İlgili ayet şöyle geçmektedir:

Ve sûra (ikinci defa) üfürülmüştür de bakarsın ki onlar kabirlerinden (kalkıp) Rablerine koşuyorlar! Derler ki: “Eyvâh bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın va'd ettiği şeydir; demek peygamberler doğru söylemiş!” (O), sâdece (korkunç) bir sestir; onlar hemen o anda huzûrumuzda hazır bulundurulan kimseler olarak, toplanacak olanlardır.¹

Bu ayet hakkında Taberi şöyle demektedir: Allah, bu âyet-i kerîmede ise sura ikinci kez üfleneceğini ve ölülerin kabirlerinden kalkarak Allah'ın huzuruna koşup gideceklerini beyan etmektedir. Kabirlerinden çıkan kâfirler, orada azap görmelerine rağmen kıyamet gününün daha dehşetli olduğunu görünce kendi kendilerine şöyle diyeceklerdir: "Vay hâlimize, uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?" Onların bu sözüne karşılık ise: "Bu, Rahman olan Allah'ın vaat ettiği kıyamet günüdür. Peygamberler doğru söylemişlerdir." denilecektir.

Kâfirlere bu sözü söyleyenler ya melekler veya müminlerdir. Bu son sözün, kâfirlerin kendi sözlerinin devamı olduğunu söyleyenler de vardır. Bu görüşe göre âyetin mânâsı şöyledir: "Kâfirler: "Vay hâlimize, uyuduğumuz bu yerden bizi kim kaldırdı? Bu, Rahman olan Allah'ın vaat ettiği kıyamet günüdür. Demek ki peygamberler doğru söylemişlerdir."²

Vehbe Zuhayli ise şöyle demektedir: Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?" Bu ifadede istiare vardır. Onların ölüm hâlleri, uyku hâllerine benzetilmiştir. "Bizi ölümümüzden kim diriltti?" demektir.

"İşte Rahman'ın vaat ettiği şey budur." Burada hazif yapılmak suretiyle gerçekleştirilen bir îcâz bulunmaktadır. Onlara böyle diyecek olan meleklerdir. Yani melekler: "Rahman bunu size vaat etmişti." diyecektir, demektir.

"Sûr'a üfürüldü." Yani öldükten sonra dirilme için Sûr'a ikinci kere üfürüldü. Sûr'a ilk üfürülüş ile bu ikinci üfürülüş arasında kırk yıl vardır. "İşte onlar", kabirdekiler, "kabirlerinden kalkıp Rablerine koşuyorlar." Yani kabirlerden süratle çıkıyorlar veya koşuyorlar.³

"O zaman" kabirlerden kalkanlar arasında bulunan kâfirler "şöyle dediler: Vah bize!" Helâk olduk. Buradaki "Yâ veylenâ" ifadesindeki "veyl" masdardır ve aynı kökten gelen bir fiili yoktur. Helâk anlamındadır. "Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?" Bizi ölüm hâlinden kim çıkardı? Bu, onların o durumda gördükleri ürküntü veren hâlden ve karşılaştıkları korkulu durumdan ötürü söyleyecekleri bir sözdür. Çünkü onlar, uyumakta olduklarını zannetmişlerdir. "İşte Rahman'ın vaat ettiği şey budur." Yani bu, Rahman'ın vaat ettiği dirilmedir. "Demek peygamberler doğru söylemiş." Demek ki peygamberler, öldükten sonra dirilme konusunda doğru söylemişler. Dolayısıyla anlam şöyle olur: Onlar, tasdik ve ikrarın fayda vermediği o gün kendilerine geldiler ve ölüm hâlindeyken diriltildiklerini itiraf edip peygamberlerin doğruluğunu ikrar ettiler.

"Sûr'a üfürüldü. İşte onlar kabirlerinden kalkıp Rabb'lerine koşuyorlar." Yani öldükten sonra dirilme ve kabirlerden kalkma için Sûr'a ikinci kez üfürüldü. O anda bütün mahlûkat, kabirlerinden kalkıp hesap ve amellerinin karşılığı için Rabb'lerine kavuşmak üzere süratle yürüyorlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "O gün onlar, sanki dikili bir şeye koşar gibi kabirlerinden fırlaya fırlaya çıkarlar." (Me'âric, 70/43).⁴

Daha sonra Yüce Allah, dirilme hadisesinin akabinde onların yaşayacakları korku ve ürpertiyi zikretmekte ve şöyle buyurmaktadır:

"O zaman şöyle dediler: "Vah bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?" Yani o diriltilenler şöyle dediler: Helâk olduk! Bizi, öldükten sonra kabirlerimizden dirilten kimdir? O kabirler onların, dünya hayatında iken diriltilip içinden çıkarılacaklarına inanmadıkları yerlerdir. Onlar, o ürperti verici sahneleri ve başlarına gelen korkunç hâli müşahede ettikleri zaman, kabirlerinde uyumakta olduklarını zannettiler. Bu, onların kabirlerinde çekecekleri azabı ortadan kaldırmaz. Çünkü dirildikleri zaman yaşayacakları ahvale nispetle kabir azabı onlara uyku gibi gelecektir.

"İşte Rahman'ın vaat ettiği şey budur. Demek peygamberler doğru söylemiş." Yani işte bu, Allah'ın vaat ettiği ve gönderilen peygamberlerin yaşanacağını haber verdikleri şeydir.⁵

Bu bağlamda bu âyet, kabir azabını reddedenlerin ileri sürdüğü gibi kabirde hiçbir hayat ve sorgunun bulunmadığını göstermemektedir. Aksine müfessirlerin açıklamaları, âyetin kabir azabını inkâr etmediğini, bilakis kıyamet gününün dehşeti karşısında kabirde yaşadıkları azabın onlara âdeta bir uyku gibi görüneceğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Yasin suresindeki "Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?" sözü, kabirde hiçbir şey yaşanmadığı anlamına gelmez. Buradaki "uyku" benzetmesi, kıyametin dehşeti karşısında kabirde geçen sürenin ve çekilen azabın hafif görünmesini ifade eden mecazî bir anlatımdır. Nitekim aynı âyet hakkında Taberi de, kâfirlerin kabirde azap görmelerine rağmen kıyamet gününün çok daha şiddetli olması sebebiyle böyle konuştuklarını belirtmektedir.

Ayrıca kabir hayatı ve kabir azabı meselesi yalnızca bu âyete bakılarak değerlendirilemez. Kur'an'ın diğer âyetleri ve Hz. Peygamber'in (sav) hadisleri birlikte ele alındığında kabir hayatının bulunduğu açıkça görülmektedir. Bu sebeple Ehl-i sünnet âlimleri, kabir hayatının ve kabir azabının hak olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Kabir ile ilgili bazı âyet ve hadisleri aktaracak olursak:

Nihâyet Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu; Fir'avun âilesini ise o azâbın kötüsü kuşatıverdi. (O kötü azab) ateştir! (Onlar) sabah akşam ona arz olunurlar. Kıyâmet kopacağı gün ise: “Fir'avun âilesini azâbın en şiddetlisine sokun!” (denilecektir).⁶

Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın. Aksine onlar diridirler ve Rab’leri katında rızıklandırılmaktadırlar.⁷

Allah yolunda öldürülenlere ölüler demeyin. Aksine onlar diridirler. Fakat siz farkında değilsiniz.⁸

Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur.⁹

Kabir âhiret duraklarının ilkidir. O duraktan kurtulan kimse, sonraki durakları daha kolay geçer. Kurtulamazsa sonraki durakları geçmek daha güç olur.¹⁰

Kul kabrine konulduğunda ve dostları ondan ayrılırken şüphesiz o, onların ayak seslerini işitir.¹¹

Resulullah (sav) gecenin sonunda (Medine kabristanı olan) Bakî’ya çıkar ve şöyle derdi: Ey inananlar yurdunun sakinleri! Selam üzerinize olsun. Size ileride olacağı vadolunan şey gelmiştir. Sizler ölüm ile yeniden dirilme arasındaki zamanı bekliyorsunuz. İnşallah bizler de sizlere kavuşacağız. Ey Allah’ımız! Bakîü’l-Gargad ehlini bağışla.¹²

Kul kabrine konulup yakınları da ondan ayrılınca -ki o, geri dönenlerin ayak seslerini işitir- kendisine iki melek gelir. Onu oturtup: “Muhammed (sav) denen kimse hakkında ne diyordun?” diye sorarlar. Mü’min kimse bu soruya: “Şehadet ederim ki, O, Allah’ın kulu ve elçisidir!” diye cevap verir. Ona: “Cehennemdeki yerine bak! Allah orayı cennette bir mekâna tebdil etti” denilir. (Adam bakar) her ikisini de görür. Allah da ona, kabrinden cennete bakan bir pencere açar.

Eğer ölen kâfir ve münafık ise (meleklerin sorusuna): “(Sorduğunuz zâtı) bilmiyorum. Ben de herkesin söylediğini söylüyordum!” diye cevap verir. Kendisine: “Anlamadın ve hakka uymadın!” denilir. Sonra kulaklarının arasına demirden bir sopa ile vurulur. Kişi (sopanın acısıyla) öyle bir çığlık atar ki, o sesi (insanların ve cinlerin) dışında ona yakın olan bütün (kulak sahipleri) işitir.¹³

Ayet ve hadisler bağlamında baktığımızda kabir hayatı -kişinin ameline göre- nimet ve azaptan oluşmaktadır. Nimet ve azap kısımların ayet ve hadislerde sabit olması zaten kabir azabının varlığını açıkça göstermektedir. Şimdi kabir de nimet ve azap kısımlarının varlığına detaylıca değinecek olursak;

Kabir Nimeti

Cenab-ı Hak; kendisine itaat edenlerle isyan edenleri, iyilik yapanlarla kötülük yapanları dünya hayatında da ahiret hayatında da bir tutmayacağını buyurmaktadır:

Yoksa kötülük işleyenler, kendilerini, inanıp salih amel işleyenler gibi kılacağımızı; hayatlarının ve ölümlerinin bir olacağını mı sanıyorlar? Ne kötü hüküm veriyorlar! ¹⁴

Allah kendisine inanıp salih amel işleyenlere dünyada emniyet, korku ve üzüntünün olmaması, kalplerine kuvvet verme, ailede huzur, sevgi ve merhamet gibi kendisine iman etmeyenlerden farklı olarak birçok ihsan ve ikramlarda bulunduğu gibi kabir hayatında da mümin kullarına nimetlerini artırarak devam ettirir. Kabir nimetlerinden bir kısmını sıralayalım:

1) Sevgili Peygamberimiz (sav) de şöyle buyurarak müminlerin kabirde de çeşitli nimetlere mazhar olacaklarını açıklamıştır.

Müminin ruhu, diriltileceği gün cesedine dönünceye kadar cennet ağaçlarından yiyen bir kuştur.¹⁵

2) Kabir nimetlerinin ve güzelliklerinin ispat edildiği diğer bir hadis ise şudur:

Kabir cennet bahçelerinden bir bahçedir…¹⁶

3) Şehitler için kabir, bu dünyadan çok daha güzel bir âlemin kapısı olduğu gibi daha büyük ihsanların ve ikramların olduğu bir yerdir. Çünkü şehitler, dünya hayatlarını hak yolda feda ettikleri için Cenab-ı Hak onlara lütfundan, kereminden dünya hayatına benzer fakat kedersiz ve zahmetsiz bir kabir hayatı ihsan eder. Onlar kendilerini ölmüş bilmiyorlar, daha iyi bir âleme gittiklerini biliyorlar. Saadetli ve huzurlu bir şekilde lezzet alıyorlar. Ölümdeki ayrılık acısını hissetmiyorlar. Nitekim Al-i İmran suresindeki şu ayet-i kerime, kabir nimetine dikkat çekmetedir:

Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rab’leri katında Allah'ın, lütfundan kendilerine verdiği nimetlerin sevincini yaşayarak rızıklandırılmaktadırlar.¹⁷

Çünkü nimetlerin sevincini yaşama ve rızıklandırma varsa hayat da vardır.
4) İbni Abbas (r.a), Hz. Peygamber’in (sav) şehitlerin sıfatı hakkında şöyle dediğini söylemiştir:

Şehitlerin ruhları, yeşil kuşların içlerindedir. Bu kuşlar cennet nehirlerinin kenarlarına konar, cennet meyvelerinden yer, istedikleri yerlerde gezer, dolaşır ve arşın altında, altından kandillere sığınırlar. Şehitler, meskenlerinin, yiyecek ve içeceklerinin güzelliğini ve hoşluğunu görünce, şöyle derler: "Keşke kavmimiz, cihâd konusunda arzulu ve istekli olmaları için, bizim içinde bulunduğumuz nimetleri ve Allah'ın bize nasıl muamele ettiğini bilseler!" Bunun üzerine Cenâb-ı Hak, "Kardeşlerinize, ben sizin namınıza haber verir ve onlara arzunuzu ulaştırırım." deyince, onlar buna son derece sevinirler ve mutlu olurlar. İşte bunun üzerine Cenâb-ı Hak, Al-i İmran suresindeki 169 ve 170. âyetleri indirdi.¹⁸

5) Habib-i Neccar Hazretleri de şehit edildiğinde; (ona) "Cennete gir!" denildi. O da, "Keşke kavmim, Rabb’imin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını bilseydi!" dedi. Allah Habib-i Neccar’ın (r.a) bu duasını kabul ederek onun bu durumunu Yasin suresinde bizlere bildirmiştir.

Kabir Azabı
Allah, emirlerine itaat eden, haramlardan sakınan ve sünnet üzere yaşayan kullarına çeşitli ihsan ve ikramlarda bulunduğu gibi; kendisine itaat etmeyen ve haramlara dalıp tevbe etmeyen insanlara ise dünyada ve ölüm anında azap verdiği gibi kabir hayatı ve cehennemde de azap edecektir. Kabir azabının delillerinden bazıları şunlardır:

1) Ayet şöyledir:

(Öyle bir) ateş ki, onlar sabah-akşam ona sunulurlar. Kıyametin kopacağı günde de, "Firavun ailesini, azabın en şiddetlisine sokun!" denilecektir. ¹⁹

Eh-i sünnet âlimleri ittifakla bu ayeti kabir azabının olduğuna delil kabul etmişlerdir. Çünkü sabah akşam ateşe sunulma işinin ölümden sonra fakat kıyametten önce olduğu anlaşılmaktadır. Ölmeden önce firavun ailesine ateşle azap edilmemiş; suda helak edilmiştir. Kıyametten sonra da azabın en dehşetlisi olan cehennem azabına atılacaklardır. Demek ki ateşe sunulma işinden kasıt kabir azabıdır.
2) Münafıklarla ilgili bir ayette şöyle buyurulur:

Çevrenizdeki bedevîlerden birtakım münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler var ki sen onları bilmezsin. Biz onları biliriz. Onlara iki defa azap edeceğiz. Sonra da büyük bir azaba itileceklerdir.²⁰

Bu ayette geçen büyük azabın cehennem azabı olacağı konusunda müfessirlerin ittifakı vardır. Cehennem azabından önceki iki azaptan birisinin dünyadayken onların isimleri sayılarak rezil edilmeleri, kalplerine korku verilmesi, mal ve evlatlarına gelen felaketler olabileceği ifade edilmiştir. Diğer ikinci azabın ise kabir azabı olduğunu Abdullah b. Abbas, Ebu Malik, Mücahid, Katade, Hasan-ı Basri, İbn-i Cüreyc ve İbn-i İshak (ra) gibi zatlar beyan etmişlerdir.
3) Yine Nuh (as) kavmi ile ilgili ayette Rabb’imiz şöyle buyuruyor:

Bunlar, günahları yüzünden suda boğuldular, ardından da ateşe sokuldular ve o zaman Allah’a karşı yardımcılar da bulamadılar. ²¹

Nuh (as)’un kavminin suda boğulduktan hemen sonra ateşe sokulmalarından bahsediliyor. Bu ayette hem ( ف)takip edatının kullanılması hem de geçmiş zaman kalıbıyla kullanılması kabirde azap edildikleri sonucunu doğurmaktadır. Çünkü “sonra onları ateşe atacağız” diye bir mana olsaydı o zaman cehennem ateşi kastedilmiş olabilirdi. O zaman bu ateşe sokulma işi kabir âleminde meydana gelmiş bir hadisedir.

4) İbn Abbâs (r.a) şöyle demiştir:

Peygamber (sav) iki kabrin üzerine uğradı da: "Bu iki kabir muhakkak azap olunuyorlar. Hâlbuki büyük bir şeyden dolayı azap olunmuyorlar." buyurdu. Sonra da: "Evet, biri koğuculuk ederdi, diğeri de idrarından sakınmazdı." buyurdu. Bundan sonra Resulullah (sav) yaş bir dal aldı, dalı iki parçaya böldü. Sonra o parçalardan her birini bir kabir üzerine dikti. Sonra da "Bunlar kurumayıp taze kaldıkları müddetçe belki bu kabir sahiplerinden azap hafifletilir.²²

5) Hz. Aişe (r.a), Resul-i Ekrem Efendimiz’e (sav): "İnsanlar kabirlerinde azap görecekler mi?" diye sordu. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sav): “Evet, kabir azabı haktır.” dedi ve kabir azabından Allah'a sığındığını söyledi.²³

6) Ebû Hureyre (r.a) şöyle demiştir:

Resulullah (sav) şöyle duâ ederdi: “Allah’ım! Ben, kabir azabından, ateş azabından, hayat ve ölüm imtihan ve şiddetlerinden ve Deccâl Mesîh fitnesinden sana sığınırım.²⁴

7) İmam-ı Müslim (r.a), Enes (r.a)’ten şöyle rivayet etmiştir: 'Resulullah (sav) buyurdu ki:

Eğer ölülerinizi defnetmemeniz endişesi olmasaydı, size kabir azabından bir şeyler işittirmesi için Allah'a dua ederdim.²⁵

8) Kabir, Allah’a isyan edenler için cehennem çukurlarından bir çukurdur.²⁶

Sonuç olarak
Kabir hayatı, kitap, sünnet ve icma ile varlığı sabit olan bir konudur. Birçok ayetin işaret ettiği kabir âlemini yetmişten fazla hadis-i şerif detaylı bir şekilde anlatmaktadır. Ehl-i Sünnet âlimleri de; kabirde sual, nimet ve azapların olacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Bu kadar delil ve ispat kabir âleminin varlığını kesin olarak ortaya koymaktadır.²⁷