Burhan ve hüccet kavramları birbirine yakın anlamda olsalar da aralarında fark vardır. Genel anlamda delil, kanıt anlamı taşısalar da aralarında belirgin farklar vardır.

Hüccet

Bir hükmün doğruluğunu kanıtlamak ve muârıza karşı galip gelmek amacıyla ileri sürülen delil. Sözlükte “kastetmek, yönelmek, ziyaret etmek, üstün gelmek” anlamına gelen hacc kökünden türemiş bir isim olup “isabetli yönelişi kanıtlayan delil” demektir.

Hüccet, İslâmî literatürde ve özellikle kelâm kaynaklarında delil ile aynı anlamda kullanılmış; hak veya bâtıl, kat‘î veya zannî, burhanî-cedelî yahut hatâbî olsun, şiire, mugalataya veya safsataya dayansın, bütün delillere ve kıyas şekillerine hüccet adı verilmiştir.

Bununla birlikte hüccetin tanımı ve muhtevası hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bâkıllânî, hücceti delille özdeşleştirerek onu “kendisiyle istidlâlde bulunulan vasıta bilgi” olarak kabul eder. Gazzâlî de Bâkıllânî’ye yakın bir görüşü benimseyerek hücceti “kanıtlanmaya ihtiyaç gösteren konulara ilişkin tasdikî bilgiler” diye tanımlar. Râgıb el-İsfahânî, hüccete “çelişik iki görüşten birinin doğruluğunu gerektiren delil” anlamı vererek onu kesin delil statüsünde bir terim olarak kabul eder.

Fahreddin er-Râzî ise hüccetin doğru ve yanlış olarak ikiye ayrıldığını belirtip bütün delilleri kapsadığına işaret etmekle birlikte onun daha çok muârıza galip gelmek amacını taşıyan bir delil olduğunu söyler ve sözlükte bu mânanın bulunduğuna dikkat çeker. İbn Kayyim de benzer bir yaklaşımla hüccetin “hak veya bâtıl herhangi bir görüşü kanıtlamak için getirilen delil” anlamına geldiğini ifade eder. Hüccetin bazen sadece muârıza karşı muhalefeti ifade eden bir tabir olduğunu belirten İbn Kayyim, onda mutlak anlamda muârıza galip gelmeyi amaçlayan cedelî anlamın ağır bastığını söyler.

Muhâcce de “muârıza üstün gelip galebe çalmak için karşılıklı olarak delil getirme” veya “muarızı susturmak için onun ileri sürdüğü delili reddetme” anlamında kullanılmıştır. Müteahhir dönem kelâm kaynaklarında ise hüccete bütün delil çeşitlerini kapsayan bir anlam verilmiştir. Sözlük anlamındaki “üstün gelme” mânası dikkate alınarak hüccetin daha çok cedelî bir delil olduğunu ileri süren âlimlerin görüşü daha isabetli kabul edilebilir. Nitekim son devir kaynaklarında benimsenen görüş bu yöndedir. İslâmî literatürde delil karşılığında kullanılan beyyine ise iddiayı açıklama mânası taşır. ¹

Burhan

Doğruluğunda şüphe bulunmayan ve zarurî bilgi getiren kesin delil; mantıktaki beş sanattan biri. Arapçada “berraklaştırmak, açıklığa kavuşturmak; delil getirmek” anlamındaki “b-r-h” (بره) kökünden türediği kabul edilir. Kur’ân-ı Kerîm’de “hak ile bâtılı birbirinden ayıran kesin delil” karşılığında kullanılır.

Kur’ân’da, Allah’ın apaçık delilleri olmaları itibarıyla Hz. Muhammed’e (sav), Hz. Mûsâ’nın (as) asâsı ve yine onun elinin bir meşale gibi parlaması (yed-i beyzâ) mûcizelerine burhan adı verilir. Bunların dışında bazı müfessirler Kur’ân’ın bir adının da “Burhan” olduğunu kabul ederler. Kur’ân-ı Kerîm’de, Hz. Peygamber ile tartışan yahudilerden ve Allah’la birlikte başka ilâhlara da tapan müşrik ve putperestlerden, bu konudaki iddialarını ispatlayacak burhanlar istendiği bildirilmektedir.

Bu açıklamalarla burhanın, bütün şüpheleri ortadan kaldıracak açıklıkta ve itirazlara yer bırakmayacak kesinlikte bir delil olduğuna işaret edilmiş, dolayısıyla bir iddianın kabul veya reddedilmesi bu şekilde bir ispata bağlanmıştır. Buna göre burhanda esas olan, ihtiva ettiği bilginin doğru olmasıdır. Belli mantık kalıpları uygulanarak doğruluğu ispatlanamayan bilgi burhan hâline gelmez. Bazı hadislerde de burhan aynı mânada kullanılmış, ayrıca sadakaya, verenin imanına delil olması itibarıyla burhan adı verilmiştir. İslâm’ın ilk devirlerinde fakihlere göre burhan, hak ile bâtılı, doğru ile yanlışı ayırt eden delildir.²

Kısaca, hüccet; bir görüşü ispat etmek ve muârıza karşı üstün gelmek için ileri sürülen delildir. Daha umumîdir; hak veya bâtıl, kat‘î veya zannî, çeşitli delil türlerini içine alabilir.

Burhan ise doğruluğunda şüphe bulunmayan, yakīn ve zarurî bilgi veren kesin delildir. Bu yönüyle her burhan hüccettir; fakat her hüccet, burhan derecesinde değildir.