Kategoriler

Bir şeyin reklamının yapılmasının dini hükmü, öncelikle reklamı yapılan şeyin özelliğine, reklamın amacına ve kullanılan yönteme göre değişir. Eğer reklamı yapılan şey haram, zararlı veya insanı faydasız ve boş işlerle meşgul eden bir şeyse, insanları ona yönlendirmek ve teşvik etmek de dinen uygun olmaz. Çünkü böyle bir reklam, kötülüğün yayılmasına ve insanların yanlış şeylere özendirilmesine vesile olur. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de:Hem iyilik ve takvâ üzerine yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerine ise yardımlaşmayın, hem Allah'dan sakının! Şübhe yok ki Allah, azâbı çok şiddetli olandır.1Böylece insanların hangi işlerde birbirlerine destek olmaları gerektiği bildirilmiştir. Bununla birlikte reklamı yapılan şeyin helal olması da reklamın her yönüyle caiz olduğu anlamına gelmez. Reklam yapılırken yalan söylemek, ürünü olduğundan farklı göstermek, özelliklerini abartmak, kusurlarını gizlemek veya insanları yanıltıcı ifadelerle alışverişe yönlendirmek doğru değildir. Bir malın kusurlu olduğu halde kusursuzmuş gibi tanıtılması, gerçekte sahip olmadığı özelliklerle övülmesi ya da insanlarda yanlış beklentiler oluşturulması kul hakkına ve aldatmaya girer.2 Nitekim Peygamber Efendimiz (sav) bu konuda açık bir ölçü olarak şöyle buyurmuştur:Bizi aldatan bizden değildir.3Ayrıca reklamların insanları ihtiyaç duymadıkları şeyleri almaya yönlendirerek israfa, aşırı tüketime ve gösterişe sevk etmemesi de önemlidir. Bir ürünün tanıtılması başka, insanlarda yapay ihtiyaçlar oluşturarak onları gereksiz harcamalara teşvik etmek başkadır. Özellikle insanların ekonomik durumlarını zorlayacak, borçlanmaya ve ölçüsüz tüketime sürükleyecek reklamlar bu açıdan ayrıca değerlendirilmelidir. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır:Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.4Böylece tüketimde ölçülü olmak gerektiği bildirilmiştir. Bu noktada banka reklamları gibi örnekleri de ayrıca değerlendirmek gerekmektedir. Reklamı yapılan finansal hizmetin faizli kredi, faizli borç veya başka bir haram işlemi yaygınlaştırması söz konusuysa, böyle bir reklam da insanları haram bir işleme teşvik etmesi bakımından caiz görülmez. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de faiz açıkça yasaklanmıştır.5 Ancak bankaların sunduğu her hizmeti aynı hükümde değerlendirmek doğru değildir. Faizsiz ve dinen meşru olan hizmetlerin tanıtılmasıyla faizli işlemlerin teşvik edilmesi birbirinden ayrılmalıdır.Buna karşılık hayırlı, faydalı ve insanların istifade edebileceği şeylerin tanıtılması, bunların daha geniş kitleler tarafından tanınmasına ve yayılmasına vesile olduğu için güzel ve faydalı bir davranıştır. Yardım kuruluşlarının faaliyetlerini duyurması, ihtiyaç sahiplerine destek çağrısında bulunması, cami, dernek ve vakıfların hizmetlerini tanıtması bu kapsamda değerlendirilebilir.Dolayısıyla reklamın dini hükmünü belirleyen temel ölçüler: Reklamı yapılan şeyin helal ve meşru olması, tanıtımda doğruluk ve dürüstlükten ayrılmaması, insanları aldatmaması, israf ve aşırı tüketime teşvik etmemesi ve haram bir işin yayılmasına vesile olmamasıdır. Bu şartlara uygun olarak yapılan reklam, insanların faydalı şeylerden haberdar olmasına ve hayırlı işlerin yayılmasına katkı sağlayabilir.KaynakçalarMâide, 5/2.Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c. 5, s. 164.Müslim, Îmân, 164.A'râf, 7/31.Bakara, 2/275.

Evet, verilir. Sigara içmek bir günahtır; fakat kişiyi İslam dairesinden çıkarmaz. Bu sebeple sigara içen bir Müslümana selam vermekte dinen bir mahzur yoktur.Selam, Müslümanlar arasında muhabbeti, duayı ve uhuvveti kuvvetlendiren bir şeairdir. Bir kimsenin günah işlemesi, açıkça küfrü veya İslam'a düşmanlığı bulunmadıkça, ona selam verilmesine mani olmaz.Bununla beraber, sigaranın zararını uygun bir dille hatırlatmak ve bu alışkanlıktan vazgeçmesine vesile olmaya çalışmak daha münasiptir.Ayrıca BakınızSİGARA HARAM MIDIR?SON İKİ MÜCEDDİDİN SİGARA İÇMEK HAKKINDA GÖRÜŞLERİ

Online oyunlara para yatırmanın hükmü, oyunun mahiyetine ve yapılan harcamanın şekline göre değişir. Her oyun içi satın almaya haram denemez. Satın alınan şey haram bir içeriğe hizmet etmiyor, kumar ve bahis unsuru taşımıyor, israfa ve bağımlılığa kapı açmıyor, farzları aksatmaya sebep olmuyor ve meşru bir menfaat çerçevesinde kalıyorsa aslen caiz olabilir. Fakat içinde kumar, aldatma, israf, vakit zayi etme, harama yardım etme veya dinen sakıncalı başka unsurlar bulunan bir oyuna para yatırmak caiz olmaz.Bu meselede asıl ölçü, malın nerede ve nasıl kullanıldığıdır. Müminin vakti, malı ve kalbi lüzumsuz şeylerde tüketilmemelidir. İslam'da eğlence mubah olmakla beraber, insanı vazifesinden alıkoyan bir meşguliyet ona zarar verir. Bu sebeple online oyunlara yapılan harcamalarda şu ölçülere dikkat edilmelidir:Oyun açıkça haram unsurlar taşımamalıdır. Kumar mantığı, çıplaklık, şiddeti özendirme, küfür ve ahlaksızlık gibi unsurlar varsa bu oyunlardan uzak durmak gerekir.Satın alınan şey aldatma ve belirsizliğe dayanmamalıdır. Özellikle “şans kutusu”, “rastgele ödül”, “kasa açma” ve “çekilişle eşya” gibi sonucu belirsiz uygulamalar kumar şüphesi taşıdığı için caiz değildir.Harcanan para israf derecesine varmamalıdır. Rabbimiz Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurur: Yiyiniz, içiniz; fakat israf etmeyiniz. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.1Rabbimiz helal olan bir şeyi tamamen yasaklamadığı gibi, onun ölçüsüz kullanılmasını da doğru görmez. Online oyunlarda karakter geliştirmek için para harcamak, alınan şeyin helal ve gerçek bir karşılığı olması halinde caiz olabilir. Fakat sırf daha güçlü bir karaktere sahip olmak için ihtiyacın üzerinde ve sürekli masraf yapmak zamanla israfa dönüşür. Burada yalnızca “Bu alışveriş caiz mi?” diye sormak yeterli değildir; “Bu harcama benim için bir ihtiyaç mı, yoksa ölçüyü aşan bir tüketim mi?” sorusunu da sormak gerekir. Oyun farzları aksatmamalıdır. Namazı, diğer vazifeleri, aile hukukunu ve ciddi sorumlulukları ihmal ettirmemelidir.Oyun kalbe ve ahlaka zarar vermemelidir. Faydasız bir meşguliyet, vaktin insanın en kıymetli sermayesi olduğunu unutturmamalıdır. Buna göre mubah içerikli bir oyunda kumar ve aldatma bulunmadan, israfa kaçmadan ve farzları aksatmadan yapılan sınırlı bir harcamaya mutlak olarak haram denemez. Fakat sırf geçici dijital bir üstünlük için ölçüsüz harcama yapmak, hele bunu alışkanlık haline getirmek doğru değildir. Bugün birçok online oyunda bağımlılık, israf, şans unsuru ve vakit kaybı çok baskın olduğu için ihtiyatlı davranmak hatta uzak durmak daha uygundur. Asıl ölçü, harcamanın insanı faydasız bir eğlenceye bağlayıp bağlamadığı ve dini sorumluluklarına zarar verip vermediğidir.Ayrıca BakınızBİLGİSAYAR OYUNLARINDA BULUNAN İSLAM DIŞI SEMBOLLERE BAKIŞ AÇIMIZ NASIL OLMALI? BU TÜR OYUNLARI OYNAMAK CAİZ Mİ?OYUN OYNAMAKKaynakçalarA'raf, 7/31.

Bir şeyin helal ve haram oluşunu belirleyen şey, eşyanın sonuç itibarıyla güzel veya çirkin oluşu değildir. Bir şeyin helal veya haram oluşunu belirleyen asıl ölçü, Cenab-ı Hakk'ın emri ve nehyidir. Allah Teala bir şeyi emrettiği için o şey güzel, doğru ve yapılması gereken bir mahiyet kazanır; bir şeyi yasakladığı için de o şey çirkin, kötü ve sakınılması gereken bir mahiyet alır. Demek ki hakiki güzellik ve çirkinlik, nihayetinde İlahi emir ve nehye bağlıdır. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu konuyu şu şekilde izah eder:Cenab-ı Hakk bir şeye emreder, sonra hasen olur. Nehyeder, sonra kabih olur. Demek emir ile güzellik; nehiy ile çirkinlik tahakkuk eder. 1Yaratılan varlıklarda yaratılış itibarıyla bir menfaat, mübahlık ve helallik vardır. Yani varlıklar esasen insanın istifadesine uygun yaratılmıştır. Fakat bazı sebepler nedeniyle bazı eşyaların bir kısmı haram kılınmıştır. Bir malın kendisi zatı itibarıyla haram değildir; fakat o mal başkasının mülkü olduğu zaman, sahibinin hakkı ve dokunulmazlığı vardır. Bundan dolayı İslamiyet, insanların malını muhafaza altına almış; haksız yere alınmasını, yenmesini ve gasp edilmesini haram kılmıştır. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu durumu şu şekilde izah eder:Menfaat için kullanılan لَكُمْ deki ل eşyanın hilkaten mübah, helal ve menfaatli olarak yaratıldıklarına ve bazı arızalardan dolayı haram kılınmış olduklarına işarettir. Mesela ağyarın malı, ismet-i şer'iye için haram olmuştur. İnsanın eti, hürmet ve kerameti sebebiyle haram olmuştur. Zehir zarar olduğu için, laşe eti necaset olduğu için haram olmuşlardır.2Bir şeyin haram olması için domuz eti veya alkol gibi bizzat haram kılınmış olması gerekmez. Üstad Bediüzzaman Hazretlerinin de belirttiği gibi, eşyanın fıtratına dışarıdan müdahale eden bir "arıza" (zehir, aşırı zarar, başkasının hakkı vb.) o mübahı haram veya mekruh derecesine indirebilir. İnsan bedeni, Allah'ın bir emanetidir. Bu emanete kasten veya bilerek zarar vermek de uygun değildir. Nitekim Peygamber Efendimiz (sav) bir hadisinde şöyle buyurur:Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur.3Bugün tıp ve gıda mühendisliği alanında yapılan kapsamlı bilimsel araştırmalar, cips, kola ve ambalajlı bisküvi gibi aşırı işlenmiş gıdaların insan fıtratına ve sağlığına ne denli zarar verdiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu tür ürünler, lezzeti maksimize etmek ve tüketimi artırmak için şeker, tuz ve doymuş yağın laboratuvar ortamında en ideal ölçüde birleştirilmesiyle üretilirler. Bilimsel bulgular, bu gıdaların bedene verdiği spesifik hasarları şöyle özetlemektedir: Akrilamid Tehlikesi ve Kanser Riski: Karbonhidrat açısından zengin olan patates (cips) ve unlu mamullerin (bisküvi) 120°C'nin üzerindeki sıcaklıklarda fırınlanması veya kızartılması, "akrilamid" adı verilen kimyasal bir maddenin açığa çıkmasına neden olur. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), akrilamidi insanlar için muhtemel kanserojen maddeler arasında sınıflandırmıştır. Sürekli ve yüksek dozda akrilamid alımı; sinir sisteminde tahribata, üreme sorunlarına ve hücresel düzeyde genetik mutasyonlara yol açmaktadır. 4Kalp ve Damar Hastalıklarındaki Artış: Amerikan Kardiyoloji Koleji'nde sunulan geniş çaplı bir araştırmaya göre, cips, şekerli içecekler (kola) ve paketli atıştırmalıklar gibi aşırı işlenmiş gıdaları tüketen kişilerin kardiyovasküler hastalıklara bağlı ölüm riskini %50 ve anksiyete riskini %48 oranında artırdığına dair "ikna edici" kanıtlar bulundu. Araştırma ayrıca; bu gıdaların daha fazla tüketilmesinin kalp hastalığına bağlı ölüm riskini %66, obezite riskini %55, uyku bozuklukları riskini %41, Tip 2 diyabet riskini %40, herhangi bir nedene bağlı erken ölüm riskini %21 ve depresyon riskini %20 oranında artırdığına dair "kuvvetle işaret eden" kanıtlar ortaya koydu. 5Bağırsak Florasının (İkinci Beyin) Çöküşü: Kola ve bisküvi gibi gıdalarda raf ömrünü uzatmak ve maddeleri birbirine bağlamak için kullanılan emülgatörler, bağırsak mikrobiyomunu parçalamaktadır. Gastroenterology dergisinde yayımlanan kontrollü bir çalışma, bu tür gıdaları tüketenlerin bağırsaklarındaki yararlı bakterilerin yok olduğunu, koruyucu mukus tabakasının zedelendiğini ve bunun doğrudan sistemik iltihaplanmaya yol açtığını kanıtlamıştır. BMJ (British Medical Journal) tarafından yayımlanan araştırmada ise bu gıdaları en çok tüketen erkeklerde kolorektal (kalın bağırsak) kanseri riskinin %29 daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. 6Tüm bu helal ve tayyip yani temiz olma vasfını bozan sağlık risklerinin ötesinde, meseleye endüstriyel üretim süreçleri, ticari kaygılar ve laboratuvar analizleri boyutuyla da yaklaştığımızda, "helal-haram" çizgisi çok daha kritik bir hal almaktadır.Raf ömrünü uzatmak ve ticari değeri artırmak amacıyla hareket eden üreticiler, ürünlere kaynağı belirsiz pek çok kimyasal madde eklemektedir. İşin içine salt kar amacı girince, bu katkı maddeleri fıkhi açıdan ciddi şüpheler barındırır hale gelebilmektedir. Mesela çikolata, bisküvi ve şekerlemelerde kullanılan jelatin (E441) ülkemizde büyük oranda üretilmemekte, genellikle ithal edilmekte ve sığır ya da domuz deri ve kemiklerinden elde edilmektedir. Sığır, İslami usullere göre kesilmemişse veya doğrudan domuz hammaddesi kullanılmışsa, bu maddeyi içeren ürün doğrudan haram hükmü alır. Nitekim Rabbimiz bir ayetinde şöyle buyurur:Ve üzerine Allah'ın ismi anılmamış olan (besmele ile kesilmemiş hayvan)lardan yemeyin! 7Aynı şekilde bisküvi, margarin ve unlu gıdalarda kıvam artırıcı olarak kullanılan mono ve digliseritler (E471) ile unlu mamullere esneklik veren sistein (Cystine - E920) maddesi, bitkisel yollarla üretilebildiği gibi maliyeti düşürmek için domuz/sığır yağından, hatta insan saçı ve domuz kılından da elde edilebilmektedir. Kaynağının temiz olduğu kesinleşmeyen bu eklentiler, kişiyi doğrudan harama sürükleme tehlikesi taşır. Peygamber Efendimiz (sav) bir hadisinde haram mı helal mi olduğu belli olamayan şüpheli malların kullanımını şu şekilde bildirmiştir:Helal bellidir, haram da bellidir. Bu ikisi arasında şüpheli şeyler vardır. Kim şüphelilerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur. 8Katkı maddelerinin yanı sıra içecek endüstrisindeki bağımsız araştırmalar da çarpıcı sonuçlar ortaya koymuştur. Fransa Ulusal Tüketim Kurumu'nun (INC) "60 Milyon Tüketici" dergisinde yayımladığı bağımsız araştırmada, en bilinen kola markalarının da bulunduğu 19 kola çeşidinin 10 tanesinde litre başına 10 miligram (%0.001 oranında) alkol tespit edilmiştir. İslam fıkıh mezheplerinin tamamı “Sarhoşluk veren nesnelerin azı da çoğu da haramdır, içilemez, vücuda alınamaz” hükmünde birleşmişlerdir. Nitekim Peygamber Efendimizin şu hadisi, konuyu desteklemesi açısından önemlidir:Çoğu sarhoş eden nesnenin azı da haramdır. 9Kısaca, çikolata, cola, bisküvi gibi ürünlere doğrudan ve kesin bir şekilde haram denilemez. Ancak içersindeki ve üretim aşamasındaki belirsizliklerden dolayı şüpheli durumdadır. Biz Müslümanlara düşen görev haramlardan uzak durduğumuz gibi şüphelilerden de uzak durmaktır. Tüm bunlarla beraber ürünlerin içeriklerini ve üretim aşamasını inceleyen, takip eden bağımsız ve kar amacı gütmeyen GİMDES gibi güvenilir helal sertifikasına sahip kurumların vermiş olduğu helal sertifikalı ürünler tüketilebilir.Ayrıca BakınızHELAL GIDAHARAM LOKMA DUANIN KABULÜNE ENGEL MİDİR? / HELAL LOKMANIN EHEMMİYETİHELAL SERTİFİKASI OLMAYAN ALKOLLÜ DEODORANTLAR KULLANILABİLİR Mİ?HELAL VE HARAMA DİKKAT ETMEZSEK NE OLUR? MANEVİ TOKATLAR VE KALBİN ZARAR GÖRMESİFAİZİN HELAL TARAFI VAR MIDIR?KaynakçalarBediüzzaman Said Nursi, Sözler, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 100.Bediüzzaman Said Nursi, İşarat-ül İ'caz, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 243.İbn Mace, Ahkam, 17.https://www.acibadem.com.tr/saglikli-yasam/akrilamid/https://med.stanford.edu/news/insights/2025/07/ultra-processed-food--five-things-to-know.html?utmhttps://med.stanford.edu/news/insights/2025/07/ultra-processed-food--five-things-to-know.html?utmEn'am, 6/121.Buhari, İman, 39.Ebu Davud, Eşribe, 5.

İslam fıkhında beden kıllarının hükmü üç ana kategoride değerlendirilmektedir:1. Temizlenmesi Emredilen / Sünnet Olan KıllarKasık (etek) ve koltuk altı kıllarının temizlenmesi ile bıyıkların kısaltılması, fıtrattan sayılan sünnet amellerdendir. 12. Alınması Yasaklanan veya Mekruh Olan KıllarKaşların keyfi olarak inceltilmesi veya yolunması, yaratılışı değiştirmek veya fıtratı bozma kapsamında değerlendirilerek yasaklanmıştır. Ancak, insanlar tarafından aşırı derecede yadırganan (iki kaşın birleşmesi veya kaşların çok dağınık olması gibi) ve insanın psikolojik olarak etkilenmesine sebep olacak ölçüde bir anormallik veya fazlalık bulunursa, bu kılların normal ölçülere uygun düzeltilmesinde bir sakınca yoktur. 2Erkeklerin Sakallarını KesmesiMaliki ve Hanbeli mezheplerinde baskın görüşe göre, erkeklerin sakallarını tamamen kesmesi haramdır. Hanefi mezhebinde sakalı tamamen kesmek tahrimen mekruhtur. Şafii mezhebinde ise fetvaya esas alınan baskın görüşe göre sakalı tamamen kesmek tenzihen mekruhtur. Ancak İbnü'r-Rif'a gibi bazı müteahhir Şafii âlimler haram demiştir. 33. Hakkında Sükut Edilen (Mübah) KıllarBacak, kol, göğüs ve sırt kılları bu gruba girer. Dinen bu kılların alınmasına dair açık bir emir bulunmadığı gibi, bunları yasaklayan sarih bir hüküm de yoktur. Örf bakımından, erkeğin bilhassa kol ve bacak kıllarını aldırması, kadına benzemeye yol açacağı düşüncesiyle hoş görülmemiştir. Bununla beraber, fıkıhta bu hususta kesin bir yasaklama da yer almamaktadır. İhtiyaç bulunan hallerde bu kılların alınmasında sakınca yoktur. Mesela sporla meşgul olanlarda, sağlık sebebiyle, aşçılık ve gıda üretimi gibi yerlerde kol kıllarının dökülme ihtimali bulunduğunda veya aşırı kıllılık sebebiyle kişinin rahatsızlık duyması yahut alay konusu olması durumunda bunlar temizlenebilir. “Hakkında nass bulunmayan meselelerde aslolan ibahadır.” kaidesince, erkeğin ihtiyaç duyulan hallerde kol, bacak, göğüs ve sırt kıllarını kesmesinde veya temizlemesinde dinen net bir yasaklama yoktur. 4Kadınlar İçin Vücut Kıllarının Alınmasıİslam fıkhına göre kadının kol ve bacaklarındaki kılları temizlemesinde (ağda, epilasyon, tıraş vb. yöntemlerle almasında) dinen hiçbir sakınca yoktur ve caizdir. Vücudun bu bölgelerindeki kılların alınması genel olarak mübah kılınmıştır. Koltuk altı ve kasık (etek) kıllarını temizlemek kadın ve erkek için fıtrat gereği sünnettir. Kol, bacak, göğüs ve sırt gibi bölgelerdeki tüylerin alınması caizdir. Ayrıca kadının yüzünde sonradan çıkan sakal ve bıyık benzeri sert kılların temizlenmesi de caiz ve hatta müstehaptır. 5Ayrıca estetik veya kişisel bakım amacıyla lazer epilasyon ya da ağda yaptırırken, kadının kadınlara karşı olan avret mahallini (göbek ile diz kapağı arasını) bir başkasına açması ve baktırması caiz değildir. 6Ayrıca BakınızTIRNAKLARI UZATMAK CAİZ MİDİR? İSLÂM'A GÖRE TIRNAK ADABI VE BAKIMIYÜZDEKİ BENLERİ ALDIRMAK CAİZ MİDİR?SAÇ BOYASI GUSLE ENGEL MİDİR?/ KADINLARIN VE ERKEKLERİN SAÇ BOYAMASI CAİZ MİDİR?KADININ YÜZÜNDEKİ TÜYLERİ VE KAŞLARINI ALMASININ HÜKMÜKaynakçalarMüslim, Tahâret, 49-51; Buhârî, Libâs, 63-64; Nesâî, Tahâret, 9-12; İbn Mâce, Tahâret, 8Vehbe Zuhaylî, İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yayınları, İstanbul, 1994, Cilt 6, s. 372Vehbe, İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yayınları, İstanbul, 1994, Cilt 1, s. 223–224Vehbe Zuhayli, İslâm Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yayınları, İstanbul, 1994, Cilt 5, s. 149; Serahsî, Şemsü'l-Eimme Muhammed b. Ahmed, Usûlü's-Serahsî, Kahraman Yayınları, Cilt 2, s. 185; Şâtıbî, Muvâfakât, Dergâh Yayınları, Cilt 1, s. 186; Cilt 4, s. 283–284Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c. 1, s. 228-229.Heyet, Fetvalar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 2024, s. 337

TKDK Desteklerinin Dini HükmüTKDK'nın (Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu) verdiği destekler, borç veya faizli kredi değil; belirli şartları taşıyan girişimcilere verilen, geri ödemesi olmayan şartlı bir teşvik, yani hibe mahiyetindedir. İslam fıkhında hibeleri ve devlet teşviklerini kabul etmek meşrudur, helaldir.Gayrimüslim devletlerin, uluslararası kuruluşların veya şahısların kamu yararına, kalkınma projelerine ve meşru alanlara yönelik verdiği hibe ve yardımları kabul etmek de caiz görülmüştür.1Hz. Peygamber'in (s.a.s.) Hibe Kabul EtmesiResul-i Ekrem Efendimiz (s.a.s.), gayrimüslim liderler ve hükümdarlar tarafından gönderilen hibe ve hediyeleri kabul etmiş; aynı şekilde henüz Müslüman olmamış bazı kimselerle de karşılıklı hediyeleşmiştir. Fıkıh alimleri bu nebevi uygulamayı, gayrimüslim devlet veya kurumlardan hibe almanın helal olduğuna delil kabul etmişlerdir. 2 İlgili rivayetler şöyledir:Ebû Humeyd es-Sâidî (r.a.) şöyle rivayet etmektedir:Biz Resûlullah (s.a.v.) ile birlikte Tebük Gazvesi'ne çıkmıştık. Eyle Hükümdarı (Yuhanna b. Ru'be), Resûlullah (s.a.v.)'e beyaz bir katır ile bir bürde (kumaş/elbise) hediye etti. Resûlullah (s.a.v.) da onun hediyesini kabul buyurdu ve kendisine emniyet antlaşması yazdı. 3Enes b. Mâlik (r.a.) şöyle rivayet etmektedir:Dûmetü'l-Cendel'in Hristiyan Hükümdarı Ükeydir b. Abdülmelik, Resûlullah (s.a.v.)'e ipekli kumaştan bir cübbe hediye etti. Resûlullah (s.a.v.) da onun hediyesini kabul buyurdu. 4Dikkat Edilmesi Gereken ŞartlarProjenin helal olması: Yapılacak yatırımın, üretilecek ürünün veya sunulacak hizmetin dinen meşru/helal alanlarda olması gerekir. Alkollü içecek üretimi gibi haram faaliyetler bu kapsama girmez.Faizli krediden kaçınılması: Hibe projelerinde girişimciden kalan kısmı karşılaması istenebilir. Bu finansman sağlanırken faizli banka kredisi yerine öz sermaye veya helal finansman yolları tercih edilmelidir.SonuçTKDK hibelerinden, proje meşru olmak ve finansman sürecinde faizden kaçınmak şartıyla istifade etmek caizdir.KaynakçalarGünenç, Halil, Günümüz Meselelerine Fetvalar, Yasin Yayınevi, İstanbul, 2005, Cilt 1, s. 30 (Soru: 214)Fetâva'l-Hindiyye, Akçağ Yayınları, Cilt 4, s. 256–260; Serahsî, Şemsü'l-Eimme Muhammed b. Ahmed, el-Mebsût, Gümüşev Yayıncılık, İstanbul, 2008, Cilt 10, s. 132Buhârî, Cizye 5, Hadis No: 3161; Cihâd 146; Ebû Dâvud, Harâc 29, Hadis No: 3053Buhârî, Hibe 28, Hadis No: 2615; İbn Mâce, Libâs 17, Hadis No: 3596

Hastalığın artması veya tedavisinin gecikmesi ihtimali varsa, cemaatle ve camilerde kılınması gereken Cuma ve Bayram namazlarına gidilmeyebilir. Hastalığın başkalarına bulaşması ihtimali varsa bu namazlara gidilmemelidir. Nitekim bu bağlamda Ömer Nasuhi Bilmen İslâm İlmihalinde şöyle demektedir:Cuma namazının bir şahsa farz olması için altı şart vardır ki bunlardan biri de sıhhattir. Binaenaleyh hasta olup Cuma namazına çıktığı takdirde hastalığının artmasından veya uzamasından korkan kimseye Cuma namazı farz değildir.1Hastalığın bulaşma durumu ile ilgili olarak ise Halil Gönenç Hoca şöyle demektedir:Bulaşıcı bir hastalığa mübtela olan kimsenin cuma ve bayram gibi namazlara gitmesi câiz değildir. Çünkü gitmesi, hastalığın yayılmasına vesile olabilir. İslâm dini bir memlekette bulaşıcı bir hastalık bulunursa onu sıkı kontrol altında tutmayı emreder, oraya giriş ve çıkışı yasaklar. Peygamber (sav): 'Bir memlekette vebanın bulunduğunu duyarsanız oraya gitmeyiniz. Bulunduğunuz bir memlekete gelirse ondan çıkıp başka yere gitmeyiniz' buyuruyor. Diğer bir hadîste şöyle buyurmuştur: 'Cüzzamlıdan, aslandan kaçar gibi kaç'. Hatta başkasına zarar verecek fıtrî veya sarımsak ve soğan gibi şeyleri yemekten dolayı arızî bir kokusu olan kimsenin cuma namazına ve cemaata gitmesi câiz değildir.2Ayrıca BakınızCUMA VAKTİ VE CUMA GÜNÜNÜN BAŞLANGIÇ /BİTİŞ ZAMANICUMA VAKTİNDE ALIŞVERİŞ HARAM MIDIR?ÜÇ CUMAYA GİTMEMEK MESELESİKADINLARIN CUMA NAMAZI KILMASICUMA GÜNÜNÜN FAZİLETİ HAKKINDA HADİSLERİKİ CUMA ARASI GÜNAHLARIN AFFEDİLMESİKaynakçalarÖmer Nasuhi Bilmen, Büyük İslam İlmihali, Bilmen Yayınları, İstanbul ts., s 146.Halil Gönenç, Günümüz Meselelerine Fetvalar, Yasin Yay., İstanbul 2012, c.1, s. 183.

Sabah namazının vakti, tan yerinin ağarması demek olan ikinci fecrin doğmasından başlayarak güneşin doğmasına kadar devam eder. Buna göre imsak vakti, fecr-i sâdıkın oluşması, yani tan yerinin ağarmasıdır. İmsak ile birlikte sabah namazının vakti girdiğine göre bu vakitte sabah namazı kılınabilir.1 Bununla birlikte, konuyla ilgili bazı rivâyetlere dayanan Hanefîler, biraz geciktirilerek (isfar vaktinde) kılınmasını daha uygun (müstehap) bulmuşlardır. 2 Nitekim Peygamber Efendimiz de bunu şöyle tavsiye etmiştir.Sabah namazını ortalık aydınlanınca kılın. Çünkü bunun ecri daha büyüktür.3Sabah namazının vakti, güneşin doğmasına kadar devam eder. Zira Hz. Cebrail'in Sevgili Peygamberimize (s.a.s.) imamlık ettiğini bildiren hadise göre Cebrail (a.s.), sabah namazını birinci gün tan yeri ağardığında, ikinci gün ise ortalık aydınlanıp güneşin doğmasına yakın bir vakitte kıldırmış ve şöyle buyurmuştur:“…Bu, senden önceki peygamberlerin (namaz) vaktidir ve (namazlar için) vakit bu iki vaktin arasıdır.” 4Konu ile ilgili Ömer Nasuhi Bilmen de şöyle demektedir:Sabah namazında isfâr müstehaptır. Yâ'ni bu namaz, aydınlığın zuhuriyle ortalığın açılması zamanında kılınmalıdır. Şöyle ki: İkinci fecrin nuru tam zuhur edip gecenin zulmeti açılacağı ve atılan bir okun nereye düştüğünü atanın göreceği bir vakte kadar sabah namazı te'hîr edilmelidir.5Mehmet Zihni Efendi de şöyle demektedir:Hem de ortalık açılmadan başlamakta, cemaat azlığı olup, isfar (sabah vakti yerin açılıp aydınlanması) etmekte ise, cemaat çokluğunun fazileti vardır ki, sabah namazı camilerde, geç kılınır ise, uyuyanlar ve ihtiyar olanlar dahi, haklarında genişlik hâsıl olarak cemaate yetişirler. Cemaati azaltmayı gerektiren hâl, cemaati çoğaltmaya sebep olacak halden, elbette efdâl olamaz.6Türkiye'de sabah ezanı Ramazan haricinde tam vaktin girmesi ile okunmaz. Bunun sebebi yukarıda namazın geç kılınmasının daha faziletli olduğunu bildiren hadisler ile cemaatin sayısını arttırmaktır.Ayrıca BakınızSABAH NAMAZI KILARKEN GÜNEŞ DOĞARSA NAMAZ KABUL OLUR MU?SABAH NAMAZINDA HANEFİ İMAMA UYAN ŞAFİİ KUNUT OKUMALI MIDIR?SABAH NAMAZININ KAZASINI ÖĞLEDEN ÖNCE KILMAKSABAH NAMAZININ ŞAHİTLİ OLMASISABAH NAMAZI KILARKEN GÜNEŞ DOĞARSA NAMAZ KABUL OLUR MU?ÖĞLEDEN ÖNCE KILINAN SABAH NAMAZININ KAZASINA NİYETSABAH NAMAZININ SÜNNETİ KAZA EDİLİR Mİ?KaynakçalarHeyet, Fetvalar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 2024, s. 114.İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1/225; İbn Kudâme, el-Muğnî, 1/286; Zeylaî, Tebyîn, 1/82Tirmizî, Salât, 3; Nesâî, Mevâkît, 27; Dârimî, Salât, 21; A. İbn Hanbel, V, 429.Ebû Dâvûd, Salât, 2 [393]; Tirmizî, Salât, 113 [149]Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük İslam İlmihali, Bilmen Yayınları, İstanbul ts., s 103.Mehmet Zihni Efendi, Nimet-i İslam İlmihali, Salah Bilici Kitabevi, İstanbul yy, s. 87.