Melek kelimesi (çoğulu melaike) Ugaritçe, Habeşçe, İbranice ve Arapça gibi Sami dillerde bulunan “göndermek” anlamındaki "l'ek" kökünden olup “haberci, elçi; güçlü, kuvvetli; tasarrufta bulunan, yöneten” manalarına gelmektedir.¹

İslam inancında melek: “Farklı suretlere girebilen ve duyularla algılanamayan nurani varlıklar” şeklinde tarif edilmiştir. Kur’an-ı Kerim’de ve hadislerde inanç esasları arasında sayılmaktadır. Ayet ve hadislerde, meleklerin hem özellik ve yetenekleri hem de görevleri hakkında bilgi verilmiştir. İnsanlar ve cinlerden farklı olarak nurdan yaratıldıkları şöyle anlatılmaktadır:

Melekler nurdan, cinler alevli ateşten, Âdem ise size (Kur’an’da) tarif edildiği üzere (balçıktan) yaratılmıştır. ²

Hz. Adem’in (as) yaratılışından önce mevcut bulundukları ve Allah’ın hitabına mazhar olup bizzat O’nunla konuştukları anlaşılmaktadır.³ Ayrıca, meleklerin yiyip içmedikleri⁴ görevleri icabı iri cüsseli ve güçlü olabildikleri⁵ belirtilmiştir.⁶ Meleklerin çeşitli vazifeleri ile alakalı bazı hadis-i şerifleri aktaracak olursak şunları şöyleyebiliriz:

1) İbadet Eden Melekler

Hz. Peygamber (sav) İsra ve Miraç mucizesini anlatırken yedinci semada bulunan Beyt-i Ma'mûr hakkında şöyle buyurmuştur:

Burası Beyt-i Ma'mûr'dur; orada her gün yetmiş bin melek namaz kılar. Buradan bir kez çıkan melek bir daha oraya giremez.⁷

Hz. Peygamber (sav), cemaatle namaz kılarken saf düzenine dikkat çekmiş ve meleklerin ibadet disiplinini şöyle haber vermiştir:

Rasûlullah (sav), namaz kıldırmak için mescide çıktı ve bize: “Niçin Meleklerin, Allah’ın huzurunda saf bağladıkları gibi; saflarınızı düzgün yapmıyorsunuz?” diye sordu. Oradakiler: “Melekler Rableri yanında nasıl saf bağlarlar?” diye sordular. Rasûlullah (sav): “Melekler ilk saffı tamamlarlar sonra da birbirlerine sıkıştırarak düzeltirler” buyurdu.⁸

Bir adam Peygamber (s.a)'e: Babam öldü. Vasiyet de etmedi. Onun yerine benim sadaka vermem ona yarar mı? diye sordu. Efendimiz (s.a) "Evet" buyurdu. Allah: "Rabbim bunlar beni küçükken nasıl acıyıp yetiştirdilerse sen de bunlara öyle acı." âyetinde baba ve anneye dua etmeyi emretmiş ve "Melekler Rablerini hamd İle teşbih ederler. Yerdekiler içinde mağfiret ederler. âyetinde meleklerin mü'minler için istiğfar ettiklerini haber vermiştir. Keza, "Arşı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar, rablerini överek teşbih ederler.” âyeti Hamele-i Arş meleklerinin müzminlere istiğfar ettiklerini bildirir.⁹

2) İbadetle Beraber Başka Vazifeleri Olan Melekler

a) Gece ve Gündüz Amellerini Takip Eden Melekler

Bu konuda bize ulaşan bir hadis şöyledir:

Bir takım melekler geceleyin, diğer takım melekler de gündüzün birbirlerini müteâkıb size gelirler. Bunlar sabah ile ikindi namazlarında birleşirler. Sonra içinizde kalmış olan melekler semâya yükselirler, Rabb'ları namaz kılmış kullarının hâllerini en iyi bilir olduğu hâlde, yine o meleklere: Kullarımı ne hâlde bıraktınız? diye sorar. Onlar da: Biz onları namaz kılar hâlde bıraktık ve yanlarına da namaz kılarlarken varmıştık, derler¹⁰

b) İyilik ve Kötülükleri Yazan Melekler

Sağ taraftaki melek, sol taraftaki meleğin amiridir. Kul bir iyilik yaptığında onu on kat yazar. Bir kötülük yapıp sol taraftaki melek onu yazmak istediğinde ise sağdaki melek 'Dur, altı saat bekle' der. Şayet kul bağışlanma dilerse hiçbir şey yazmaz; dilemezse tek bir günah olarak kaydeder.¹¹

c) Kabirde Soru Sormakla Görevli Melekler

Kul kabre konulup dostları dönüp gittiği zaman kendisine iki melek gelir. Onu oturturlar ve Hz. Muhammed'i kastederek 'Şu kişi hakkında ne düşünüyorsun?' diye sorarlar. Mümin kimse 'O'nun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim' der...¹²

3) Doğa/Tabiat Faaliyetleri ve Diğer Özel Görevli Melekler

a) Yağmur, Bulut ve Ra'd (Gök Gürültüsü) Meleği

Ra'd, (şimşek), Allah'ın melekleri içinde bulutlardan sorumlu olan melektir; Allah onları ellerinde bulunan ateşten kamçılarla istediği yerlere doğru sevkeder.¹³

Ayrıca her gün güneşle ilgilenmek üzere dokuz meleğin görevlendirildiği bildirilmiştir.¹⁴

b) İlim Öğrenenlere Kanat Seren Melekler

Şüphesiz melekler, ilim öğrenenlerden hoşlandıkları için onlara kanat gererler.¹⁵

c) Cuma Günü Cami Kapısında Bekleyen ve İstiğfar Eden Melekler

Cuma günü olduğu zaman mescidin kapısı yanında melekler durur, gelenleri Öncelik sırasıyle
yazarlar. Erken gelenin meseli bir deve kurbân eden kimse gibidir. Ondan sonraki bir sığır kurbân eden gibi; ondan sonra bir koç kurbân eden gibi; ondan sonraki bir tavuk sadaka eden; sonra bir yumurta sadaka eden gibidir. İmâm hutbeye çıkınca melekler sahîfelerini dürüp zikri dinlerler.¹⁶

Ayrıca namaz kıldığı yerde abdestli olarak bekleyen kul için meleklerin "Allah'ım onu affet, ona merhamet eyle" diye dua ettikleri nakledilmiştir.¹⁷

d) Salavatları İleten Gezici Melekler

Allah'ın yeryüzünde dolaşan melekleri vardır; onlar ümmetimden gelen selamları bana ulaştırırlar.¹⁸

Bütün bu hadislerden anlaşılacağı üzere, bazı melekler gece ve gündüz insanların amellerini takip edip kaydederken bazıları iyilik ve kötülükleri yazmakta, bazıları kabirde insanları sorgulamakta, bazıları ise yağmur ve bulut gibi tabiat olaylarında vazife yapmaktadır. Bunun yanında ilim talebelerine kanat geren, cuma günü camiye gelenleri kaydeden, Peygamberimize (sav) ümmetinin selamlarını ulaştıran ve müminler için dua eden meleklerden de hadislerde söz edilmektedir.

Dolayısıyla melekler, Allah’ın emirlerini eksiksiz yerine getiren ve kendilerine verilen vazifeleri yerine getirmekle görevli nurani varlıklardır. İbadet ve tesbih onların temel özelliklerinden olmakla birlikte vazifeleri bununla sınırlı değildir. Hadislerde aktarılan bu farklı görevler, meleklerin insan hayatından tabiat olaylarına, ibadetlerden kâinattaki İlahi işleyişe kadar pek çok alanda vazifeli olduklarını ortaya koymaktadır.

Kafirlerin Helakinde Meleklerin Fiziki Rolleri

Bedir savaşında meleklerin yardımı Kur'an'da şöyle geçmektedir:

O zaman sen mü'minlere şöyle diyordun: “Rabbinizin size, indirilmiş üç bin melekle yardım etmesi size yetmez mi? Evet, eğer sabreder ve (günahlardan) sakınırsanız, (onlar) şu anlarında bile size gelseler, Rabbiniz size (öncekinin daha da fazlasıyla) alâmetli beş bin melekle yardım eder.¹⁹

O vakit Rabbin meleklere: «Muhakkak ben sizinle beraberim; haydi iman edenlere sebât verin; Ben kâfirlerin yüreğine korku salacağım. Hemen vurun boyunlarına, vurun onların bütün parmaklarına!» diye vahyediyordu.²⁰

Hz. Peygamber (sav) Bedir günü ile ilgili şöyle buyurmuştur:

İşte Cebrâîl! Atının başından tutmuş, üzerinde de savaş techizâtıyla (yardımınıza gelmiş durumda)! buyurdular.²¹

Bedir Savaşı’nda, müşriklerden birini kovalayan bir sahâbî bir kırbaç sesi işitti. Ses yukarıdan geliyor ve biri atına:
“‒İlerle Hayzûm!” diye sesleniyordu. O anda kovaladığı düşmanın boylu boyunca yere serildiğini, burnunun yaralandığını, yüzünün kamçı darbesiyle yarıldığını ve suratındaki çürüklerin yemyeşil bir renge dönüştüğünü gördü. Doğruca Rasûl-i Ekrem’in yanına geldi ve olup biteni anlattı. Fahr-i Âlem Efendimiz (s.a.v) ona:
“‒Doğru söylüyorsun. Bu, üçüncü kat semâdan gelen yardımlardan biridir” buyurdular.²²

Bu ayet ve hadislerde de meleklerin yalnızca manevi anlamda faaliyet gösteren veya olayları sadece seyredip ibadet eden varlıklar olmadığı, Allah’ın emriyle fiziki âlemde fiili müdahalelerde de bulunabildikleri açıkça görülmektedir. Lut kavminin helakinde meleklerin faaliyete Kur'an'da şöyle geçmektedir:

Nihâyet (azâb) emrimiz gelince oranın üstünü altına getirdik ve üzerlerine(balçıktan) pişirilmiş, arka arkaya dizilmiş taşlar yağdırdık!(Ki bu taşlar) Rabbinin katında (her taşın kime isâbet edeceği dahi belli olarak)damgalanmıştır. Hem o (taşlar), zâlimlerden uzak değildir!²³

Bu ayetlerin tefsirinde Taberi şöyle demektedir:

Lut'un sıkıntıya düştüğünü gören melekler ona şöyle dediler. Bizler Rabbinin elçileriyiz. Kavmini helak etmek için gönderildik. Onlar sana ve misafirlerine herhangi bir kötülük yapamayacaklar. Bu hususta müsterih ol.²⁴

İbn-i Kesir ise şöyle demiştir:

Allah Cibril'e (as) emretti de onların şehirlerini yüklenip gökyüzüne kaldırdı, sonra ters çevirip yere doğru bırakıverdi. Ve ardından balçıktan pişirilmiş ve dizilmiş taşlar yağdırdı. Bu sebepledir ki burada şöyle buyurur : Biz de Üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar yolladık. Ancak Lut'un ailesi müstesna.²⁵ Lut kavminin helakinde de meleklerin fiziki âlemdeki icraatına açık bir örnektir.

Hz. Peygamberin (sav) Taif'de "Dağlar Meleği" ile arasında şöyle bir konuşma geçmiştir:

Ya Resulullah Taif'lilerin bu zulmü üzerine Allah beni sana gönderdi Allah Teâlâ kavminin sana ne söylediğini ve seni himaye etmeyi nasıl reddettiğini duymuştur. Onlara dilediğini yapması için de sana Dağlar Meleği’ni göndermiştir, dedi. Bunun üzerine Dağlar Meleği bana seslenerek selam verdi. Sonra da: "Ey Muhammed! Kavminin sana ne dediğini Cenab-ı Hak işitti. Ben Dağlar Meleği’yim. Ne emredersen yapmam için Allah Teala beni sana gönderdi. Ne yapmamı istiyorsun?" Eğer dilersen şu iki dağı onların başına geçireyim, dedi. O zaman: - Hayır, ben Cenab-ı Hakk’ın onların soylarından sadece Allah’a ibadet edecek ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayacak kimseler çıkarmasını dilerim, dedim.²⁶

Bu hadisde de açıkça görüldüğü üzere meleklerin vazifeleri yalnızca ibadet etmek veya kâinattaki olayları seyretmekle sınırlı değildir. Allah’ın emriyle fiziki âlemde fiili tesir ve icraatta da bulunabilirler. Nitekim Taif hadisesinde Dağlar Meleği’nin Hz. Peygamber’e (sav) gönderilmesi ve dilerse iki dağı kavmin üzerine geçirebileceğini söylemesi, meleklerin dağlarla ilgili hadiselerde de vazifeli olduğunu göstermektedir. Bu durum, dağların hareketleri ve onlarla ilgili İlâhî icraatın meleklerin vazifeleriyle irtibatlı olduğuna da işaret etmektedir. Dolayısıyla hadis, meleklerin kâinattaki yaratılış ve işleyişte Allah’ın emriyle aracılık eden ve fiziki âlemde de vazife üstlenen varlıklar olduğunu destekleyen önemli bir örnektir.

Meleklerin Fizik Kanunlarının İşleyişine Bir Etkisi Var Mıdır?

İslam düşüncesinde -hem kelam hem de İslam felsefesi geleneklerinde- meleklerin kainattaki düzenin ve fiziksel/tabii kanunların yürütülmesinde "müekkel" (görevli) kılındıkları kabul edilmektedir.

Klasik kaynaklarda ve İşrâkî gelenekte (Sühreverdî), tabiatta yer alan farklı türlerin ve doğa olaylarının başında onları idare etmekle görevli melekler bulunduğu nazara verilmektedir. Nitekim metinlerde dağlar meleği, denizler meleği ve yağmur meleği gibi müekkel varlıklar örnek verilmektedir.²⁷ Ayrıca Kur'an-ı Kerim'de şu ayetler geçmektedir:

(Kâfirlerin ruhlarını) şiddetle söküp çıkaranlara (nâziât'a), (Mü'minlerin ruhlarını yavaş yavaş) kolaylıkla çekip alanlara, (emrolundukları şeye sür'atle) yüzüp gidenlere, sonra yarışıp geçenlere, sonra işleri düzenleyenlere yemîn olsun (ki, öldükten sonra mutlaka diriltileceksiniz!)²⁸

Sonra o kolaylıkla akıp giden (gemilere, vâsıta)lara! Sonra o (bütün) işleri taksîm eden (melek)lere!²⁹

"İşleri taksim edenler" ve "işleri düzenleyenler" ifadeleri, meleklerin bulutları sevk etme, tabii ve göksel olayları idare etme gibi aktif işlevlerine işaret etmektedir.

Elmalılı Hamdi Yazır; Kur'an-ı Kerim'de geçen "işleri düzenleyenler" ve "işleri taksim edenler" ayetlerinin tefsirinde, kâinattaki her bir fiziksel olaya ve kanuna müekkel bir meleğin memur edildiği ifade etmektedir. Rüzgarların esmesi, yağmur damlalarının inmesi, bitkilerin büyümesi, gezegenlerin yörüngelerinde dönmesi gibi bütün kevni (yaratılışa ait) süreçler müekkel meleklerin vasıtasıyla yürütülür.³⁰

Yine Elmalılı meleklerin kâinattaki tüm işlerin icratında rol aldığını şöyle aktarmaktadır:

Halbuki alemde hiçbir olay olamaz ki, ona İlahi kudretin bir özel ilişkisi bulunmasan. Şu halde melekler topluluğu, ilahi kudret ve tekvin (yaratman)in vahdetten kesrete (tekden çoğa) dağılmasını ve onun özel çeşitlenmelerini ve belli olup ortaya çıkmalarını ifade eden yapıcı prensipler olarak düşünülmek gerekir. Ve kainatta hiçbir şey, hiçbir olay, hiçbir fiil ve hareket düşünülemez ki böyle bir risalet ile vaki olmuş olmasın...

Görülen her fiil ve hareket, her iş ve olayda bizzat veya dolaylı bir yapıcı başlangıç tanırız. Şüphe yok ki, hareket ettiricisiz bir hareket yoktur ve madde kendi kendine etkisizdir... Buradan filozofların kuvvet nazariyesine atlayacak olursak, bütün kuvvet ve kudretin Hak Teala'da birleştiğini ve ilahi kudretin ilk meydana çıkma vasıtası ve görüntüsü, meleklerin elçiliği demek olduğunu hatırlatmak kolay olur.

Fakat bunların yanında idrak etme kuvvetleri de vardır ki, onlar da olayları olmadan önce anlatan İlahi lütfun tebliğcisidirler ve şu halde meleksiz bir olay düşüncesi mümkün değildir. Meleksiz bir damla yağmur bile düşmez.

Yani felsefi düşüncenin "tabiat kanunu" veya "fiziksel kuvvet" dediği esasların, şeriat lisanında Allah'ın kudretini ve emrini yansıtan, aktaran vazifeli melekler olduğunu vurgulanmaktadır. Kâinatta meleksiz ve İlahi müdahalesiz tek bir olay düşünülemeyeceği gibi, yeryüzüne düşen tek bir yağmur damlası dahi bir meleğin sevk ve idaresiyle iner.

Bu bağlamda melekler kâinatta farklı işlevlere sahiptir: Bir kısmı Mukarrebûn olup daima tesbih ve ibadetle meşguldür. Bir kısmı kâinattaki fiziki nizamı yürütür. Bir kısmı insanları korur (Hafaza) ve amellerini kaydeder (Kirâmen Kâtibîn). Bir kısmı ise vahiy, rızık veya ruhları kabzetme gibi özel şer'i ve kevni görevleri yerine getirir.³¹

Netice itibarıyla İslam kaynaklarına göre meleklerin görevi sadece nezaret ve tesbih etmekten ibaret değildir. Meleklerin bir kısmı daima ibadet, zikir ve tesbihle meşgul olurken; diğer bir kısmı ise yer ve göklerde kâinatın düzenini ve doğa kanunlarının işleyişini sağlamak üzere özel görevlerle müekkel (görevli) kılınmıştır.

Bediüzzaman Hazretleri ise meseleye şöyle yaklaşmaktadır:

Melâike ma‘nâsını ve rûhâniyâtın hakîkatini inkâra mecâl bulamamışlar. belki fıtratın nâmuslarından Kuvâ-yı Sâriye diye, cereyân eden kuvvetler nâmını vererek, yanlış bir sûrette tasvîr ile, bir cihetten tasdîkine mecbûr kalmışlar. Ey kendini akıllı zanneden onların dizginlerini ellerinde tutacak, melâike denilen ibâdullâh olmazsa, o nâmuslara, o kanunlara bir vücûd taayyün edemez. Bir hüviyet teşahhus edemez. Bir hakîkat-i hâriciye olamaz. Hâlbuki hayat bir hakîkat-i hâriciyedir. Vehmî bir emir, hakîkat-i hâriciyeyi yüklenemez.³²

Bediüzzaman Hazretleri burada meleklerin sadece ibadet eden veya kâinattaki olayları seyredip gözetleyen varlıklar olmadığını, kâinattaki kanunların işleyişinde de aktif vazife aldıklarını nazara vermektedir. Çünkü kâinatta gördüğümüz düzeni sağlayan kanunlar, kendi başlarına iş yapabilecek, bir irade ve şuura sahip varlıklar değildir. Sadece birer emir ve kaideden ibarettirler. Bu kanunların fiilen işlemesi, bir şeyleri meydana getirmesi ve kâinatta görünür hale gelmesi için onları Allah'ın emriyle icra edecek vazifeli varlıklara ihtiyaç vardır. İşte bu vazifeyi görenler de meleklerdir. Yani melekler olmasa, o kanunlar sadece soyut birer kaide olarak kalır, kendi başlarına hiçbir işi gerçekleştiremezler. Böylece meleklerin yalnızca ibadet ve nezaretle değil, kâinattaki İlahi icraatın gerçekleşmesinde de vazifeli oldukları anlaşılmaktadır.

Ayrıca metinde geçen “fıtratın namusları” ifadesiyle kâinatta Allah’ın koyduğu ve belirli bir düzen içerisinde işleyen yaratılış kanunları kastedilmektedir. Mesela yer çekimi, suyun kaldırma kuvveti, bitkilerin büyümesi ve canlıların gelişmesi bu kanunlara örnek verilebilir. Bunlar kendi başlarına irade ve şuur sahibi olmayıp Allah’ın koyduğu birer kaidedir. “Haricî vücut” ise bir şeyin yalnızca zihinde tasarlanan veya teorik olarak var kabul edilen bir kavram olmayıp, dış dünyada fiilen varlık göstermesi demektir.

Bediüzzaman Hazretleri, bu kanunların yalnızca zihni ve soyut kaideler olarak kalmadığını, kâinatta fiilen işleyen gerçeklikler olduğunu hatırlatmaktadır. Dolayısıyla bu kanunların icrasında Allah’ın emriyle vazife yapan meleklerin bulunması, onların yalnızca birer isim ve kaide olmaktan çıkıp harici âlemdeki İlâhî icraatın birer vazifedarı olarak anlaşılmasını sağlamaktadır. Başka bir yerde Bediüzzaman Hazretleri şöyle demektedir:

Hem melekler, ma‘bûdlarının emriyle işledikleri işlerde ve onun hesabıyla işledikleri amellerde ve onun nâmıyla ettikleri hizmette ve onun nazarıyla yaptıkları nezârette ve onun intisâbıyla kazandıkları şerefte ve onun mülk ve melekûtünün mütâlaası ile aldıkları tenezzühte ve onun tecelliyât-ı cemâliye ve celâliyesinin müşâhedesiyle kazandıkları tena‘umda öyle bir saadet-i azîme vardır ki, akl-ı beşer anlamaz. Melek olmayan bilemez.³³

Bediüzzaman Hazretleri, meleklerin kendilerine verilen vazifeleri yerine getirirken büyük bir saadet ve lezzet aldıklarına dikkat çekmektedir. Çünkü melekler yaptıkları işleri Allah’ın emriyle, O’nun hesabına ve O’nun namına yerine getirirler. Kâinattaki olayları gözetlerken de yalnızca dışarıdan bir seyirci gibi bakmaz, Allah’ın kendilerine verdiği vazife çerçevesinde bu İlâhî icraata nezaret ederler. Burada geçen “mülk ve melekût” ifadeleri de bu bakımdan önemlidir. Mülk, eşyanın görünen ve dış dünyada müşahede edilen yüzünü. Melekût ise onların arkasındaki İlâhî tasarrufları, hikmetleri ve mânevî işleyişi ifade eder. Mesela bir ağacın büyümesi mülk cihetiyle görünen bir hadise iken, o ağacın yaratılışındaki hikmetleri, İlâhî isimlerin tecellilerini ve bu yaratılışın arkasındaki kudret ve rahmeti mütalaa etmek melekût cihetine bakmaktır. Bu yönüyle melekler, eşyanın melekût yani iç sistemini, İlâhî işleyişte hem Allah’ın emriyle vazife yapan icracılar hem de bu icraattaki hikmet ve güzellikleri müşahede eden seyircilerdir. Yani yalnızca vazifelerini yerine getirmekle kalmaz, bu vazifeler esnasında gördükleri İlâhî yansımalardan manevi lezzet ve saadet de alırlar. Yine başka bir yerde şöyle demektedir:

Rezzâkiyet arşının hamelesinden olan Hazret-i Mîkâîl Aleyhisselâm, şunların en büyük nâzırlarıdır. Meleklerin çoban ve çiftçiler mesâbesinde olanlarınıninsanlara müşâbehetleri yoktur. Çünkü onların nezâretleri, sırf Cenâb-ı Hakk’ın hesabıyladır. Ve onun nâmıyla ve kuvvetiyle ve emriyledir. Belki nezâretleri, yalnız rubûbiyetin tecelliyâtını me’mûr olduğu nev‘de müşâhede etmek; ve kudret ve rahmetin cilvelerini o nev‘de mütâlaa etmek; ve evâmir-i İlâhiyeyi o nev‘e bir nevi‘ ilhâm etmek; ve o nev‘in; ef‘âl-i ihtiyâriyesini bir nevi‘ tanzîm etmekten ibârettir.³⁴

Bediüzzaman Hazretleri bu ifadelerinde, meleklerin vazifelerinin yalnızca ibadet ve tesbih etmekten ibaret olmadığını, kâinattaki İlâhî icraatın gerçekleşmesinde de aktif görev aldıklarını açıkça nazara vermektedir. Birincisi, "rubûbiyetin tecelliyatını müşâhede etmek." Yani melekler, vazifeli oldukları varlık türünde Allah’ın yaratma, büyütme, geliştirme ve idare etme fiillerini takip ederler. İkincisi, "kudret ve rahmetin cilvelerini mütalaa etmek." Bu, vazifeli oldukları varlıkların yaratılışındaki incelikleri, düzeni ve Allah’ın rahmetinin nasıl yansıdığını bilmek ve gözlemlemek demektir.

Bu bağlamda melekler, sadece olup biteni uzaktan seyreden varlıklar değildir. Vazifeli oldukları alanın işleyişini ve özelliklerini bilen, bu İlâhî sanatı tanıyan varlıklardır.

Üçüncüsü, "evâmir-i İlâhiyeyi o nev'e bir nevi ilham etmek." Buradaki ilham, Allah’ın emriyle vazifeli oldukları varlık türünün işleyişine rehberlik etmeleri ve İlâhî emirlerin o alanda uygulanmasına aracılık etmeleridir. Nitekim bir şeyi öğretebilmek veya bir işin düzenine rehberlik edebilmek için o işin özelliğini bilmek gerekir. Dördüncüsü ise "o nev'in ef'âl-i ihtiyariyesini bir nevi tanzim etmek." Yani o varlık türündeki faaliyetlerin belirli bir düzen ve ölçü içerisinde gerçekleşmesine vazifeli olmalarıdır.

Mesela bir ağacın büyümesi, çiçek açması ve meyve vermesi sürecinde meleklerin bu İlâhî işleyişe nezaret etmesi ve Allah’ın emriyle vazife görmesi düşünülebilir. Ancak Her ağacı ve meyveyi bütün incelikleriyle tasarlayan, yaratan ve meydana getiren Allah’tır. Melekler ise Allah’tan aldıkları emirler doğrultusunda, ağaçların oluşumunda ve kâinattaki yaratılış kanunlarının icrasında vazifeli aracılardır. Bu vazifeleri yerine getirirken aynı zamanda o varlıklardaki ince sanatları, hikmetleri ve düzeni gözlemlerler ve icrasına aracı olurlar. Allah’ın ilmini, kudretini, rahmetini ve diğer isim ve sıfatlarının yansımalarını tanırlar. Böylece melekler hem İlâhî icraatta vazife gören hem de bu icraatın arkasındaki ilim ve kudret yansımalarını müşahede ederek manevi lezzet alan varlıklardır.

Değerlendirme

Bütün bu ayetler ve hadisler, âlimlerin ve Bediüzzaman Hazretlerinin açıklamaları birlikte değerlendirildiğinde, meleklerin vazifelerinin yalnızca ibadet, tesbih ve Allah’ı zikretmekten ibaret olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Meleklerin bir kısmı sürekli ibadetle meşgul olurken bir kısmı insanların amellerini kaydetmek, onları korumak, kabirde sorgulamak, müminler için dua etmek, vahiy getirmek, yağmur ve bulut gibi tabiat olaylarında vazife yapmak gibi farklı görevler üstlenmektedir. Bedir Savaşı’nda düşmana karşı fiilen mücadele etmeleri, Taif hadisesinde Dağlar Meleği’nin Hz. Peygamber’e (sav) gönderilmesi ve Lut kavminin helakinde görev almaları ise meleklerin Allah’ın emriyle fiziki âlemde de fiili tesir ve icraatta bulunabildiklerini göstermektedir. Dolayısıyla melekler yalnızca olayları seyreden veya Allah’ı tesbih eden varlıklar değildir. İlâhî emirlerin kâinatta gerçekleşmesinde farklı vazifeler üstlenen nurani varlıklardır.

Kâinattaki fiziki kanunların işleyişinde meleklerin rolü meselesine gelince: Bediüzzaman Hazretleri, bu kanunların kendi başlarına iş görebilecek, irade ve şuur sahibi varlıklar olmadığını, onların Allah’ın emriyle işleyişinde vazifeli meleklerin bulunduğunu açıkça ifade etmektedir. Diğer İslam âlimlerinin eserlerinde de tabiat olayları ve kâinattaki farklı faaliyetlerle görevlendirilmiş meleklerden söz edilmektedir. Bu çerçevede bir ağacı, meyveyi veya herhangi bir varlığı yaratan Allah'tır, melekler ise vasıtadırlar. Azrail (as) can alması gibi.

Bu noktada melekler, Allah’ın emri ve izniyle bu yaratılış süreçlerinde vazife alan, kanunların işleyişine aracılık eden ve bu esnada İlâhî ilim, kudret ve rahmetin yansımalarını gözlemleyen varlıklardır. Dolayısıyla ağacın büyümesi, çiçek açması ve meyve vermesi ve tüm kanunların işlemesinde melekler vazifelidirler.

Özetle melekler, hem İlâhî tüm icraatın gerçekleşmesinde vazife alan hem de bu icraattaki eşsiz sanat ve hikmetleri gözlemleyen Allah’ın vazifeli kullarıdır.