İlgili yer şöyle geçmektedir:

Evet, şu kâinâtı idare eden zât, her şeyi nizâm ve mîzân içinde muhâfaza ediyor. Nizâm ve mîzân ise, ilim ile hikmet ve irâde ile kaderin tezâhürüdür. Çünkü görüyoruz, her masnû‘, vücûdunda gāyet muntazam ve mevzûn yaratılıyor. Hem hayatı müddetince değiştirdiği sûretler dahi, birer intizâmlı olduğu hâlde, hey’et-i mecmûası da bir intizâm tahtındadır. Zîrâ görüyoruz ki, vazîfesinin bitmesiyle ömrüne nihâyet verilen ve şu âlem-i şehâdetten göçüp giden her şeyin, Hafîz-i Zülcelâl, bir çok sûretlerini elvâh-ı mahfûza Hâşiye hükmünde olan hâfızalarda ve bir türlü misâlî aynalarda hıfzedip, ekser târîhçe-i hayatını çekirdeğinde, netîcesinde nakşedip yazıyor.¹

Yani kâinattaki her varlık, hayatı boyunca farklı suretlere ve durumlara girse de bu değişimler başıboş ve düzensiz değildir. Her değişim, kendine mahsus bir düzen içerisinde gerçekleşir. Mesela bir insanın bebeklik, çocukluk, gençlik ve yaşlılık dönemlerini düşünelim. İnsan bu dönemlerin her birinde farklı bir görünüme, boya, kiloya ve özelliklere sahip olur. Ancak bütün bu değişimler rastgele meydana gelmemektedir. Her dönem, insanın hayatının yaşam şartlarına göre düzen ve hikmet içerisinde tasarlanmıştır. Aynı şekilde bir ağacın önce çekirdek olması, sonra filizlenmesi, büyümesi, yapraklanması ve meyve vermesi belirli bir düzen içerisinde gerçekleşir. Demek ki yalnızca varlıkların yaratılışında değil, hayatları boyunca geçirdikleri değişimlerde de bir intizam (düzen) vardır.

Bu meseleye iki farklı bakış açısıyla yaklaşabiliriz. Birincisi, varlığın her bir halindeki düzendir. Mesela bir kelebeğin tırtıldan kozaya, oradan da kelebeğe dönüşmesi, her aşamanın kendine mahsus bir düzen içerisinde gerçekleştiğini gösterir. İkincisi ise bu değişimlerin tamamının bir bütün olarak meydana getirdiği düzendir. Tırtılın kelebeğe dönüşmesini bütün bir hayat sürecinin parçaları olarak değerlendirdiğimizde daha kapsamlı bir intizam görürüz. Mevsimler de buna güzel bir örnektir: İlkbaharda bitkiler canlanır, yazın meyveler olgunlaşır, sonbaharda yapraklar dökülür, kışın ise tabiat farklı bir görünüme bürünür. Her mevsimin kendine mahsus bir düzeni olduğu gibi, dört mevsimin bir araya gelmesiyle de daha büyük bir düzen ortaya çıkar.

Bediüzzaman Hazretleri, bu örnekler üzerinden kâinattaki değişimlerin tesadüfi ve başıboş olmadığını aksine her aşaması ilim, hikmet, irade ve kader çerçevesinde meydana geldiğini nazara vermektedir. Her bir halin düzenli olmasıyla bütün hallerin bir bütün olarak düzenli olmasının birbirinden farklı, fakat birbirini tamamlayan iki durumdur.

Mesela bir kitabın her sayfası kendi içinde anlamlı olabilir. Ancak sayfaların belirli bir sırayla bir araya gelmesiyle kitabın bütünü de anlam kazanır. Aynı şekilde kâinattaki varlıklar hayatları boyunca farklı hallere girerken bu hallerin her biri bir düzen taşımaktadır. Bu durumda bütün hayat süreçlerini kuşatan genel düzeni göstermektedir.