İllet-i Tâmme

Bir şeyin varlığının kendisiyle zorunlu olduğu şeylerin toplamına denir. ¹ Yani bir şeyin oluşması için gerekli olan tüm şartların sağlanmasıdır.

İhtiyar

Sözlükte “iki şeyden birini diğerine tercih etmek, seçip ayırmak, üstün tutmak” gibi anlamlara gelir. Başta kelâm, felsefe ve ahlâk gibi ilim dalları olmak üzere İslâm kültüründe irade; kişinin bir fiile yönelmesini ve harekete geçme gücünü, ihtiyar ise; birkaç şey arasından birini bilinçli olarak ve gönül rızâsıyla seçmesini ifade eder. ²

Sorunuza geçmeden önce, Mu‘tezile’nin insan iradesine dair görüşünü kısaca hatırlamak gerekir. Zira Bediüzzaman Hazretleri, sözünü ettiğiniz metinde Mu‘tezile’nin “İnsan kendi fiillerini kendisi yaratır” görüşüne reddiye yaparak bu görüşü eleştirmektedir ve kabul etmemektedir.

Mu'tezile'nin İnsan İradesi Görüşü
Mu‘tezile’ye göre Adl, Allah’ın iyi (hasen) fiilleri işlemesi, kötü (kabih) fiillerin meydana gelmesinde etkisinin bulunmamasıdır. Kādî Abdülcebbâr, Adl'i “Allah’ın bütün fiillerinin güzel oluşu, zulüm ve çirkin fiilleri asla yapmaması” şeklinde tanımlar. Bunun anlamı Allah’ın her türlü kötü işten, sevap, fayda gibi şeyleri terketmekten, maslahata aykırı ve çirkin yolla insanları kulluğa çağırmaktan münezzeh olması; bütün fiillerinin hikmet, adalet ve isabet niteliği taşıması demektir. Dolayısıyla insanların işlediği kötü fiillerin Allah tarafından yaratılması câiz değildir. Allah insana eylem gerçekleştirme gücünü önceden vermiş olup kişi hürriyetini kullanarak istediğini yapar. Esasen irade hürriyeti bulunmayan bir insanın Allah tarafından sorumlu tutulması O’nun adalet ve hikmetiyle bağdaşmaz. ³

Ehl-i Sünnetin İnsan İradesi Görüşü

Ehl-i Sünnet’e göre insan, bedenini harekete geçirmeyi özgür iradesiyle ister; bu hareketi ise Allah yaratır. Risale-i Nur'da İlgili yer şöyle geçmektedir:

Evet, eğer abd, hâlik-ı ef‘âli bulunsa idi ve îcâda iktidarı olsa idi, o vakit ihtiyârı ref‘ olurdu. Çünki ilm-i usûl-ü hikmette مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ kaidesince mukarrerdir ki, bir şey vâcib olmazsa, vücûda gelmez. Yani illet-i tâmme bulunacak, sonra vücûda gelebilir. İllet-i tâmme ise, ma‘lûlü bizzarûre ve bilvücûb iktizâ ediyor. O vakit ihtiyâr kalmaz ⁴

Yani, eğer Mu'tezile imamlarının dediği gibi insanın kendi fiillerini, hareketlerini kendisinin yaratma gücü olsaydı o zaman insanın özgür iradesi ortadan kalkardı. Çünkü bir fiilin meydana gelebilmesi için onu var edecek bütün şartların eksiksiz hazır olması gerekir. İnsan, vücudundaki yapmak istediği eylemin tüm şartlarına bizzat sahip olsaydı, hayal ettiğimiz her şey anında gerçekleşirdi. O takdirde “Şunu mu yapsam, bunu mu yapsam? Doğru mu, yanlış mı?” diye işleyen karar mekanizmamız devre dışı kalır, tercih hakkımız fiilen ortadan kalkardı.

Ehl-i Sünnet’e göre insan, bir eylemi önce tasavvur eder; sonra ona yoğunlaşır ve onu yapmaya kesin karar verirse Allah’ın küllî iradesi ve kudreti devreye girer ve fiil yaratılır. Böylece irademiz gerçek anlamda ortaya çıkar. Zira biz bir şeyi isterken önce hayal eder, gerçekten kararlı olup olmadığımızı tartar, doğrusunu yanlışıyla değerlendiririz. Yaratma gücü elimizde olmadığından, bu düşünme ve değerlendirme sürecinde istediğimiz fiil henüz vücut bulmaz. Hatta nihai karar ânında bile vicdanımız “Dur, bu yanlış” diyerek bizi engelleyebilir. İşte bu süreç, tercihlerimizde tam anlamıyla seçme yetkisine ve sorumluluğa sahip olduğumuzu gösterir.