Tecerrüd (veya tecerrüt), sözlük anlamı itibarıyla sıyrılma, soyutlanma, arınma ve dünyevi alakalardan uzaklaşma anlamlarına gelir. Istılahi ve tasavvufi bir kavram olarak ise insanın beşeri kayıtlardan, nefsi arzulardan, maddi bağlardan ve masivadan (Allah'ın dışındaki her şeyden) ruhen ve kalben sıyrılıp soyutlanması durumunu ifade etmektedir.¹ Risale-i Nur'da "tecerrüd" kavramının geçtiği bazı örnekler verip kısaca izah edelim:

Belki bir mevhibe-i İlâhiye olan o esrâr, hâlis bir niyet ile ve dünyadan ve huzûzât-ı nefsâniyeden tecerrüd etmek vesîlesiyle, o feyizler gelebilir.²

Buradaki mana ile tecerrüd, dünyaya ve nefsin hoşlandığı şeylere aşırı bağlanmaktan uzaklaşarak manevi feyizlere ve İlâhî sırlara yönelmeyi ifade etmektedir.

İşte şu meşreb sâhibi, eğer maddiyâttan ve vesâitten tecerrüd etmiş ve esbâb perdesini yırtmış bir rûh ise...³

Maddi şeylerden ve sebeplerden tecerrüd etmek anlamında kullanımında ise sebepleri tamamen inkar etmek değil, insanın kalbini onlara bağlamayıp asıl tesiri Allah’tan bilmesidir.

Hazret-i İdrîs ve Îsâ aleyhimesselâmın tabaka-i hayatlarıdır ki, beşeriyet levâzımâtından tecerrüd ile, melek hayatı gibi bir hayâta girerek, nûrânî bir letâfet kesb eder.⁴

Hazret-i İdris (as) ve İsa’nın (as) hayat tabakası bağlamında kullanılan tecerrüd, beşeri ihtiyaç ve sınırlılıklardan sıyrılarak daha nurani ve latif bir hayat tarzına geçmek manasındadır.

Eğer güneşin mertebe-i asliyesine yanaşmak ve bizzât doğrudan doğruya güneşin zâtıyla görüşmek istersen, o vakit pek çok kayıtlardan tecerrüd etmekliğin ve pek çok merâtib-i külliyeden geçmekliğin lâzım gelir. Âdetâ sen, ma‘nen tecerrüd cihetiyle küre-i arz kadar büyüyüp...⁵

Buradaki tecerrüd, insanın hakikate ulaşmasına engel olan kayıt, mertebe ve sınırlamalardan sıyrılması anlamında kullanılır.

Zîrâ maddiyyûnun mesleği maddiyâta hasr-ı nazar ve istiğrâk ettiklerinden, efkârları fehm-i ulûhiyetten tecerrüd edip uzaklaştılar.⁶

Buradaki tecerrüd kelimesi ile onların düşüncelerinin yaratıcının varlığı düşüncesinden uzaklaşıp yalnızca maddi âleme yönelmesi nazara verilmektedir.

Yoksa İslâmiyet’den tecerrüd eden, bedbaht, milliyetsiz, Avrupa meftunu, frenk mukallidlerini avâm-ı müslimîne tercîh etmek...⁷

Bu paragrafta geçen “İslamiyet’ten tecerrüd etmek” ise kişinin İslamiyet ile olan bağını koparması ve ondan uzaklaşması demektir.

Hasılı; Bediüzzaman Hazretleri tecerrüd kelimesini genel olarak insanın kendisini bir şeyden soyutlaması, uzaklaştırması, bağlarından sıyrılması ve başka bir hale yönelmesi anlamında kullanılmaktadır. Dolayısıyla bütün bu kullanımlarda ortak nokta, bir şeyden ayrılmak veya kendisini ondan soyutlamaktır. Fakat bağlama göre bu, dünyadan ve nefisten uzaklaşmak gibi olumlu bir manada olabileceği gibi, Allah’ı tanımaktan veya İslamiyet’ten uzaklaşmak gibi olumsuz bir manada da kullanılabilmektedir.