Bir ağacın kâinata numune olması, küçük bir varlıkta büyük âlemde görülen hakikatlerin toplanması demektir. Yani koca kâinatta hangi kanunlar işliyorsa, ağacın içinde de onların küçük bir örneği görülür. Bu sebeple ağaç sadece bir bitki değildir; aynı zamanda Allah’ın kudretini, ilmini, hikmetini ve rahmetini gösteren canlı bir ders gibidir. Bu hakikati Rabbimiz ezeli kelamında şöyle bildirmektedir:

Kat‘î olarak îmân edecekler için yerde ve kendi nefislerinizde (Allah’ın kudretine ve birliğine) deliller vardır. Hiç görmez misiniz? ²

Önce “numune” kelimesini basitçe anlayalım: Bir fabrikanın ürettiği malın küçük bir örneği olur. Ona bakınca büyük üretim hakkında fikir edinilir. Aynen öyle de ağaç, kâinatın tamamında görülen düzenin küçük bir örneğidir. Kâinat çok büyük bir sergi ise ağaç, o sergiden küçük fakat dikkat çekici bir parçadır. Bir ağacı inceleyen insan, kâinatta işleyen birçok kanunu da anlamaya başlar.
Meselâ kâinatta büyük bir düzen vardır. Güneş belli bir ölçüyle ışık verir, bulutlar su taşır, mevsimler sırayla gelir, toprak bitkilere beşik olur. Bir ağacın hayatında da aynı düzen görünür. Kök toprağa tutunur, suyu çeker; gövde, o suyu dallara taşır; yapraklar havadan ve güneşten istifade eder; sonra çiçek ve meyve meydana gelir. Yani kâinatta dağınık gibi görünen unsurlar, bir ağacın içinde âdeta el ele verip çalışır. Bu da ağacın, kâinattaki yardımlaşmanın küçük bir sahnesi olduğunu gösterir.
Bu meseleyi basitçe şu örnekle daha iyi anlayabiliriz: Bir okulun çalışması için müdür, öğretmen, öğrenci, elektrik, ısınma, temizlik ve ders programı gerekir. Bunlardan biri eksik olsa düzen bozulur. Ağaç da böyle bir düzenle yaşar. Güneş olmazsa büyüyemez, su olmazsa kurur, toprak olmazsa beslenemez, hava olmazsa yaşayamaz. Demek ki bir ağaç, aslında bütün kâinatla irtibat halindedir. Küçük görünür; fakat yaşaması için çok geniş bir âlemin ve pek çok büyük unsurların yardımı gerekir.
Bir başka misâl de çekirdektir. Küçücük bir incir çekirdeğinin içine, koca incir ağacının plânı ve programı yerleştirilmiştir. Hangi dalın nereden çıkacağı, yaprakların nasıl açacağı, meyvelerin ne şekilde oluşacağı âdeta o küçücük çekirdekte saklıdır.

Bu hâl açıkça gösterir ki, böyle mükemmel bir plân tesadüfen meydana gelemez. Nasıl bir bilgisayar programı rastgele yazılamazsa, bir çekirdeğin içindeki bu ince ve hikmetli program da kendiliğinden olamaz. Demek çekirdeğin arkasında sonsuz ilim sahibi bir zâtın fiili vardır o da Yüce Allah'tır.

Burada kâinatla benzerlik daha da açık olur. Kâinatta da her şey plânlıdır. Dünya’nın Güneş’e uzaklığı, mevsimlerin oluşumu, su döngüsü, canlıların ihtiyaçları hep bir ölçü içindedir. Ağacın içinde de aynı ölçü vardır. Yaprakların şekli, meyvenin tadı, kökün toprağa yayılması, dalların gövdeye uygun biçimde dağılması hep hesaplıdır. Koca kâinatta görülen ölçü ve denge, küçük bir ağaçta da okunur. İşte “ağaç kâinata numunedir” denilince bu mana da anlaşılır.
Bir ağacın meyve vermesi de çok dikkat çekicidir. Ağaç aylarca çalışır gibi görünür; sonunda meyve verir. Meyve ise hem faydalıdır hem güzel görünür, hem hoş kokar, hem de içinde yeni ağaçların çekirdeklerini taşır. Yani bir meyve hem rızık olur hem de gelecekteki ağacın başlangıcı olur. Bu yönüyle ağaç, kâinattaki üretim, yenilenme ve devam kanunlarını da gösterir. Baharda dirilen yeryüzü gibi, ağaç da her sene yeniden canlanır. Bu da haşre ve dirilişe bir işaret olur.
Şöyle bir örnek daha verilebilir: Büyük bir kitabın kısa özeti bazen arka kapağa yazılır. O özeti okuyan kişi, kitabın tamamı hakkında genel bir fikir edinir. Ağaç da kâinat kitabının böyle küçük bir özeti gibidir. Çünkü onda hayat var, büyüme var, beslenme var, güzellik var, fayda var, düzen var, sanat var. Bunların hepsi kâinatta da vardır. Demek ki ağaç, kâinatın küçük bir özeti hükmündedir.
İnsan için de ağaç öğretici bir örnektir. Çünkü insan da bir bakıma kâinatın küçük bir özeti gibidir. Nasıl ağaç çekirdekten çıkıp meyve veriyorsa, öyle de insan küçük bir başlangıçtan yaratılıp şuurlu bir meyve hâline geliyor. Ağacın meyvesi, ağacın neticesi olduğu gibi, insan da kâinatın neticesi ve en câmi’ ve mükemmel meyvesidir. Bu benzerlik, ağacı sadece biyolojik bir varlık olmaktan çıkarır; imanî bir delil hâline getirir.
Sonuç olarak bir ağaç, küçüklüğüne rağmen kâinatın birçok sırrını üzerinde toplar. Düzeniyle, ölçüsüyle, çekirdeğiyle, meyvesiyle, hayatıyla ve çevresiyle olan irtibatıyla kâinatın küçük bir modeli gibidir. Bu yüzden ağaca dikkatle bakan bir insan, yalnız bir bitkiye bakmış olmaz; aynı zamanda kâinatta yansıyan Allah'ın sonsuz kudret, hikmet ve rahmetini de görmeye başlar.