Vesvese: Sözlükte vesvese/visvâs “fısıldama, kötü telkinde bulunma, karışık sözler söyleme, kuşkulanma”; aynı kökten vesvâs “insanın içine doğan zararlı uyarıcı, kötü duygu ve düşünce, telkin, şüphe, fısıltı, evham” gibi mânalara gelmektedir. Dinî terminolojide vesvese/visvâs, “şeytanın veya nefsin insana kötü ve zararlı telkinde bulunması, şeytandan yahut nefisten gelen, insanı dine aykırı aşırı davranışlara yönelten telkin”; vesvâs “şeytan, şeytanın insanın içine attığı saptırıcı dürtü, faydasız söz, şüphe ve tereddüt” anlamlarında kullanılır.¹

Örneğin; insanın gece yalnız kaldığı zamanlarda -gündüzden hiçbir farkı olmadığı halde- hissettiği korku, tereddüt ve şüphe gibi. Ayrıca vehim, vesveseden bir önceki şüphenin başlangıç aşamasıdır da denilmektedir.²

Evham: Sözlükte “kuruntu, zan, tahmin; içe doğan şey” anlamındaki vehm (çoğulu evhâm) bilgi değeri açısından “iki önermeden tercihe uzak ve iki kanaatin daha zayıf olanı, gelecekle ilgili zan, tahmin ve hayal” mânâsında kullanılır. Bazen iki önermeden doğruya yakın olanı için zan, uzak olanı için vehim denilir. Aynı kökten türeyen tevehhüm ise “bir şeyin varlığı hakkında tereddüt etme” anlamına gelir.³ Cenâb-ı Hak şeytanın insana bu tarz musallat olmasına izin vermiştir. Bir âyette şöyle buyurulmaktadır:

De ki: “Nâs'ın (insanların) Rabbine sığınırım!.  İnsanların hükümdârına, İnsanların ilâhına, O sinsi vesvesecinin şerrinden. O ki, insanların sînelerine vesveseler fısıldar. Gerek cinlerden, gerekse insanlardan.⁴

Mesela hiç bir belirti olmadığı halde namazda kişinin aklına acaba abdestim tam oldu mu olmadı mı  bu sebeple namazım kabul olur mu olmaz mı diye bir şüphe gelir. Üzerine durup buna ehemmiyet verdikçe bu şüphe kuvvetlenir ve insan bundan kalben rahatsız olur, dikkati dağılır. Bu durum şeytanın vesvese vermesine bir örnektir.

Vesvese ve Evham Farkı

Vesvese, kaynağı şeytan veya nefis olan, insanın iradesi dışında gelen, çoğu zaman ani ve rahatsız edici şüphe ve telkinlerdir. Kişiyi huzursuz eder, ibadette aşırılığa veya tereddüde sürükler. Evham ise vesveseden bir önceki veya onunla iç içe ilerleyen zihinsel aşamadır. Henüz kesin bir şüphe hâline gelmemiş, zayıf bir zan, kuruntu ve ihtimal düşüncesidir. Vesvese daha çok “oldu mu olmadı mı?” şeklinde tekrar eden fısıltılarla kişiyi meşgul ederken, evham geleceğe dair temelsiz tahmin ve korkularla zihni yorar. Vesvesede asıl tehlike, ona önem verilip ciddiye alındığında güçlenmesidir. Evhamda ise zayıf ihtimallerin büyütülerek gerçeğin yerini alması söz konusudur. Bu sebeple her ikisinde de doğru tavır, düşünceyle mücadele etmekten ziyade ona itibar etmemek önem vermemektir.