İnsan, melek ve cinlerin yaratılışlarındaki ortak nokta, şuur sahibi mahluklar olarak Allah’a kulluk ve marifetle yönelmeleri için yaratılmış olmalarıdır. Ubudiyet; kulluk ve bu kulluğun dışa yansıyan şekli olan ibadetlerin bütünüdür. Marifet ise Allah’ı isim ve sıfatlarıyla tanımak demektir. Ancak bu ubudiyetin şekli ve imtihanın mahiyeti insan, melek ve cinlerde birbirinden farklıdır. Rabbimiz şöyle buyurur:
(Ben) cinleri ve insanları, ancak bana ibâdet etsinler diye yarattım!1
Bediüzzaman Hazretleri bu ayeti şöyle izah eder:
Bu âyet-i uzmânın sırrıyla insanın bu dünyaya gönderilmesinin hikmeti ve gāyesi; Hâlik-ı Kâinât’ı tanımak ve ona îmân edip ibâdet etmektir. Ve insanın vazîfe-i fıtratı ve farîza-i zimmeti, ma‘rifetullâh ve îmân-ı billâhtır. Ve iz‘ân ve yakîn ile vücûdunu ve vahdetini tasdîk etmektir.2
Buna göre insanın dünyaya gönderilmesindeki temel gaye, kâinatın Yaratıcısını tanımak, O’na iman etmek ve ibadet etmektir. İnsan, yaratılışı gereği Allah’ı tanımak ve O’na iman etmekle mükelleftir. Bu vazife, Allah’ın varlığını ve birliğini iyice anlayıp kesin bir inançla tasdik etmeyi gerektirir. Böylece insan dünyadaki hayatının gerçek gayesini kavrar ve kulluk vazifesini yerine getirir. Bediüzzaman Hazretleri insanın yaratılışındaki özellikleri de şöyle özetler:
İnsan ahsen-i takvîmde yaratıldığı ve ona gāyet câmi‘ bir isti‘dâd verildiği için, esfel-i sâfilînden tâ a‘lâ-yı illiyyîne; ferşten tâ Arş’a; zerreden tâ şemse kadar dizilmiş olan makamâta, merâtibe, derecâta, derekâta girebilir ve düşebilir bir meydân-ı imtihâna atılmış, nihâyetsiz sukūt ve suûda giden iki yol onun önünde açılmış, bir mu‘cize-i kudret ve netice-i hilkat ve u‘cûbe-i san‘at olarak şu dünyaya gönderilmiştir.3
Buna göre insan, en güzel biçimde yaratılmış ve pek çok farklı kabiliyeti içine alan geniş bir istidatla donatılmıştır. Bu sebeple en aşağı derecelerden en yüce makamlara kadar her seviyeye yükselebilir veya alçalabilir. Yerden Arş’a, en küçük zerreden Güneş’e kadar uzanan geniş bir imtihan meydanındadır. Önünde yükselmeye ve alçalmaya götüren iki yol bulunduğu için insanın hayatı büyük bir imtihandır.
Cinlerin yaratılış hikmetine baktığımızda, bunun insanlarınkinden çok da farklı olmadığını görürüz. Rabbimiz şöyle buyurur:
(O gün onlara:) “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden, size âyetlerimi anlatan ve sizi bu gününüzle karşılaşmaktan korkutan peygamberler gelmedi mi?” (denilecek de onlar:) “Kendi aleyhimize şâhidlik ederiz (ki geldi)!” diyecekler...4
Cinler de insanlar gibi mükelleftir. Onlarda da irade bulunduğu için iman ve küfür, itaat ve isyan söz konusudur. Peygamberlerin tebliği onlara da ulaşmıştır; bu yönüyle onlar da imtihana tabidirler. Fakat yaratılış ve yaşayış bakımından insanlardan farklı bir cinstirler: İnsan topraktan, cin ise ateşten yaratılmıştır. Bununla birlikte her iki cins için de kulluk ve mesuliyet esastır. Ayet-i kerimelerde cinler insanlarla birlikte zikredildiği için alimler, cinlerin yaratılış gayesinin insanlarınkinden farklı olmadığını ifade etmişlerdir.
Melekler ise nurani mahluklardır. Onları isyana sevk eden nefsani arzuları yoktur. Vazifeleri, kendilerine emredileni tam bir itaatle yerine getirmek ve sürekli olarak Allah’ı tesbih edip O’na ibadet etmektir. Bu sebeple melekler, insanlardaki gibi yükselme ve alçalmayı içeren bir imtihana tabi değildirler. Onların kulluğu, yaratılışlarına konulmuş saf bir itaat ve tesbihtir.
Özetle meleklerde isyana yönelme özelliği bulunmadığı için onlar insanlar ve cinler gibi imtihana tabi değildir; cinler ve insanlar ise irade sahibi oldukları için imtihan edilirler. İnsan, yaratılışında kendisine verilen geniş kabiliyetler sebebiyle bu imtihanın en geniş meydanında bulunur; bu yüzden onun yükselişi de düşüşü de çok büyüktür.
Zâriyât, 51/56
Bediüzzaman Said Nursi, Şua’lar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s.95
Bediüzzaman Said Nursi, Sözler, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s.110
En'am, 6/130

