Şeytan kelimesi “hayırdan ve rahmetten uzaklaşmış yaratık; yanıp helâke (yokluğa ve mahvolmaya) mâruz kalmış varlık” demektir.¹ Şeytanların atası olarak kabul edilen varlığa iblis denir. İblîs, Allah’a isyan ederek kibirlenen ve Hz. Âdeme (as) secde etmeyi reddeden varlıktır. Bu yönüyle İblîs, şeytanların önderi ve başı konumundadır.

İblis ve şeytanlara asıl yaratılış gayesi ile bakılmadığında devamlı olarak insanlığı kötülüğe sürükleyen varlıklar olarak algılanabilir. Fakat şeytanların yaratılış amaç ve gayelerine baktığımız zaman insanın içindeki potansiyelin ortaya çıkmasına hizmet ettiklerini görebiliriz. Bu soru ile beraber akla direk gelen şöyle bir soru oluyor Allah çok merhametlidir hep iyilik yaratır, peki kötülük yapan şeytanı neden yarattı. Birbirine yakın bu iki konu ile alakalı Beziüzzaman hazretleri şöyle demiştir;

Halk-ı şer şer değil, belki kesb-i şer şerdir. Çünkü halk ve îcâd, bütün netâice bakar. Kesb, husûsî bir mübâşeret olduğu için, husûsî netâice bakar. Meselâ yağmurun gelmesinin binlerle netîceleri var. Bütünü de güzeldir. Sû’-i ihtiyârıyla bazıları yağmurdan zarar görse, Yağmurun îcâdı rahmet değildir diyemez. Yağmurun halkı şerdir diye hükmedemez , belki sû’-i ihtiyârıyla ve kesbiyle, onun hakkında şer oldu. Hem ateşin halkında çok fâideler var. Bütünü de hayırdır. Fakat bazılar sû’-i kesbiyle , sû’-i isti‘mâl ile ateşten zarar görse, Ateşin halkı şerdir diyemez. Çünkü ateş yalnız onu yakmak için yaratılmamış. Belki o kendi sû’-i ihtiyârıyla , yemeğini pişiren ateşe elini soktu. Ve o hizmetkârını kendine düşman etti.²

Yani Kötülüğü yaratmak şer değildir. Asıl şer olan, o kötülüğü işlemek, yani onu bilerek tercih etmektir. Yani Allah ateşi yaratmıştır insan bunu güzel kullanırsa hayatını kolaylaştıran bir güzelliğe dönüşür, ama bunu bir yeri yakmak için kullanırsa kendi ve çevresindekiler hakkında kötülüğe dönüşür. Aynen öylede yaratmak, yalnızca tek bir sonucu değil, bütün sonuçları kapsayan bir fiildir. Bizim bakış açımızla kötülük gibi görünen bir olay, aslında birçok amaç ve güzel sonuca ulaşmak için yaratılır. Bir kötülüğün yaratılması, birçok güzelliğe ve hayra basamak olduğu için, o olayın yaratılışı güzel; sonuçları ise hayır olarak değerlendirilir.

Çok sayıda güzelliklerin ve hayırların ortaya çıkması için bazen küçük kötülüklere izin verilir ve bunlar kabul edilir. Eğer bu küçük kötülükler kabul edilmezse, meydana gelecek büyük hayırlara engel olunmuş olur. Bu durumda, hayırlar adedince kötülüğü tercih etmiş gibi bir sonuç ortaya çıkar. Mesela savaşa asker göndermekte bazı maddî ve bedene ait zararlar vardır. Ancak savaş yapılmazsa vatanın, namusun ve güvenliğin elden gitme ihtimali doğar. Bu nedenle büyük hayırlar için küçük zararlar tercih edilebilir. Eğer asker yaralanmasın, masraf olmasın gibi az bir zarar için savaş terk edilirse, bu defa vatansız kalmak gibi çok daha büyük bir zararla karşı karşıya kalınır ki bu daha kötü bir sonuçtur.

Şeytanın yaratılış amacına bakacak olursak, Rabbimiz insana birçok kabiliyet ve yetenek vermiştir. İnsan, adeta bir ağacın çekirdeği gibidir; içinde pek çok özellik ve yetenek barındırır. Bu yeteneklerin ortaya çıkması ve gelişmesi ancak hareket alanına çıkmakla mümkündür. Bu da mücadele ile gerçekleşir. Mücadele ise şeytanların ve kötülüklerin varlığıyla mümkün olur. İnsan şeytanla mücadele ettikçe iyilik ve hayılarda güçlenmeye başlar. Bu manaları destekleyen bir âyette Rabbimiz şöyle buyuruyor;

Ey îmân edenler! İslâm'a tamâmen girin; ve şeytanın adımlarına uymayın! Çünki o, size apaçık bir düşmandır.³

Âyette belirtildiği gibi şeytanın adımlarından uzaklaştıkca insanın kazanımları çoğalır. İnsanın yaratılışına konan elmas değerindeki yetenekler ancak bu şekilde gelişir. Eğer insan bu mücadeleye tabi tutulmasaydı, melekler gibi olurdu. Meleklere şeytanlar musallat olmadığı için onların seviye ve gelişimleri sabittir, değişmez. Hayvanlara da şeytanlar musallat olmadıkları için onların seviyeleri de sabittir. Ancak insan böyle değildir. İnsan her zaman gelişime açık bir şekilde yaratılmıştır ve şeytanla mücadele ettikçe kulluğa ait cevheri ortaya çıkar.

Sonuç olarak, şeytanların yaratılmasının gayesi insanın yeteneklerinin ortaya çıkmasına ve gelişmesine hizmet ettiği için kötülük değil, aksine büyük amaç ve hayırlara yol açtığı için büyük bir hayırdır.