Hadis ilminin temel inceleme konusu, Hz. Peygamber’in (sav) mübarek sözleri, fiilleri ve takrirleridir. Takrir, Peygamber Efendimizin (sav) gördüğü veya duyduğu halde menetmeyip onayladığı hususlardır. Ahlakı ve şahsi halleri de bu ilmin konusuna girer. Hadis alimlerinin bu konudaki tarifleri de aynı noktada birleşir.

Bununla birlikte, Peygamber Efendimizden (sav) nakledilen haberlerin sıhhat derecesini, rivayet kanallarını ve ravilerin durumlarını inceleyerek sahih olanı uydurma olandan ayırmak da bu ilmin doğrudan konusudur. Bu sebeple alimler hadis ilmini iki ana kısımda ele almıştır. Rivayetü’l-hadis, Peygamber Efendimizin (sav) söz ve fiillerinin zaptı, rivayeti ve nakliyle ilgilidir. Dirayetü’l-hadis ise rivayetin şartlarını, çeşitlerini ve hükümlerini, ravilerin hallerini ve taşımaları gereken şartları inceler.¹

Rivayetü’l-hadiste hadislerin yalnızca nakli söz konusudur. Dirayetü’l-hadiste ise sened ile metnin durumu bütün yönleriyle incelenir ve haberin kabul mü yoksa red mi edileceği belirlenir. Bu yönüyle dirayetü’l-hadis; cerh ve tadil, nasih ve mensuh, muhtelifü’l-hadis ve garibü’l-hadis gibi ilimlerle yakından ilgilidir.

Hadis ilminin en büyük önemi, bu ilmin muhafaza ettiği Sünnetin, dinin birinci kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’in ilk ve en yetkili tefsiri olmasından kaynaklanır. Bu vazifeyi bizzat Kur’an-ı Kerim bildirir:

(O peygamberleri) mu'cizelerle ve kitablarla (gönderdik). Sana da, kendilerine indirileni (helâl ve harâmı) insanlara açıklayasın diye Zikr'i (Kur'ân'ı) indirdik; tâ ki düşünsünler.²”

Kur’an-ı Kerim’de yer alan kapalı ve mutlak hükümler ancak Hz. Peygamber’in (sav) hadisleri ve bu hadisleri muhafaza eden hadis ilmi sayesinde açıklanabilir. Namazın kılınış şekli, zekatın miktarları ve hac ibadetinin menasiki, yani hac esnasında yerine getirilmesi gereken vazifeler bu hükümlerdendir. Ayetlerin nüzul sebeplerini ve ilahi muradı ortaya koymak da aynı şekilde hadislere bağlıdır. Örneğin Kur’an-ı Kerim namaz kılmayı ve zekat vermeyi emreder. Ancak namazın vakitlerini, rekat sayılarını, secde ve rüku adabını veya hangi maldan ne kadar zekat verileceğini hadis-i şerifler açıklar. Haccın detaylarını o bildirir. BU konuda hadisler şöyledir:

“Beni nasıl namaz kılarken gördüyseniz öyle namaz kılın”³

“Hac ibadetlerinizi (menasikinizi) benden alın”⁴

İslam dininde hüküm koymada dayanak teşkil eden iki ana kaynak Kitap ve Sünnettir. Hz. Peygamber’in (sav) emrettikleri, yasakladıkları ve koyduğu esaslar müminler için kanun mahiyetindedir.

Hadis ilmi, İslam hukukunun ve fıkhi bağlayıcılığı olan dini hükümlerin aslına uygun biçimde nesilden nesile aktarılmasını sağlar.

Hadis ilminin diğer önemli bir vazifesi de dini uydurma sözlerden korumaktır. Peygamber Efendimiz (sav) kendisine yalan isnat etmenin ağır vebalini şöyle demektedir:

“Kim bilerek benim ağzımdan yalan uydurursa cehennemdeki yerine hazırlansın”⁵

Bu uyarı, başta sahabiler olmak üzere hadis rivayet eden herkes için bir rehber olmuştur. Hadis alimleri, ravilerin dini ve ilmi ehliyetlerini cerh ve tadil ilmiyle titizlikle tespit etmiştir. Bu sayede Peygamber Efendimize (sav) ait olan sözler, ona nispet edilen uydurma sözlerden ayrılabilmiştir.

Sonuç olarak hadis ilminin konusu, Peygamber Efendimize (sav) ait rivayetlerin tamamıdır. Önemi ise Sünnet-i Seniyyeyi korumasında, Kur’an’ın muradını açıklamasında, ibadet ve muamelatın doğru anlaşılmasını sağlamasında ve dini uydurma sözlerden muhafaza etmesindedir.