İlgili kısım Mesnevi-i Nuriye'de şöyle geçmektedir:Kevn ü vücudda imkan, kesret, infial mertebeleri vardır. İmkan mertebesi vücub mertebesine bakar ve onu istilzam eder. Kesret mertebesi vahdet mertebesine nazırdır, onu iktiza eder. İnfial mertebesi failiyet mertebesine mütevakkıftır. Bu mertebeler arasındaki istilzam, bizzarure vacib, vahid, fa'al bir Halik'ı iktiza ve istilzam eder. 1Bu metni cümle cümle kısaca izah etmeye çalışalım:Kevn ü vücudda imkan, kesret, infial mertebeleri vardır.Yaratılmış olan bütün varlıklar âlemi, bünyesinde üç temel özellik, yani üç mertebe taşır:İmkan mertebesi: Varlıkların kendi kendine var olamaması; var olmalarıyla yok olmalarının eşit ihtimalde bulunmasıdır. Yaratılmış her varlık “mümkin”dir. Mesela bir insanın, bir yıldızın veya bir çiçeğin var olup olmaması kendi elinde değildir; imkan dairesindedir.Kesret mertebesi: Varlıkların tek bir tür ve parçadan ibaret kalmayıp çokluk, çeşitlilik ve sayısız unsurdan oluşmasıdır. Mesela yeryüzündeki, Bediüzzaman Hazretlerinin ifadesiyle dört yüz bin çeşit hayvan ve bitki taifesi, vücudumuzdaki trilyonlarca hücre ve gökyüzündeki milyarlarca galaksi kesret halindedir.İnfial mertebesi: Edilgenlik, yani yapılan etkiyi, sanatı ve tasarrufu kendi üzerinde kabul etme halidir. Varlıklar kendi kendilerinin faili değil, üzerlerinde bir kudretin iş gördüğü edilgen yapılardır. Mesela toprağın sürülmesi, suyun buharlaşması, çekirdeğin çatlayıp filizlenmesi birer infial halidir.İmkan mertebesi vücub mertebesine bakar ve onu istilzam eder.İmkan, bir şeyin varlığının da yokluğunun da zatı itibarıyla mümkün olmasıdır. Yani o şeyin var olması zorunlu değildir; yok olması da muhal değildir. Varlığı da yokluğu da birbirine eşittir. Vücub ise varlığı zorunlu olmak, yokluğu düşünülemeyen bir varlık olmaktır. Bu, yalnız Allah'a mahsustur. Allah vardır; varlığı başkasına bağlı değildir, sonradan olmamıştır, yokluğu muhaldir.İmkan dairesindeki varlıkların varlığı ile yokluğu eşit olduğundan, bu iki taraftan birinin ağır basması için dışarıdan bir tercih ediciye ihtiyaç vardır. Varlığı başkasına muhtaç olan her şey, varlığı kendinden ve zorunlu olan bir Yaratıcıya bakar ve O'nun varlığını gerekli kılar. Rabbimiz bu konuda şöyle buyurur:Yoksa bir şey (bir yaratıcı) olmadan mı yaratıldılar? Yoksa o yaratıcılar kendileri midir? 2Mesela iki kefesi tam eşit duran bir teraziyi düşünelim. Dışarıdan bir el veya ağırlık müdahale etmeden kefelerden birinin kendi kendine aşağı inmesi imkansızdır. İmkan mertebesindeki varlıklar da bu terazi gibidir: Varlık tarafının ağır basması için, varlığı mutlak ve zorunlu olan bir Yaratıcının tercihi ve iradesi şarttır.Kesret mertebesi vahdet mertebesine nazırdır, onu iktiza eder.Kesret çokluk demektir. Kâinatta sayısız tür, fert, şekil ve renk vardır. İnsanlar, hayvanlar, bitkiler ve yıldızlar çoktur. Vahdet ise birlik demektir; yani bu çokluğu idare eden tek bir irade, tek bir ilim ve tek bir kudret vardır.Kâinattaki kesret, kendi içinde muazzam bir uyum, yardımlaşma ve ortak bir intizam gösterir. Sayısız parçanın tek bir amaç doğrultusunda aksamadan çalışması, bu çokluğun arkasında tek bir idarecinin bulunduğunu gösterir. Rabbimiz şöyle buyurur:Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'dan başka ilâhlar bulunsaydı, elbette o ikisi(ve onlarda görünen şu intizam) fesâda uğrardı (bozulup giderdi). 3Mesela bir orduda binlerce asker bulunur. Bu askerlerin hepsinin aynı anda, aynı komutla düzenli hareket etmesi, hepsine hükmeden tek bir komutanın varlığını gerektirir. Bunun gibi, kâinattaki bütün varlıkların uyum içinde hareket etmesi de tek bir Yaratıcıyı gerektirir.İnfial mertebesi failiyet mertebesine mütevakkıftır.İnfial, bir şeyin etkilenmesi, yapılması, şekil alması ve değişime uğraması demektir. Bütün varlıklar böyledir: Toprak, tohum, beden ve hava etkilenir. Hiçbiri mutlak manada kendi kendine iş gören, bağımsız bir fail değildir. Failiyet ise fiil sahibi olmak, yapan olmak demektir. Yapılan varsa yapan da olmalıdır; etkilenen varsa etkileyen de olmalıdır.Etkilenen, değişen ve şekil alan her şey, kendi kendinin sebebi olamayacağı için, mutlaka ona etki eden ve şekil veren bir fiil sahibine dayanmak zorundadır. Madem âlemde infial var, yani her şey yapılıyor, değiştiriliyor ve şekillendiriliyor; o halde bunları yapan bir fail de olmalıdır. İnfial kendi kendine ayakta duramaz. Bir resim varsa ressam, bir yazı varsa katip, bir bina varsa usta gerekir.Demir kendi kendine araba haline gelmez. Çünkü araba şekil verilmiş, düzenlenmiş ve bir maksada göre yapılmıştır. O halde demirdeki bu değişim bir faili gerektirir. Aynen öyle de, kâinatta her an yenilenen sayısız şekillenme ve faaliyet, bir Fail-i Mutlak'ı, yani bir Yaratıcıyı gösterir.Bediüzzaman Hazretlerinin burada Allah'ı “Fa'al” ismiyle anması da bu yüzdendir. Fa'al, sadece iş yapan değil, durmadan ve pek çok iş yapan demektir. Kâinattaki infial bir an bile durmaz: Her saniye sayısız varlık yaratılır, değişir, şekil alır ve yenilenir. Bu kesintisiz ve sayısız infial, sadece bir failin varlığını değil, her an iş başında olan ve hiçbir işi diğerine engel olmayan Fa'al bir Halık'ın varlığını gerektirir.Bu mertebeler arasındaki istilzam, bizzarure vacib, vahid, fa'al bir Halik'ı iktiza ve istilzam eder.İstilzam, bir şeyin başka bir şeyi gerekli kılması demektir. Yani imkan, kesret ve infial halleri, zorunlu olarak Vacib, Vahid ve Fa'al bir Halık'ı gerektirir:İmkan, Vacib'i gerektirir. Çünkü varlığı ile yokluğu eşit olan bir varlık kendi kendine var olamaz.Kesret, Vahid'i gerektirir. Çünkü tam bir uyum ve intizam içindeki çokluk, tek elden idare edildiğini gösterir.İnfial, Fa'al'i gerektirir. Çünkü yapılan şey yapanı gösterir; her an devam eden sayısız iş de her an iş gören bir faili gösterir.Bu üç mertebe arasındaki zorunlu ilişki, varlığı kendinden olan, bir ve tek olan, durmadan iş gören yüce bir Yaratıcıyı kaçınılmaz olarak gerekli kılar. Nasıl duman ateşi, yazı yazarı, iğne de ustasını gösterirse; imkan, kesret ve infial de Allah'ın varlığını ve birliğini öyle gösterir.Özetle;Bu âlemdeki hiçbir şeyin varlığı zorunlu değildir; hepsi mümkin varlıktır. O halde hepsi Vacibü'l-Vücud olan Allah'a dayanır.Bu âlemde sonsuz bir çokluk vardır; fakat bu çokluk karışık değil, intizamlıdır. O halde hepsi Vahid olan tek bir Halık'ın eseridir.Bu âlemde her şey durmadan yapılmakta, değiştirilmekte ve idare edilmektedir. O halde her şey, her an iş gören Fa'al ve Mutasarrıf bir Halık'a delalet eder.Ayrıca BakınızALLAH'IN VARLIĞINI İSPATALLAH'IN VARLIĞININ EN AÇIK DELİLLERİVARLIKLARDAKİ BİRLİK MÜHRÜ, ALLAH'I GÖSTERİRKaynakçalarBediüzzaman Said Nursi, Mesnevi-i Nuriye, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 57.Tur, 52/35.Enbiya, 21/22.