Bediüzzaman Hazretleri, Haşir Risalesi olarak bilinen eserinde, Allah’ın el-Hafîz ismi üzerinden ahiretin varlığını ispat etmektedir. İlgili bölüm ise şöyledir:

Zîrâ görüyoruz ki, vazîfesinin bitmesiyle ömrüne nihâyet verilen ve şu âlem-i şehâdetten göçüp giden her şeyin, Hafîz-i Zülcelâl, bir çok sûretlerini elvâh-ı mahfûza hükmünde olan hâfızalarda ve bir türlü misâlî aynalarda hıfzedip, ekser târîhçe-i hayatını çekirdeğinde, netîcesinde nakşedip yazıyor. Zâhir ve bâtın aynalarda ibkā ediyor. Meselâ beşerin hâfızası, ağacın meyvesi, meyvenin çekirdeği, çiçeğin tohumu kānûn-u hafîziyetin azamet-i ihâtasını gösteriyor.¹

Bu parçada nazara verilen hakikat, hiçbir şeyin kaybolmadığı; her şeyin suret, mahiyet ve hayat programının çeşitli “ayna”larda muhafaza edildiğidir. “Misali aynalar”, “zahir aynalar” ve “batın aynalar” ifadeleri, bu muhafazanın farklı mertebelerine işaret eder. Sorularınız bu çerçevede şöyle cevaplanabilir:

1) Misali aynalar neler olabilir? “Misali aynalar”, eşyanın suretini maddi cismaniyetle aynı tarzda taşımayan; fakat görüntüsünü, şeklini, hüviyetini aksettiren muhafaza vasıtalarıdır. En açık misalleri rü’yalar, hayal, hafıza levhaları, manevi temessüller ve alem-i misalde tecelli eden suretlerdir. Bir çehrenin aynada görünmesi nasıl maddi vücudun kendisi değil, bir misalidir; bunun gibi bir varlığın hayalde, rü’yada veya misal aleminde görülen sureti de “misali ayna” nev’indendir.

2) Bir mevcudun alem-i misaldeki suretleri bu misali aynalara dahil midir? Evet, dahildir. Hatta bu tabirin en kuvvetli manalarından biri budur. Çünkü alem-i misal, suretlerin maddeden soyulmuş bir tarzda muhafaza edildiği bir saha olarak anlaşılır. Bu bakımdan bir mevcudun alem-i misaldeki sureti, burada geçen “misali aynalar” içinde mütalaa edilebilir.

3) Zahir aynalar neler olabilir? “Zahir aynalar”, eşyanın dış yüzünde, görünür alemde, müşahhas şekilde muhafaza edilen izler ve taşıyıcılardır. İlgili metinde zikredilen meyve, çekirdek ve tohum bunun en açık misalleridir. Ağacın bütün hayat programının meyvesinde ve çekirdeğinde yazılması; çiçeğin tarihçe-i hayatının tohumunda dercedilmesi bir “zahir ayna” hükmündedir. Yine insanın siması, parmak izi, bedendeki bazı alametler de görünür bir kayıt ve muhafaza cihetiyle bu nev’den düşünülebilir.

4) Batın aynalar neler olabilir? “Batın aynalar”, eşyanın dışta görünmeyen; fakat içinde, mahiyetinde, programında, kaderi planında ve hafizasında saklanan muhafaza vasıtalarıdır. Parçada beşerin hafızasının ayrıca zikredilmesi buna güzel bir misaldir. İnsanın hafızası, yaşadığı pek çok hadiseyi görünmez bir tarzda saklar. Aynı şekilde bir çekirdeğin içindeki hayat programı, bir tohumun mahiyetindeki teşekkül planı, bir nev’in devamını sağlayan deruni yazılım da batın ayna manasına yakındır.

5) Hava unsuru, esir maddesi ve alem-i misalin bazı mevcudatı batın aynalar kapsamında değerlendirilebilir mi? Evet, değerlendirilebilir; fakat bunu kat’i bir tahsis gibi değil, işari bir izah olarak anlamak gerekir. Hava unsurunun sesleri, kelimeleri ve suretleri bir nevi taşıması; esir maddesinin latif bir vasıta olarak tasavvur edilmesi; alem-i misalin suretleri muhafaza eden ciheti, bunların “batın” veya “misali” ayna nev’inden anlaşılmasına kapı açar. Ancak hava daha çok görünmeyen taşıyıcı, alem-i misal ise daha ziyade misali muhafaza mahalli olarak düşünülebilir. Hepsini tek bir kalıba zorla sokmaktan ziyade, muhafaza ve in’ikas sırrına bakan cihetleriyle ele almak daha doğrudur.

6) Genetik şifre veya atomik yapı batın aynalar kapsamında düşünülebilir mi? Evet, temsili ve açıklayıcı bir dille düşünülebilir. Bir mevcudun genetik şifresinde onun pek çok vasfının, inkişaf hattının ve yapısal bilgisinin dercedilmiş olması; çekirdek ve tohum misalini hatıra getirir. Bu cihetle genetik yapı, “tarihçe-i hayatın ve programın derci” noktasında batın ayna manasına uygun bir misal sayılabilir. Atomik yapı için de, bir varlığın teşekkülüne yani meydana gelmesine ait ince ölçülerin ve nizamın taşıyıcısı olması bakımından benzer bir açıklama yapılabilir. Fakat bu modern kavramları, metindeki asli mananın yerine geçirmek doğru olmaz; onlar ancak hakikati zihne yaklaştıran yardımcı misaller olabilir.

Netice olarak burada asıl ders şudur: Fani görünen şeyler, zahiren gitse de suretleri, manaları, hayat programları ve amelleri kaybolmaz; çok sayıda levha ve aynada Hafiz isminin bir tecellisi olarak dikkatle muhafaza edilir.