İlgili kısmı cümle cümle şöyle izah edelim:

İşte şu zat (asm), mevcudat Halık’ının vahdaniyetinin hakkāniyeti derecesinde hak bir burhan-ı natık, bir delil-i sadık olduğu gibi, haşrin ve saadet-i ebediyenin dahi bir burhan-ı kātıı, bir delil-i satııdır.

Burada Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın, sadece Allah’ın birliğini bildiren bir peygamber değil; aynı zamanda ahiretin varlığını da gösteren en kuvvetli delil olduğu anlatılıyor. Yani nasıl onun bütün hayatı, sözleri ve getirdiği din Allah’ın bir olduğunu açıkça gösteriyorsa, aynı şekilde haşrin, Cennet’in ve ebedi saadetin varlığını da gösteriyor.

Buradaki “burhan-ı natık” ifadesi, “konuşan delil” demektir. Yani Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselam sadece diliyle hakikati anlatmıyor; yaşayışıyla, ahlakıyla, ibadetiyle ve kulluğuyla da o hakikati ispat ediyor. “Delil-i sadık” ise doğruluğunda hiçbir şüphe olmayan, güvenilir delil demektir. Çünkü o zat, hayatı boyunca doğruluğuyla tanınmış, insanlara asla yalan söylememiş, Allah’tan getirdiği haberleri de tam bir sadakatle bildirmiştir. Böyle bir zatın ahiretten haber vermesi, o haberin de hak ve doğru olduğunu gösterir.

Allah’ın birliğini ve sıfatlarını en doğru şekilde bildiren Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselam, bize Allah’ın hem sonsuz rahmet sahibi, hem mutlak adalet sahibi hem de her şeye kadir olduğunu öğretmiştir. İşte böyle bir Rab, insanı boşuna yaratmaz. İyilikle kötülüğü, zulümle adaleti aynı neticede bırakmaz. Dünyada pek çok insan yaptığının tam karşılığını göremeden ölüp gidiyor. Mazlumlar haklarını tam alamıyor, zalimler de çoğu zaman cezalarını eksiksiz çekmiyor. O halde Allah’ın adaleti ve rahmeti, bütün insanların yeniden dirileceği bir haşir gününü ve ebedi saadeti gerekli kılar.

Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın bütün davası da bunu destekler. O, insanlara sadece dünya hayatını düzene koymayı öğretmemiştir. Asıl olarak iman etmeyi, Allah’a kul olmayı, hesap gününe hazırlanmayı, Cennet’i kazanmayı ve Cehennem’den korunmayı ders vermiştir. Eğer ahiret olmasaydı, onun getirdiği ibadetler, ahlaki ölçüler, sabır, takva ve fedakarlık çağrıları eksik ve anlamsız kalırdı. Demek ki onun risaleti, insanın sadece bu birkaç günlük dünya hayatı için değil, ebedi bir hayat için yaratıldığını göstermektedir.

Kısacası, Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselam, Allah’ın birliğine nasıl parlak bir delil ise, ahiretin ve ebedi saadetin varlığına da öyle kesin bir delildir. Çünkü onun getirdiği hakikatler, yaptığı tebliğ, yaşadığı kulluk ve verdiği haberlerin tamamı, insanın ölümle yok olmak için değil, ebedi hayata gitmek için yaratıldığını göstermektedir.

Belki nasıl ki o zat, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü ve vesile-i vusulüdür. Öyle de duasıyla, niyazıyla o saadetin sebeb-i vücudu ve vesile-i icadıdır.

Bu cümlede iki cihet birlikte nazara veriliyor:

Birincisi: Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam, hidayetiyle insanlara iman ve kulluk yolunu göstermiştir. Bu cihetle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü ve vesile-i vusulüdür. Yani insanlar onun getirdiği iman, İslam ve Sünnet-i Seniyye ile Cennet’e liyakat kazanır, ebedi saadete ulaşır.

İkincisi: O zat aleyhissalatü vesselam, yalnız o yolu göstermekle kalmaz; duası, ibadeti ve niyazıyla da o saadetin vücuda gelmesine vesile olur. Çünkü O, Allah’ın en sevgili kulu, en büyük peygamberi ve âlemlere rahmet olarak gönderilen Resulüdür. Böyle yüce bir zatın duası elbette makbuldür. Üstelik istediği şey de geçici bir dünya menfaati değil; saadet-i ebediye, Cennet, bekā ve Allah’ın rızasıdır.

Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam bu duayı yalnız kendi namına değil, bütün ümmeti, bütün mü’minler, hatta bütün mevcudat namına yapmaktadır. Böyle umumi ve külli bir ihtiyacın, en yüksek bir makamdan istenmesi, o saadetin yaratılmasına büyük bir vesiledir. Hatta onun kulluğu ve duası öyle külli, öyle azametli ve öyle makbuldür ki, farz-ı muhal ahiret ve Cennet henüz yaratılmamış olsa bile, böylesine muhteşem bir ubudiyet ve niyaz, onların yaratılmasına vesile olacak bir kıymet taşır.

“Bu sebeple onun Cennet’i isteyen tek duası, Cennet’in yaratılmasına çok büyük bir sebep sayılır.” ifadesi de “sebeb-i vücudu ve vesile-i icadı” kısmını izah eder. Yani Cennet ve saadet-i ebediye, kudret-i İlahiyeye ağır gelmediği gibi; rahmet-i İlahiyeye de tam uygundur. Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın böylesine makbul, külli ve samimi duası da o nimetin icadına en büyük vesilelerden biridir.

Haşir mes’elesinde geçen şu sırrı, makam münasebetiyle tekrar ederiz: İşte bak O zat asm, öyle bir salat-ı kübrada dua ediyor ki, güya şu cezire, belki arz, o zatın asm azametli namazıyla namaz kılar, niyaz eder.

Bu kısımda, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın haşir ve saadet-i ebediye için yaptığı duanın büyüklüğü, külliyeti ve umumiliği nazara verilir.

“Haşir mes’elesinde geçen şu sırrı, makam münasebetiyle tekrar ederiz” ifadesi, haşir hakikatinin burada Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın duası ve kulluğu cihetiyle yeniden hatırlatıldığını gösterir. Yani haşir yalnız akli delillerle değil, onun dua ve risaletiyle de kuvvetle ispat edilmektedir.

“İşte bak O zat asm, öyle bir salat-ı kübrada dua ediyor ki” kısmındaki “salat-ı kübra”, büyük namaz, büyük ubudiyet ve pek geniş manada kulluk demektir. Burada yalnız ferdi bir namaz değil; Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın ümmeti namına, belki bütün varlıklar hesabına yaptığı azametli ubudiyeti ve kulluğu anlatılır. “Dua” da yalnız sözle istemek değil; acz, fakr, iştiyak, muhabbet ve tazarru‘ ile Allah’a yönelmenin külli bir ifadesidir.

“Güya şu cezire, belki arz” ifadesindeki “cezire”, yalnız Peygamberimizin (sav) bulunduğu Arap Yarımadası bölgesini kapsamıyor. “Belki arz” denilmesi bu manayı daha da genişletir. Yani onun duası ve ubudiyeti yalnız kendi şahsına ait değil; bulunduğu çevreyi, ümmetini, insanlığı, hatta bütün yeryüzünü alakadar eden bir genişliğe sahiptir.

“O zatın (asm) azametli namazıyla namaz kılar, niyaz eder”: Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın ibadeti öyle külli ve cami‘dir ki, sanki yalnız kendisi namaz kılmıyor; onunla beraber bir memleket, hatta bütün arz, hatta bütün kâinat manen ibadet ediyor gibidir. Çünkü o, varlıkların yaratılış gayesini en mükemmel surette temsil eden zattır. Onun kulluğu, kâinatın ubudiyetinin en parlak, en şuurlu ve en cami‘ numunesidir.

Bu kısımdaki “azametli namaz”, yalnız çokluk manasında değildir. Asıl olarak keyfiyetçe büyüklüğü ifade eder. Yani ihlası, huzuru, marifeti, şümulü ve temsil ettiği mana itibarıyla pek büyük bir namazdır. Onun namazında ümmetin ibadeti, peygamberlerin davası ve tüm varlıkların yaratılıştan gelen fıtri ihtiyaçları toplanmış gibidir.

“Niyaz” ise yalvarma ve isteme demektir. Fakat burada niyaz, yalnız şahsi bir talep değil; insanın bekā arzusunu, varlıkların hikmetli yaratılışını ve kâinatın manasızlıktan kurtulma ihtiyacını içine alan külli bir duadır. Bu sebeple haşir, Cennet ve saadet-i ebediye için yapılan bu dua, umum varlık hesabına arz edilen büyük bir rahmet talebi hükmündedir.

Bak, hem öyle bir cemaat-i uzmada niyaz ediyor ki, güya beni-Ademin, zaman-ı Ademden asrımıza ve kıyamete kadar bütün nurani kamil insanlar, ona ittiba‘ ile iktida edip, duasına amin diyorlar.

Bu kısımda Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın duasının şahsi ve dar bir dua olmadığı, umumi, külli ve zamanları aşan bir kulluğu içinde taşıdığı ifade ediliyor.

“Cemaat-i uzma”, en büyük cemaat demektir. Burada yalnız bir topluluk kalabalığı kastedilmiyor. Hz. Adem’den itibaren gelen, hakka tabi olmuş, nurlanmış, kemal sahibi bütün mü’minlerin manevi içtimaı nazara veriliyor. Yani Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam dua ederken, sanki bütün enbiya, evliya, asfiya ve salihin onun arkasında saf bağlamış gibi bir manzara tasvir ediliyor.

“Güya beni-Ademin, zaman-ı Adem’den asrımıza ve kıyamete kadar” ifadesi, bu duanın yalnız bir asra, bir kavme veya bir zümreye mahsus olmadığını gösterir. İnsanlığın en başından en sonuna kadar uzanan bir ihtiyaç ve bir bekā arzusu bu duada toplanmıştır. Çünkü ebedi saadet, haşir, mağfiret ve rahmet talebi, bütün insanların en esaslı ihtiyacıdır. Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam da bu umumi ihtiyacı en mükemmel surette dile getirmektedir.

“Bütün nurani kamil insanlar” tabiri, iman ile nurlanmış, marifet ve ubudiyette kemal bulmuş zatları bildirir. Bunlar peygamberler, sıddıklar, evliyalar, asfiyalar ve salih mü’minlerdir. Bunların her biri aynı hakikati istemiş, aynı neticeye muhtaç olmuş, aynı rahmeti talep etmiştir. Bu sebeple Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın duası, onların da ortak duası hükmüne geçer.

“Ona ittiba‘ ile iktida edip” kısmı çok mühimdir. İttiba‘, ona tabi olmak; iktida ise onu imam kabul edip arkasından gitmek demektir. Burada yalnız fiili bir namaz safı değil, manevi bir tabiyet anlatılıyor. Yani bütün ehl-i kemal, iman ve ubudiyet yolunda onu rehber tanımış; onun açtığı yolda yürümüş; onun yaptığı duaya kendi halleriyle, ibadetleriyle ve kalpleriyle iştirak etmişlerdir. Bu mana, Mi‘rac gecesinde Beytü’l-Makdis’te bütün peygamberlerin onun arkasında toplanıp namaz kılması hadisesiyle de ayrıca teyit edilir. Cebrail aleyhisselamın onu öne geçirmesi ve Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın bütün peygamberlere imam olması, onun manen de umum ehl-i hakka imam olduğunu gösterir. Bu sebeple “ittiba‘ ile iktida” ifadesi, yalnız ümmetin ona uymasını değil, peygamberlerin dahi onun risalet nurunu tasdik eden bir içtima ile ona iktida etmesini hatıra getirir.

Bu konuda Enes b. Malik (r.a.) şöyle bir rivayet nakleder:

İsra gecesi Beytü’l-Makdis’e girdim. Bütün peygamberler orada toplandı. Cebrail beni öne geçirdi ve ben onlara imamlık yapıp namaz kıldırdım.¹

“Duasına amin diyorlar”. Demek burada haşir ve saadet-i ebediye için yapılan duanın, yalnız bir ferdin talebi değil; bütün insanlık vicdanının, bütün ehl-i imanın ve bütün ehl-i kemalin müşterek niyazı olduğu gösteriliyor.

Hem bak, öyle bir hacet-i amme için dua ediyor ki, değil ehl-i arz, belki ehl-i semavat, belki bütün mevcudat niyazına, Evet, Ya Rabbena ver, biz dahi istiyoruz, deyip iştirak ediyorlar.

Bu kısımda, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın duasının şahsi değil, umumi ve külli olduğu bildiriliyor.

“Hacet-i amme”, umumun ihtiyacı demektir. Burada istenen şey; geçici bir dünya menfaati değil, haşir, bekā ve saadet-i ebediyedir. Böyle bir hakikat yalnız bir ferdi değil, bütün insanları, hatta bütün varlıkları alakadar eder.

“Değil ehl-i arz, belki ehl-i semavat, belki bütün mevcudat” ifadesi, bu duanın ne kadar geniş olduğunu gösterir. Yeryüzündekiler, gök ehli ve umum varlıklar; rahmetin, adaletin ve hikmetin tam tecellisini ister. Çünkü kâinattaki bütün faaliyetler, manalı bir neticeyi ve zayi olmayan bir hayatı gerekli kılar.

“Evet, Ya Rabbena ver, biz dahi istiyoruz” ifadesi ise bütün mevcudatın bu duaya hal dili ile iştirak ettiğini ifade eder. Yani Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam, yalnız kendi namına değil; umum varlıkların en büyük ihtiyacını tercüme ederek dua etmektedir.

Hülasa: Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın haşir ve saadet-i ebediye için yaptığı dua öyle küllidir ki, sanki yer ehli, gök ehli ve bütün mevcudat o duaya iştirak edip amin demektedir. Bu da haşrin ne kadar umumi bir ihtiyaç ve ne kadar kat’i bir hakikat olduğunu gösterir.

Hem öyle fakirane, öyle hazinane, öyle mahbubane, öyle müştakāne, öyle tazarru‘karane niyaz ediyor ki, bütün kainatı ağlattırıyor. Duasına iştirak ettiriyor.

Bu cümlede, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın haşir ve saadet-i ebediye için yaptığı duanın ne kadar samimi, geniş ve külli olduğu nazara verilir.

“Fakirane”, kulun kendi aczini, fakrını ve her şeyde Rabbine muhtaç olduğunu bilerek dua etmesidir. Yani burada bir istiğna değil; tam bir ihtiyaç ve kulluk hali vardır.

“Hazinane”, o niyazda çok büyük bir rikkat, mahzuniyet ve içli bir yalvarış bulunduğunu gösterir. Çünkü insanın saadet-i ebediyeye muhtaç olması, firak, ölüm ve zeval karşısındaki hali böyle bir hazin niyazı gerekli kılar.

“Mahbubane”, o duanın Allah’ın sevgili kulu tarafından yapılmasını ifade eder. Yani dua eden zat, Cenab-ı Hakk’ın en makbul, en sevgili kuludur. Bu da duaya ayrı bir kıymet ve kabul yakınlığı verir.

“Müştakāne”, şiddetli bir iştiyakla, kavuşma arzusu ile yapılan niyaz demektir. Burada Cennet’e, rıza-yı İlahiyeye, bekāya ve likāullah (Allah'a kavuşma) manasına karşı pek büyük bir arzu ve şevk vardır.

“Tazarru‘karane” ise son derece tezellül ile, yalvararak, boyun bükerek istemektir. Yani o dua, sırf bir haber verme veya talep bildirme değil; kulluğun en ince, en derin haliyle yapılan bir ilticadır.

“Bütün kainatı ağlattırıyor, duasına iştirak ettiriyor” ifadesi, bu duanın yalnız şahsi bir yakarış olmadığını gösterir. Çünkü Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın niyazı, bütün varlıkların özellikle şuur sahiplerinin ihtiyacını, insanlığın bekā arzusunu ve mevcudatın hikmetli neticeye kavuşma talebini içine alır. Bu sebeple güya bütün kâinat, onun bu içli duasına haliyle iştirak eder.

Hülasa: Bu cümle, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın duasının acz, fakr, muhabbet, iştiyak ve tazarru‘ ile yoğrulmuş en yüksek kulluk numunesi olduğunu bildirir. Böyle bir dua da haşrin ve saadet-i ebediyenin vücuduna pek büyük bir delildir.

Bak, hem öyle bir maksad, öyle bir gāye için dua ediyor ki, insanı ve alemi, belki bütün mahlukātı esfel-i safilinden, sukūttan, kıymetsizlikten, faidesizlikten a‘la-yı illiyyine, yani kıymete, bekāya, ulvi vazifeye çıkarıyor.

Bu cümlede, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın duasının ne kadar büyük bir neticeye baktığı bildiriliyor. Çünkü onun istediği şey yalnız şahsi bir talep veya geçici bir dünya menfaati değildir; insanın, âlemin ve bütün varlıkların yaratılış hikmetini ortaya çıkaran ebedi saadettir.

“İnsanı ve alemi, belki bütün mahlukātı...” ifadesi, bu duanın yalnız bir ferde veya belli bir topluluğa ait olmadığını gösterir. İstenen netice öyle küllidir ki, insanın da, kâinatın da, umum varlıkların da manasını alakadar eder. Çünkü haşir ve bekā olmazsa insanın en büyük istidatları, arzuları ve kabiliyetleri akim kalır; âlemde görünen hikmet, rahmet ve intizam dahi tam anlaşılmaz.

“Esfel-i safilinden, sukūttan, kıymetsizlikten, faidesizlikten...” kısmı, ahiret olmazsa ortaya çıkacak dehşetli neticeye işaret eder. Yani insan ölümle yokluğa gitse, en yüksek istidada sahip olduğu halde en aşağı bir dereceye düşmüş gibi olur. Şuur, muhabbet, merhamet, fedakarlık, ubudiyet ve marifet gibi yüksek kabiliyetler neticesiz kalır. Böylece insanın kıymeti kırılır; kâinat dahi manasız ve neticesiz görünür. Varlıkların pek çok hikmetli faaliyetleri de adeta faidesiz bir surete girer.

“A‘la-yı illiyyine, yani kıymete, bekāya, ulvi vazifeye çıkarıyor.” cümlesi ise, Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın duasının insanı ve diğer varlıkları hangi neticeye yükselttiğini gösterir. Haşir ve saadet-i ebediye ile insan gerçek kıymetini bulur; fani ve geçici bir varlık olmaktan çıkıp bekāya mazhar olur. Böylece kulluğu, imanı, ahlakı ve çektiği zahmetler ebedi meyveler verir. Âlem dahi başıboş ve neticesiz bir yer olmaktan çıkar; İlahi isimlerin tecelli ettiği, hikmetli, vazifeli ve manalı ilahi bir mektup olduğu anlaşılır.

Demek bu dua, yalnız Cennet’i istemek değildir. Bu dua ile insanın yaratılışındaki yüksek gāye, kâinatın varlığındaki hikmet ve varlıkların vazifesindeki mana ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın istediği netice, insanı en aşağı derekelerden en yüksek makamlara çıkaran külli bir rahmet kapısıdır.

Bak, hem öyle yüksek bir fizar-ı istimdadkarane ve öyle tatlı bir niyaz-ı istirhamkarane ile istiyor, yalvarıyor ki, güya bütün mevcudata ve semavata ve Arş’a işittirip, vecde getirip, duasına Amin, Allahümme amin dedirtiyor.

Bu kısımda, Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselamın haşir ve saadet-i ebediye için yaptığı duanın azameti, tesiri ve külliyeti nazara veriliyor.

“Fizar-ı istimdadkarane”, yardım ister bir tarzda, bütün acz ve ihtiyaç ile Cenab-ı Hakk’a yönelmeyi ifade eder. Yani bu dua, sıradan bir isteme değil; beşerin, hatta umum varlıkların en büyük ihtiyacını dergah-ı İlahiyeye arz eden pek yüksek bir kulluktur.

“Niyaz-ı istirhamkarane” ise rahmet ve merhamet talep eden, son derece yumuşak, içli ve mahviyetli bir yalvarıştır. “Tatlı” denilmesi, o duanın hem makbuliyetine hem de rahmet-i İlahiyeye layık bir üslup taşımasına işaret eder. Çünkü o niyazda isyan, itiraz veya kabalık değil; tam bir kulluk, edep, muhabbet ve teslimiyet vardır.

“Güya bütün mevcudata ve semavata ve Arş’a işittirip” ifadesi, bu duanın tesirinin ve şümulünün büyüklüğünü gösterir. Yani Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam öyle külli bir dua ediyor ki, sanki yalnız yeryüzü değil, gökler ve bütün yaratılmışlar dahi o duanın manasına şahit oluyor. Çünkü istenen şey yalnız şahsi bir menfaat değil; insanın, âlemin ve mevcudatın manasını tamamlayan bekā, haşir ve saadet-i ebediyedir.

“Vecde getirip” tabiri, o duanın ulviyetinden ve tesirinden dolayı bütün varlıkları memnun, müştak ve iştirak eder bir vaziyete soktuğunu bildirir. Zira bütün mevcudat, lisan-ı hal ile hikmetli bir netice, baki bir semere ve rahmetli bir akıbet ister. Resul-i Ekrem aleyhissalatü vesselam da onların bu derin ihtiyacını en cami‘ surette ifade ederek dua etmektedir.

“Duasına Amin, Allahümme amin dedirtiyor” cümlesi ise, bu niyazın yalnız bir ferdin duası olmadığını; belki umum mahlukatın, semavatın ve ehl-i imanın müşterek duası hükmüne geçtiğini anlatır. Yani onun duası öyle hak, öyle fıtrata uygun ve öyle umumi bir ihtiyaca cevaptır ki, sanki her şey o duaya kendi haliyle iştirak edip “Evet, ya Rab, kabul buyur.” demektedir.

Kısacası bu parça, Peygamber Efendimiz aleyhissalatü vesselamın duasının acz, fakr, rahmet talebi, edep ve külliyet cihetiyle en yüksek dua olduğunu; bu sebeple haşrin ve saadet-i ebediyenin vücuduna çok kuvvetli bir delil teşkil ettiğini bildirir.

Bak, hem öyle Semi‘ ve Kerim bir Kadir’den ve öyle Basir ve Rahim bir Alim’den hacetini istiyor ki, bilmüşahede en hafi bir zihayatın en hafi bir hacetini, bir niyazını görür, işitir, kabul eder, merhamet eder.

Dua ettiği zat, her şeyi işiten, gören, bilen, merhamet eden ve ikram sahibi olan Allah’tır. En küçük bir canlı­nın en gizli ihtiyacını gören, işiten ve rahmetiyle karşılayan bir Rabbin, elbette Peygamber Efendimiz'in (sav) bu külli ve büyük duasını da kabul edeceği anlaşılmaktadır.

Çünkü istediğini, velev lisan-ı hal ile olsun, verir. Ve öyle bir suret-i hakimane, basirane, rahimanede verir ki, şübhe bırakmaz, bu terbiye ve tedbir, öyle bir Semi‘ ve Basir ve öyle bir Kerim ve Rahim’e hastır. ²

Bu kısımda, Cenab-ı Hakk’ın mahlukatın ihtiyaçlarını nasıl gördüğü, işittiği ve karşıladığı ders veriliyor.

“Çünkü istediğini, velev lisan-ı hal ile olsun, verir” ifadesi, yalnız sözle yapılan duanın değil, hal ile yapılan duanın da kabul edildiğini bildirir. Yani bir yavrunun rızka muhtaç hali, bir çekirdeğin ağaç olmak istidadı, bir hastanın şifaya muhtaç vaziyeti de bir nevi duadır. Cenab-ı Hak bu sessiz niyazları da cevapsız bırakmaz.

“Ve öyle bir suret-i hakimane, basirane, rahimanede verir ki” cümlesi, verilen şeylerin rastgele olmadığını gösterir. Hakimane, tam hikmetle; basirane, her şeyi görerek ve yerli yerince; rahimane ise merhametle vermek demektir. Yani rızık, şifa, kuvvet ve ihtiyaçlar gelişigüzel değil; tam vaktiyle, tam münasip tarzda ve istifadeye en uygun şekilde ihsan edilir.

“Şübhe bırakmaz, bu terbiye ve tedbir, öyle bir Semi‘ ve Basir ve öyle bir Kerim ve Rahim’e hastır” ifadesi de kâinattaki iaşe, idare ve yetiştirmenin kör tesadüfle olamayacağını bildirir. Çünkü en gizli ihtiyacı işitmek Semi‘, en ince hali görmek Basir, ihsan ile vermek Kerim, şefkatle yetiştirmek ise Rahim isminin tecellisidir. Demek bütün terbiye ve tedbir doğrudan doğruya Cenab-ı Hakk’ın isimlerini göstermektedir.