Üstad Bediüzzaman Hazretleri’nin hayatı boyunca titizlikle riayet ettiği en mühim düsturlardan biri, karşılıksız hediye kabul etmemek olmuştur. Bu tavır; ihlası muhafaza etmek, neşr-i hak vazifesini dünyevi menfaatlerden uzak tutmak, minnet altına girmemek, tevekkül ve kanaat düsturunu zedelememek, uhrevi hizmetleri maddi karşılığa çevirmemek ve enbiyanın istiğna mesleğine ittiba etmek gibi sebeplere dayanır. Üstad Bediüzzaman Hazretleri, hediye kabul etmemesinin nedenlerini 2. Mektub'da şu şekilde açıklar:

1- Ehl-i Dalaletin “Dini Geçim Vasıtası Yapıyorlar” İthamını Fiilen Yalanlamak İçin

Ehl-i dalalet, din ve ilimle hizmet eden kimseleri samimi görmemek için onları “ilmi ve dini geçim vasıtası yapıyorlar” diye itham eder. Yani onların nazarında alimler ve dine hizmet edenler hak ve hakikat için değil; makam, menfaat, maişet ve halktan destek sağlamak için bu yolda bulunuyor gibidir. Böyle bir itham, yalnız şahıslara değil, doğrudan doğruya iman ve Kur'an hakikatlerinin de izzetine dokunur. Bunun için bu itirazı sadece sözle reddetmek yeterli gelmez. Asıl yapılması gereken şey, hayat tarzıyla bu iddiayı boşa çıkarmaktır. Yani dine hizmet eden kimse, mümkün olduğu kadar ilmini ve hizmetini şahsi menfaatine âlet etmemeli, insanlardan bir beklenti içine girmemeli; haliyle, tavrıyla ve istiğnasıyla “Ben bu işi dünya için değil, hak için yapıyorum.” diyebilmelidir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Ehl-i dalalet; ehl-i ilmi, ilmi vasıta-i cer etmekle itham ediyorlar. İlmi ve dini kendilerine medar-ı maişet yapıyorlar deyip, insafsızcasına onlara hücum ediyorlar. Bunları fiilen tekzib lazımdır. ¹

2- Enbiya Mesleğine İttiba Ederek, Neşr-i Hakta Ücreti Yalnız Allah’tan Beklemek İçin

Hakkı neşretmek, yani dini ve imani hakikatleri insanlara ulaştırmak vazifesini üstlenenler, bu yolda peygamberleri örnek almalıdırlar. Çünkü peygamberlerin mesleği, tebliği herhangi bir dünyevi karşılık, menfaat veya ücret beklentisine bağlamadan sırf Allah rızası için yapmaktır. Demek ki hak yolunda hizmet eden kimsenin yapması gereken, insanlardan bir menfaat beklememesi ve sevabını yalnız Allah’tan istemesidir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu durumu şu şekilde izah eder:

Neşr-i hak için enbiyaya ittiba‘ etmekle mükellefiz. Kur’an-ı Hakim’de hakkı neşredenlerاِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللّٰهِ diyerek insanlardan istiğna göstermişler. Sure-i Ya-Sin’de اِتَّبِعُوا مَنْ لَا یَسْئَلُكُمْ اَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ cümlesi, mes’elemiz hakkında çok ma‘nidardır. ²

3- Veren de Alan da Gaflete Düşmesin Diye

Bir nimetin doğru şekilde el değiştirmesi için hem verenin hem alanın Allah hesabına hareket etmesi gerekir. “Allah namına vermek”, insanın elindeki nimetin gerçek sahibinin kendisi değil, Allah olduğunu bilerek onu bir emanet gibi takdim etmesi; “Allah namına almak” ise nimeti asıl gönderenin insanlar değil, Mün‘im-i Hakiki olan Allah olduğunu bilerek kabul etmektir. Fakat çoğu zaman bu ölçü bozulabilir. Veren kimse nimeti Allah’ın ihsanı olarak değil, kendi malı ve kendi lütfu gibi takdim edip açıkça söylemese bile kalben bir üstünlük hissi taşır ve karşı tarafa gizli bir minnet yükleyebilir. Alan kimse de nimetin hakiki kaynağını unutup teşekkürünü doğrudan zahiri sebebe yöneltirse hata etmiş olur; çünkü nimeti yaratan, gönderen ve ihsan eden hakikatte Allah’tır, insanlar ise sadece birer vesiledir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu durumu şu şekilde izah eder:

Birinci Söz’de beyan edildiği gibi, Allah namına vermek, Allah namına almak lazımdır. Halbuki ekseriya ya veren gāfildir, kendi namına verir, zımni bir minnet eder. Ya alan gāfildir, Mün‘im-i Hakiki’ye ait şükrü ve senayı zahiri esbaba verir, hata eder. ³

4- Tevekkül, Kanaat ve İktisat Hazinesini Kaybetmemek İçin

Tevekkül, kanaat ve iktisat, görünüşte maddi bir mal gibi elde tutulmasa da, hakikatte insana büyük bir zenginlik, hürriyet, izzet ve şeref kazandıran tükenmez bir manevi servettir. Tevekkül, rızkı insanlardan değil, doğrudan doğruya Rezzak olan Allah'tan bilmek; kanaat, ele geçen meşru nimete razı olup tamahkarlığa düşmemek; iktisat ise nimeti yerli yerinde kullanıp israfa sapmamaktır. Bu üçü bir araya geldiğinde insan hem kalben rahat eder hem de başkalarına el açma, onların minneti altına girme ve onların teveccühüne bağlı yaşama zilletinden kurtulur. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Tevekkül, kanaat ve iktisad öyle bir hazine ve bir servettir ki, hiç bir şey ile değişilmez. İnsanlardan ahz-ı mal edip, o tükenmez hazine ve defineleri kapatmak istemem. Rezzak-ı Zülcelal’e yüz binler şükrediyorum ki, küçüklüğümden beri beni minnet ve zillet altına girmeye mecbur etmemiş. Onun keremine istinaden, bakiye-i ömrümü de o kaide ile geçirmesini rahmetinden niyaz ediyorum. ⁴

5- Manen Hediye Almaya Mezun Yani İzinli Olmadığını Hissettiği İçin

Üstad Bediüzzaman Hazretlerinin bazı emareler ve tecrübeler neticesinde, halkın malını, bilhassa zenginlerin ve memurların hediyelerini almaya kendi hakkında bir izin bulunmadığına kesin kanaat getirdiği anlaşılmaktadır. “Bazıları bana dokunuyor, belki dokunduruluyor, yedirilmiyor.” diyerek, kendisine gelen bazı hediyelerin zahiren fayda gibi görünse de hakikatte manevi bakımdan münasip düşmediğini, hatta bazen zarar vesilesi haline geldiğini beyan eder. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Bir-iki senedir çok emareler ve tecrübelerle kat‘i kanaatim oldu ki, halkların malını, hususan zenginlerin ve me’murların hediyelerini almaya me’zun değilim. Bazıları bana dokunuyor. Belki dokunduruluyor, yedirilmiyor. Bazen bana zararlı bir surete çevriliyor. Demek gayrın malını almamaya ma‘nen bir emirdir ve almaktan bir nehiydir. ⁵

6- Hediye Kabulü, İnsanlarla İstemediği Bir Bağlılık ve Külfet Doğurduğu İçin

Hediye kabul etmek, sadece bir şeyi almak değildir; aynı zamanda o hediyeyi getirenlerin hatırını saymayı, onları her istedikleri vakit kabul etmeyi ve onlara karşı bir nevi bağlılık hissetmeyi netice verir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri ise böyle bir mecburiyeti istememektedir. Bu sebeple sade, hür ve külfetsiz bir hayatı; gösterişli, rahat fakat başkalarının hatırını gözetmeye mecbur bırakan bir hayata tercih etmektedir. Kuru ekmek yemeyi ve yamalı elbise giymeyi, tasannu‘dan yani yapmacıklıktan ve temelluktan yani insanlara hoş görünmeye çalışmaktan kurtardığı için daha hoş bulmaktadır. Buna karşılık başkasının en güzel nimetlerini yiyip en süslü elbiselerini giymeyi, onların gönlünü hoş tutma ve hatırını sayma mecburiyeti doğurduğundan nahoş görür. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Halkın hediyesini kabul etmek, onların hatırını sayıp istemediğim vakitte onları kabul etmek lazım geliyor. O da hoşuma gitmiyor. Hem tasannu‘ ve temelluktan beni kurtaran bir parça kuru ekmek yemek ve yüz yamalı bir libas giymek, bana daha hoş geliyor. Gayrın en a‘la baklavasını yemek, en murassa‘ libasını giymek ve onların hatırını saymaya mecbur olmak, bana na-hoş geliyor. ⁶

7- Salahat, Gurur ve Haram Şüphesinden Kaçınmak İçin

İbn Hacer’in nakledilen hükmüne göre, bir kimseye “salih bir zat” olduğu düşüncesiyle bir şey veriliyorsa, eğer o kişi gerçekten böyle bir makamda değilse, o hediyeyi kabul etmesi caiz olmaz; hatta haram olur. Çünkü burada verilen şey, hakikatte o şahsın zatına değil, onda zannedilen manevi makama binaen verilmektedir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri de insanların bazen kendisi gibi kusurlu birini salih, hatta veli tasavvur ederek bir parça hediye verdiklerini söyler. Böyle bir durumda iki ihtimal vardır: Eğer insan kendini gerçekten salih görürse bu gururdur; bu durum, kişinin salih olmadığının alametidir. Çünkü hakiki salahat, nefsi beğenmekle değil, kusurunu görmekle beraber bulunur. Eğer insan kendini salih bilmezse, o salahat zannına dayanılarak verilen malı kabul etmesi caiz olmaz. Yani her iki halde de büyük bir tehlike vardır. Ya gurura düşmek yahut kendisinde bulunmayan bir makam adına menfaat kabul etmek. Bundan dolayı Üstad Hazretleri bu tehlikelere düşmemek adına hediye kabul etmemektedir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Salahat niyetiyle sana verilen bir şey, salih olmazsan, kabul etmek haramdır. İşte şu zamanın insanları hırs ve tama‘ yüzünden küçük bir hediyesini pek pahalı satıyorlar. Benim gibi günahkar bir biçareyi, salih veya veli tasavvur ederek, sonra bir ekmek veriyorlar. Eğer haşa, ben kendimi salih bilsem, o alamet-i gururdur. Salahatin ademine delildir. Eğer kendimi salih bilmezsem, o malı kabul etmek caiz değildir. ⁷

8- Ahirete Ait Hizmetlerin Meyvesini Dünyada Tüketmemek İçin

Üstad Bediüzzaman Hazretlerine göre, ahirete bakan ameller karşılığında sadaka ve hediye almak, baki ve uhrevi meyveleri dünyada fani bir surette yemektir. Yani dini hizmet, irşad, ilim ve manevi amellerin asıl ücreti ahirette beklenmelidir; bunlara mukabil dünyada bir karşılık almak, ebedi sevabın bir kısmını peşin ve geçici bir menfaate çevirmek gibi olur. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati şu şekilde izah eder:

Hem ahirete müteveccih a‘male mukābil sadaka ve hediyeyi almak, ahiretin baki meyvelerini dünyada fani bir surette yemek demektir.⁸

Üstad Bediüzzaman Hazretleri’nin neden hediye kabul etmediği ile ilgili maddelere dikkat edildiğinde, ortaya koyduğu sakıncaların sadece kendisiyle alakadar değil, bütün hizmet edenler için olduğu anlaşılır. Fihrist mecmuasında ise aynı mektubun fihristini yaparken bunu daha açık bir şekilde ifade ederek bütün hizmet edenlere şu ifadelerle teşmil ettiği görülür:

İlim ve dini neşre çalışan insanlar mümkün olduğu kadar istiğna ve kanaatle hareket etmezse, hem ehl-i dalaletin ithamına hedef olur. Hem izzet-i ilmiyeyi muhafaza edemez. Hem salahat ve neşr-i din gibi umur-u uhreviyeye mukābil hediyeler almak, ahiret meyvelerini dünyada fani bir surette yemek demektir. ⁹

Üstad Bediüzzaman Hazretlerinin "ilim ve dini neşre çalışan insanlar" cümlesi, olayın özünü ve sınırını göstermektedir. Yani gelen hediye, bizim dindarlığımız ve hizmetimizden dolayı geliyorsa, bundan sakınmak ya da ona karşılık olabilecek başka bir hediye vererek almak gerekir.

İman ve Kur'an hizmetiyle meşgul olan kimsenin, maddi menfaat karşısındaki tavrı, sahabelerin isar hasletine benzemelidir. İsar, insanın ihtiyaç içinde bulunsa bile başkasını kendi nefsine tercih etmesi, kendi menfaatini geri plana alıp kardeşini öne geçirmesidir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri, hediye ve sadaka gibi maddi şeylerin kabulünde de bu isar hasletinin rehber edinilmesi gerektiğini ifade etmektedir. Yani iman ve Kur'an hizmeti yapan bir kimse, hizmeti sebebiyle kendisine yönelen maddi menfaatleri istememeli, kalben de talep etmemeli; bunları kendi hakkı veya hizmetinin ücreti gibi görmemelidir. Eğer bir şey gelirse, onu ancak sırf Rabbimizin bir ihsanı olarak bilmeli, insanlardan minnet altına girmeden kabul etmeli; mümkünse kendinden daha muhtaç ve daha layık olana bırakmayı tercih etmelidir. Çünkü iman ve Kur'an hizmetinin karşılığında dünyada bir şey istemek, görünüşte meşru olsa bile ihlas için tehlikeli hale gelebilir. Yapılan hizmetin yönünü Allah rızasından, insanların vereceği maddi karşılığa çevirebilir. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu durumu şu şekilde izah eder:

Sahabelerin sena-yı Kur’aniye mazhar olan isar hasletini kendine rehber etmek yani hediye ve sadakanın kabulünde başkasını kendine tercih etmek ve hizmet-i diniyenin mukābilinde gelen menfaat-i maddiyeyi istemeden ve kalben taleb etmeden sırf bir ihsan-ı İlahi bilmek nastan minnet almayarak ve hizmet-i diniyenin mukābilinde de almamaktır. Çünki hizmet-i diniyenin mukābilinde dünyada bir şey istenilmemeli ki ihlas kaçmasın. Çendan hakları var ümmet onların maişetlerini te’min etsin. Hem zekata da müstehaktırlar. Fakat bu istenilmez belki verilir. Verildiği vakitte de Hizmetimin ücretidir denilmez. Mümkün olduğu kadar kanaatkar olmakla başka ehil ve daha müstehak olanın nefsini kendi nefsine tercih etmekle وَیُؤْثِرُونَ عَلٰٓی اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ sırrına mazhar olmakla bu müdhiş tehlikeden kurtulup ihlası kazanabilir. ¹⁰