İlgili yer 17. Söz'de şöyle geçmektedir:

بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَایِ حُزْنْ اَنْكٖیزِ اَیَازٖی

Mahmudların, yani Sultan Mahmud gibi mahbubundan ayrılmış bütün aşıkların başlarında, hüzünalud mahbublarının nağmesinin tarzını işittiriyorlar.¹

Metinde geçen Sultan Mahmud, Gazneliler Devleti’nin hükümdarı Sultan Mahmud-ı Gaznevi’dir . Farsça ibarenin kelime-kelime anlamı, "Mahmudların başları üzerinde Ayaz’a ait (Ayaz gibi) hüzün verici nağmeler" şeklindedir. Klasik edebiyatta “Mahmud ve Ayaz” ikilisi, Gazneli Sultan Mahmud ile çok sevdiği hizmetkarı Ayaz’ı konu edinir.

Sultan Mahmut ve Ayaz hakkındaki ulaşabildiğimiz en eski bilgiler Firdevsî’nin Şehnâme adlı eserinin yazılma serüveninde yer alır. Mevlâna’nın Mesneviyi yazarken ilham aldığı kaynaklardan olan Feridüddin Attar’ın Mantıku’t-Tayr ve İlâhiname adlı eserleri Sultan Mahmut ve Ayaz’la ilgili hikâyelerle de Mesnevi’ye kaynaklık etmiştir.²

Farsça ibaredeki “Ayazi” kelimesi, Sultan Mahmud’un çok sevdiği ve sadakatiyle meşhur olan Ayaz’a işaret eder. Onun sadakatine işaret eden bir kıssa Mesnevî'de şöyle anlatılmaktadır:

Padişah bir gün divana gittiğinde tüm ileri gelenleri divanda toplanmış olarak bulur. Padişah bir mücevher çıkarıp vezirden bunun değerini sorar. Vezir de mücevherin yüz eşek yükü altın değerinde olduğunu söyler. Padişah vezirden bu mücevheri kırmasını ister fakat vezir padişaha onun malının iyiliğini istediğini söyleyerek kıramayacağını söyler. Sonra sırayla bir perdeciye,
bir beye ve elli altmış kadar beye taşı verir. Onlarda veziri taklit ederek taşı kırmaya kıyamazlar. Nihayet taş Eyaz/ Ayaz’ın eline gelir ve padişah taşı kır deyince Ayaz yenlerine gizlemiş olduğu iki taşla mücevheri kırarak paramparça eder. Bu hadiseyi rüyasında görmüş olan Ayaz koltuğunun altına iki taş gizlemiştir. Ayaz taşı kırınca beyler feryat figan ederek bu taşı kıranın kâfir olduğunu söylerler.
Oysa orada bulunanlar körlüklerinden padişahın inci gibi olan sözünü kırmıştır. Ayaz onlara padişahın buyruğu mu daha değerli yoksa mücevher mi? Ben gözümü padişahtan ayırmam, müşrik gibi taşa yüz tutmam. Boyalı taşı seçip padişahın buyruğunu geri bırakacak canda hiçbir gevher, hiçbir değer yoktur, der. Padişah orada bulunan beylerin öldürülmesini emreder fakat Ayaz araya girerek padişahtan onları bağışlamasını ister.³

Bediüzzaman Hazretleri bu ifadede, Sultan Mahmud gibi sevdiğinden ayrılmış bütün aşıkların başlarında, Ayaz gibi mahbublarının hüzün dolu nağmelerinin işitildiğini ifade etmektedir.