İslam’da Amellerde Niyetin Önemi ve Niyetsiz Yapılan İşlerin Durumu

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) meşhur bir hadis-i şerifinde şöyle buyurur:

Ameller ancak niyetlere göredir. Herkes için ancak niyet ettiği şey vardır. ¹

Bu hadis, İslam ahlakının ve hukukunun en temel direklerinden biridir. Günlük davranışlarımızın ve ibadetlerimizin Allah katındaki değerini belirleyen, kalbimizdeki niyettir. Peki farz, vacip ya da sünnet fark etmeksizin bir ibadeti veya işi yaparken niyet etmezsek ne olur?

Niyetin iki temel görevi vardır. Birincisi, âdet ile ibadeti birbirinden ayırmaktır. Bir kimse kilo vermek veya diyet yapmak için akşama kadar aç kalabilir; bir başkası ise Allah rızası için oruç tutar. Şeklen ikisi de aynı şeyi yapıyor gibi görünse de yalnızca ikincisi ibadettir ve aradaki farkı belirleyen niyettir. Aynı şekilde serinlemek için denize veya duşa girmek bir âdettir; cünüplükten temizlenmek için yıkanmak, yani gusletmek ise bir ibadettir. Niyetin ikinci görevi, ibadetlerin derecelerini birbirinden ayırmaktır. Kılacağımız namazın öğle namazının farzı mı, sünneti mi, yoksa nafile bir namaz mı olduğunu ancak kalbimizdeki niyetle ayırt ederiz.

Namaz, oruç, zekat ve hac gibi asıl ibadetlere gelince, farz ve vacip olanlarında niyet etmek şarttır. Bir kimse niyet etmeden namaz hareketlerini yapsa ya da niyetlenmeden gün boyu aç kalsa, yaptığı bu iş dinen geçersiz (batıl) sayılır. Üzerindeki ibadet borcu düşmez; o namazı yeniden kılması veya orucu yeniden tutması gerekir. Farz namazlarda ayrıca kılınacak namazın belirlenmesi, örneğin “öğle namazının farzı” diye bilinmesi de şarttır. Sünnet ve nafile ibadetlerin ibadet sayılabilmesi için de niyet gereklidir. Ancak bunlarda farzlardaki gibi ayrıntılı bir belirleme şart değildir; genel olarak Allah rızası için namaz kılmaya niyet etmek yeterlidir.

Abdest, gusül ve teyemmüm gibi temizliklerde durum biraz farklıdır. Çünkü temizlik fiilleri tek başına nihai bir ibadet değil, namaz gibi asıl ibadetlere bir hazırlık ve vesiledir. Bu yüzden mezhepler arasında bu konuda bir görüş farkı vardır. Teyemmüm toprakla yapıldığı ve toprağın kendi başına temizleme özelliği olmadığı için bütün mezheplere göre teyemmümde niyet şarttır; niyetsiz yapılan teyemmüm geçerli olmaz.

Abdest ve gusülde ise Hanefi mezhebine göre niyet sünnettir. Çünkü su, yaratılışı gereği temizleyicidir. Buna göre bir kimse serinlemek veya temizlenmek amacıyla abdest organlarını yıkasa ya da denize girip çıksa abdesti veya guslü geçerli olur ve bu abdestle namaz kılabilir. Ancak niyet etmediği için bu temizliğin kazandıracağı ibadet sevabından mahrum kalabilir. Şafii ve diğer mezheplere göre ise abdest ve gusülde de niyet etmek farzdır; niyet edilmeden alınan abdest geçerli olmaz ve onunla namaz kılınamaz.

Günlük hayatta ve kul haklarında da niyetin bir yeri vardır. Bir arkadaşınıza olan borcunuzu öderken “Allah rızası için borcumu ödüyorum” diye niyet etmeseniz bile borcunuz dünyevi olarak kapanır; arkadaşınıza artık bir borcunuz kalmaz. Yemek yemek, uyumak ve ders çalışmak gibi günlük alışkanlıklar da niyetle değer kazanır. Ders çalışan veya yemek yiyen bir genç, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) sünnetine uymak niyetiyle bu işleri sünnete uygun bir şekilde yaparsa, sıradan birer alışkanlık olan bu davranışlar onun için birer sevap vesilesine dönüşür.