Sorular

Bir şeyin reklamının yapılmasının dini hükmü, öncelikle reklamı yapılan şeyin özelliğine, reklamın amacına ve kullanılan yönteme göre değişir. Eğer reklamı yapılan şey haram, zararlı veya insanı faydasız ve boş işlerle meşgul eden bir şeyse, insanları ona yönlendirmek ve teşvik etmek de dinen uygun olmaz. Çünkü böyle bir reklam, kötülüğün yayılmasına ve insanların yanlış şeylere özendirilmesine vesile olur. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de:Hem iyilik ve takvâ üzerine yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerine ise yardımlaşmayın, hem Allah'dan sakının! Şübhe yok ki Allah, azâbı çok şiddetli olandır.1Böylece insanların hangi işlerde birbirlerine destek olmaları gerektiği bildirilmiştir. Bununla birlikte reklamı yapılan şeyin helal olması da reklamın her yönüyle caiz olduğu anlamına gelmez. Reklam yapılırken yalan söylemek, ürünü olduğundan farklı göstermek, özelliklerini abartmak, kusurlarını gizlemek veya insanları yanıltıcı ifadelerle alışverişe yönlendirmek doğru değildir. Bir malın kusurlu olduğu halde kusursuzmuş gibi tanıtılması, gerçekte sahip olmadığı özelliklerle övülmesi ya da insanlarda yanlış beklentiler oluşturulması kul hakkına ve aldatmaya girer.2 Nitekim Peygamber Efendimiz (sav) bu konuda açık bir ölçü olarak şöyle buyurmuştur:Bizi aldatan bizden değildir.3Ayrıca reklamların insanları ihtiyaç duymadıkları şeyleri almaya yönlendirerek israfa, aşırı tüketime ve gösterişe sevk etmemesi de önemlidir. Bir ürünün tanıtılması başka, insanlarda yapay ihtiyaçlar oluşturarak onları gereksiz harcamalara teşvik etmek başkadır. Özellikle insanların ekonomik durumlarını zorlayacak, borçlanmaya ve ölçüsüz tüketime sürükleyecek reklamlar bu açıdan ayrıca değerlendirilmelidir. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulmaktadır:Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.4Böylece tüketimde ölçülü olmak gerektiği bildirilmiştir. Bu noktada banka reklamları gibi örnekleri de ayrıca değerlendirmek gerekmektedir. Reklamı yapılan finansal hizmetin faizli kredi, faizli borç veya başka bir haram işlemi yaygınlaştırması söz konusuysa, böyle bir reklam da insanları haram bir işleme teşvik etmesi bakımından caiz görülmez. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de faiz açıkça yasaklanmıştır.5 Ancak bankaların sunduğu her hizmeti aynı hükümde değerlendirmek doğru değildir. Faizsiz ve dinen meşru olan hizmetlerin tanıtılmasıyla faizli işlemlerin teşvik edilmesi birbirinden ayrılmalıdır.Buna karşılık hayırlı, faydalı ve insanların istifade edebileceği şeylerin tanıtılması, bunların daha geniş kitleler tarafından tanınmasına ve yayılmasına vesile olduğu için güzel ve faydalı bir davranıştır. Yardım kuruluşlarının faaliyetlerini duyurması, ihtiyaç sahiplerine destek çağrısında bulunması, cami, dernek ve vakıfların hizmetlerini tanıtması bu kapsamda değerlendirilebilir.Dolayısıyla reklamın dini hükmünü belirleyen temel ölçüler: Reklamı yapılan şeyin helal ve meşru olması, tanıtımda doğruluk ve dürüstlükten ayrılmaması, insanları aldatmaması, israf ve aşırı tüketime teşvik etmemesi ve haram bir işin yayılmasına vesile olmamasıdır. Bu şartlara uygun olarak yapılan reklam, insanların faydalı şeylerden haberdar olmasına ve hayırlı işlerin yayılmasına katkı sağlayabilir.KaynakçalarMâide, 5/2.Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c. 5, s. 164.Müslim, Îmân, 164.A'râf, 7/31.Bakara, 2/275.

Gençlik Rehberi'nde geçen ilgili yer şu şekildedir:Mâdem ihtiyârlık, hastalık, musîbet ve her tarafta vefiyâtlar o dehşetli elemi deşiyorlar ve ihtâr ediyorlar. Elbette o ehl-i dalâlet ve sefâhet yüz bin lezzeti ve zevki alsa da, yine o ma'nevî bir cehennem kalbinde yaşar ve yakar. Fakat pek kalın gaflet sersemliği muvakkaten hissettirmez.1Gaflet, çevresinde olanları farkedememe, açık gerçeği görememe, dalgınlık, dikkatsizlik, basîretsizlik gibi anlamlara gelmekle birlikte tasavvufta Hak'tan habersizlik, kalbin Hak'tan gāfil olması, O'nun zikrinden mahrum kalması şeklinde mana verilmiştir.Sürekli olarak sağlıklı, sıhhatli olmak gafletin sebepleri arasında sayılabilir. Şöyle ki:Eğer hastalık olmazsa, sıhhat ve âfiyet gaflet verir, dünyayı hoş gösterir, âhireti unutturur. Kabri ve ölümü hâtırına getirtmek istemez. Sermâye-i ömrünü bâd-ı hevâ boş yere sarfettirir. Hastalık ise, birden gözünü açtırır. Vücûduna ve cismine der ki: "Lâyemût değilsin. başıboş değilsin. bir vazîfen var. Gururu bırak. seni yaratanı düşün. kabre gideceğini bil, öylece hazırlan!"2İnsanın geçici, dünyevi eğlenceler ile âdeta kendini sarhoş etmesi, geçici olarak vicdanının sesisini bastırır ve hakkı - hakikati görmek istemez. Böylece gaflet perdesi altında kalmış olur. Buna işaret eden Bediüüzaman Hazretleri şöyle der:...insanın en lezzetli ve tatlı ve kıymetli hissi olan muhabbet, eğer sırr-ı tevhîd yardım etse, bu küçücük insanı kâinât kadar büyüttürür ve genişlik verir. Ve mahlûkāta nâzenîn bir sultân yapar. Eğer şirk ve küfre düşse, اَلْعِیَاذُ بِاللّٰهِ öyle bir musîbet olur ki, mütemâdiyen zevâl ve fenâda mahvolan hadsiz mahbûblarının ebedî firâklarıyla bîçâre kalb-i insanîyi her dakîka parça parça eder. Fakat gaflet veren lehviyâtlar, muvakkaten ibtâl-i hissederek zâhiren hissettirmiyorlar.3Demek gafletin dereceleri vardır. Kişi haramlara, günahlara daldığı ölçüde gaflet kalınlaşır. Duaya, tefekküre, zikir ve ibadete yöneldiği ölçüde gafletten kurtulur. Şu fâni dünyada yaşayan insanın "ölüm" hakikatinden ibret alıp düşünmesi onu gaflet uykusundan uyandırır. Kendine getirir. Hakiki istikbali olan ahirete yüzünü döndürür. "Nasihat istersen, ölüm yeter" dedirtir. Üstadın kendi yaşadığı bir hadise ise şöyledir:İstanbul'un Bâyezîd Câmi'-i mübârekine, Ramazân-ı Şerîf'te ihlâslı hâfızları dinlemeye gittim. Kur'ân-ı Mu'cizü'l-Beyân, semâvî yüksek hitâbıyla beşerin fenâsını ve zîhayatın vefâtını gāyet kuvvetli bir sûrette haber veren 〚 كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ〛 fermanını, hâfızların lisânıyla i'lân etti. Kulağıma girip, tâ kalbimin içine yerleşti. Ve o pek kalın gaflet uykusunu ve sarhoşluk tabakalarını parça parça etti. Câmi'den çıktım. Daha çoktan beri başımda yerleşen o eski uykunun sersemliğiyle birkaç gün başımda bir fırtına ve dumanlı bir ateş devam etti. Pusulasını şaşırmış gemi gibi kendimi gördüm. Aynada saçlarıma baktıkça, beyazlaşan saçlarım bana diyorlar: "Dikkat et!"İşte o beyaz saçlarımın ihtârıyla vaz'iyet tavazzuh etti. Baktım ki, çok güvendiğim ve ezvâkına meftûn olduğum gençlik, "Elvedâ'!" diyor ve muhabbetiyle pek çok alâkadâr olduğum hayât-ı dünyeviye sönmeye başlıyor ve pek çok alâkadâr olduğum ve âdetâ âşık olduğum dünya, bana "Uğurlar olsun!" diyerek, misâfirhâneden gideceğimi ihtâr ediyor. Kendisi de, "Allâh'a ısmarladık!" deyip, o da gitmeye hazırlanıyor. 4Bediüzzaman Hazretleri ihtiyarlık sebebiyle beyazlayan saçlarının âdeta ölümün habercileri olduğunu söylüyor. Aynada gördüğü ak saçlarının gençliğe veda ettiğinin nişanesi olduğunu söylüyor. "Her nefis ölümü tadacaktır"5 hakikatinin camide Kur'ân okuyan hâfızların diliyle bir kez daha ölümü hatırlattığını anlatıyor.Demek gaflet -kısaca- hakikatin farkında olmama halidir. Hissiyâtın ağır basmasıyla -çoğu zaman- aklın devre dışı kalmasıdır. Hem gafletin dereceleri vardır. Öyleyse gaflet perdesini yırtmak için çaba göstermeli; günahlarımızdan tövbe etmeli, ibadete yönelmeli, Allah'ın zikriyle meşgul olmalı, güzel ahlaklı arkadaşlar edinmeli, gaflete sebebiyet verebilecek ortamlardan uzak durmalı, bizi maneviyata yöneltecek, imanımızı kuvvetlendirecek, aklımızı başımıza getirecek müspet ortamları tercih etmeli.Ayrıca BakınızHAYATA NAZAR-I GAFLETLE BAKIŞ / 1. LEM'A"İ'LEM EYYÜHEL-AZİZ! KÜRE-İ ARZI BİR KÖY ŞEKLİNE SOKAN ŞU MEDENİYET-İ SEFİHE İLE GAFLET PERDESİ PEK KALINLAŞMIŞTIR." CÜMLESİNİN İZAHI"HUSUSAN, DÜNYADA SERVET VE İKTİDARI DA VARSA, GAFLET DAHİ YARDIM ETMİŞSE, BÜTÜN BÜTÜN GASIBÂNE, HIRSIZCASINA, NİMET-İ İLÂHİYEYİ HAYVAN GİBİ YUTAR." İFADESİNDE ANLATILMAK İSTENEN NEDİR?KaynakçalarBediüzzaman Said Nursi, Gençlik Rehberi, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 4Bediüzzaman Said Nursi, Lem'alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 212Bediüzzaman Said Nursi, Şua'lar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 13Bediüzzaman Said Nursi, Lem'alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 241-242Ankebût, 29/57

Evet, verilir. Sigara içmek bir günahtır; fakat kişiyi İslam dairesinden çıkarmaz. Bu sebeple sigara içen bir Müslümana selam vermekte dinen bir mahzur yoktur.Selam, Müslümanlar arasında muhabbeti, duayı ve uhuvveti kuvvetlendiren bir şeairdir. Bir kimsenin günah işlemesi, açıkça küfrü veya İslam'a düşmanlığı bulunmadıkça, ona selam verilmesine mani olmaz.Bununla beraber, sigaranın zararını uygun bir dille hatırlatmak ve bu alışkanlıktan vazgeçmesine vesile olmaya çalışmak daha münasiptir.Ayrıca BakınızSİGARA HARAM MIDIR?SON İKİ MÜCEDDİDİN SİGARA İÇMEK HAKKINDA GÖRÜŞLERİ

Sigara, Müslüman ülkelerde görülmeye başlamasından itibaren İslam alimleri tarafından değerlendirmeye tabi tutulmuş, hakkında muhtelif eserler yazılmıştır.Anlaşıldığı kadarıyla Osmanlı Devleti'nde ilk defa 1601 yılında Saray Başhekimi Cerrah İbrahim Efendi, tütün içmenin hem sağlığa zararlı hem de İslam dinine aykırı olduğunu söyleyerek tütüne karşı mücadele başlatmıştır. Bu mücadelede kısmen başarılı olmuştur. Ancak bu dönemde kendisi de keyif veren maddelere düşkün olduğu bilinen Şeyhülislam Bahai Mehmet Efendi'nin, tütünün İslam'a göre haram değil, mekruh olacağına dair fetva vermesi, Anadolu'da tütüne karşı verilen ilk mücadeleyi zayıflatmıştır.1Altıparmak Mehmed Efendi'nin, tütünü helal gören ilk Hanefi alimlerinden olduğu ifade edilmektedir. Daha sonra bu görüşten döndüğü de söylenmektedir.2Tütünün haramlığı ve helalliği ile ilgili olarak Şeyhülislam Ebussuud Efendi ile Altıparmak Mehmed Efendi arasında geçen bir şiir atışmasından bahsedilmektedir. Bu bilgiler internet sitelerinde dolaşmaktadır.3 Ancak bunun doğruluğundan emin değiliz.Şeyhülislam Ebussuud Efendi'nin afyon, esrar ve benzeri maddelerle ilgili fetvaları vardır.4 Tütün ile ilgili fetvasının olması şüphelidir. Çünkü tütünün Osmanlı ülkesine girişinin en erken 1598 yılı olduğu, bazılarına göre ise 1601 veya 1606 yılları olduğu kaydedilmektedir. Her ne kadar bu tarihler, ilk ithal edildiği değil, yoğunlaşmaya başladığı zamanlar olarak ifade edilse de Ebussuud Efendi'nin vefatı Miladi 1574 yılıdır. Bu bilgiler tarih açısından tutarlı gözükmemektedir.İsmail Nablusi, (v.1652/1062) Hanefi alimi olan bu fakih, en önemli eseri kabul edilen Molla Hüsrev'in Dürer'ine yazmış olduğu el-İhkam isimli eserinde, dikkat çeken bir husus olarak, tütün içmeyen kişinin; soğan, sarımsak gibi ağzı kokutup rahatsızlık veren her şeyde olduğu gibi sigara içen eşini engelleme hakkı olduğunu, çünkü bu durumdan rahatsızlık duyacağını söylemesidir.5Üchuri, (v.1656/1066), Maliki fakihi olan Üchuri, Gayetü'l-beyan adlı risalesinde tütünün insan sağlığına zarar vermediği sürece helal olduğunu savunmuştur. Tütünün mübahlığını savunan ilk alimlerden birisi olduğu ifade edilmektedir. Kendisinin de tütün içtiği kaydedilmektedir. Daha sonra bu görüşünden vazgeçerek tütünün haram olduğunu söylediği, talebesi Ahmed et-Türki'den naklolunmuştur. Ancak önceki görüşü daha yaygınlık kazanmıştır.6Hanefi fakihlerinden Şürünbülali, (v.1659/1069) tütüne haram diyen alimlerdendir.7İsmail Hakkı Bursevi, (v.1725/1137) Ruhu'l-Beyan isimli eserinde Vakıa suresinin (56/42-44) ayetlerinin tefsirinde sigaranın cehennem ehlinin durumuna benzediğini söyleyerek haram olduğuna hükmetmiştir.8Abdülgani Nablusi, (v.1731/1143) es-Sulh beyne'l-ihvan fi hükmi ibahati'd-duhan isimli risalesini yazmıştır. Burada müellif, tütün içmenin normalde mubah olduğunu, kokusunun mekruh olup kendisine tütün zarar verenlere haram olacağını ifade etmiştir.9Hanefi mezhebi alimlerinden Ömer Müfti Kilisi, XIX. yüzyılda yaşamış olup Risaletü'd-duhan isimli eserinde, terki evla olan şeylerle ilgili yasaklayıcı nassın kat'i olmaması durumunda tahrimen mekruh hükmünün verileceğini ve sigara hakkındaki delillerinin de zanni olduğunu belirtmekle birlikte sigara içmenin ve satmanın haram olduğunu ifade etmiştir.10İbn Abidin, (v.1836/1252) Reddü'l-Muhtar'ında tütün hakkında genişçe bilgi vermiş, bu konudaki alimlerin görüşlerini değerlendirmiştir. Mübahlıktan haramlığa kadar görüşler olduğunu, hakkında müstakil eserler yazıldığını, sigara içmenin orucu bozmasında bir şüphe olmadığını ifade etmiştir. Sigaranın sarhoş etmediğini, bazı kimselere zararının olmasının herkese teşmil edilemeyeceğini, mescitte içilmesinin tahrimen mekruh olacağını, haram bir madde ile karıştırıldığında sigaranın da haram olmasında şüphe olamayacağını söylemiştir.11Muhammed b. Cafer el-Kettani, (v.1926/1345) tütün ile alakalı yazdığı İ'lanü'l-hücce ve ikametü'l-bürhan ala men'i ma amme ve feşa min isti'mali üşbetü'd-duhan isimli eserinde tütünü bütün yönleriyle ele almıştır. On yedi maddede tütünün haramlığını ortaya koymuş, tütüne mubah veya mekruh diyenlerin delillerini zikrederek bu delilleri çürütücü cevaplar vermiş, dört mezhepten tütüne haram diyen birçok alimi tek tek zikretmiştir.12Tütün hakkında görüşü bulunan ilim adamları daha çoktur. Ancak örnek olarak burada birkaç tanesini zikretmek yeterli olacaktır. Görüldüğü gibi tütünün ortaya çıktığı yıllarda tartışmalar daha çok, herkese zararı olamayacağı, kendisine zararlı olanlara haram olabileceği, israf durumu, nafakayı etkilemesi gibi hususlar üzerinde olmuştur. Günümüzde de bu tartışmalar devam etmektedir. Ancak günümüzde sigaranın azının bile her içene, vücudun bütün organlarına zararlı olduğu, zararının bununla sınırlı kalmadığı, içmeyen yakınlarına ve çevreye de zararı olduğu kesin olarak bilinmektedir.13Ayrıca BakınızSİGARA HARAM MIDIR?SON İKİ MÜCEDDİDİN SİGARA İÇMEK HAKKINDA GÖRÜŞLERİSİGARA VE İBADETKaynakçalarBursevi, İsmail Hakkı, Ruhu'l- Beyan, y.y., ts. IX, 328.Kaptanağası, Selahattin, Sigara Raporu, (A'dan Z'ye Sigara 2), Yeşilay Cemiyeti, İstanbul 1992, s. 15Özen, Şükrü, “Tütün”, DİA, XXXXII, 5; Karaismailoğu, Adnan, “Altıparmak Mehmed Efendi”, DİA, İstanbul1989, II, 542.Bkz. ww.halisece.com/sosyal-meseleler/3183-at-agzindan-onu-cennet-ates-yeri-degil.html, Erişim, 11.01.2017Ebussuud Efendinin Afyon, esrar, berş ve ma'cun ile ilgili bazı fetvaları şöyledir: Mes'ele: Esrarı keyfiyet için yiyicek, kalilen ve kesiren haram mıdır? Elcevap: Haramdır; Mes'ele: Esrar ekl eden kimseye şer'an ne lazım olur? Elcevap: Ta'zir-i şedid lazımdır; Mes'ele: Berş ve afyon ve ma'cun ki içinde esrar ola, mertebe-i eskere varmayıcak haram olur mu? Elcevap: Feseka ve ehl-i heva yiyişi üzerine hiçbirisi helal değildir. Bkz. M.Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları, Kanuni Devrinde Osmanlı Hayatı, Kapı Yayınları, İstanbul 2012, s. 184, 185.İbn Abidin, Reddü'l-muhtar, Dar-u İhyai't-türasi'l-Arabi, 2. Baskı, Beyrut 1987, V, 295.Çavuşoğlu, Ali Hakan, “Üchuri”, DİA, İstanbul 2012, XXXXII, 274-276.Topal, Şevket, “Şürünbülali”, DİA, İstanbul 2010, XXXIX, 274; Özen, Şükrü, “Tütün”, DİA, XXXXII, 6.Bursevi, İsmail Hakkı, Ruhu'l- Beyan, y.y., ts. IX, 328.İbn Abidin, Reddü'l-muhtar, Dar-u İhyai't-türasi'l-Arabi, 2. Baskı, Beyrut 1987, V, 295, 296.Baysa, Hüseyin, Ömer Müfti Kilisi'nin Sigaranın Hükmü Hakkındaki Görüşünün Değerlendirilmesi-Risaletü'd-Dühan Bağlamında, Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, s. 37-57İbn Abidin, Reddü'l-muhtar, V, 295-297.Bkz. es-Seyyid Muhammed Seyyid Cafer el-İdrisi el-Haseni eş-Şehir bi'l-Kettani, İ'lanü'l-hücce ve ikametü'l-bürhan ala men'i ma amme ve feşa min isti'mali üşbetü'd-duhan, s. 1-275.Mustafa BORAN, Tütün/sigara Ve Kat Gibi Zararlı Maddelerin Dini Hükmü, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 29, 2017, s. 425-455.