Arapçada erkek kardeş için ah, kız kardeş için ise uht kelimeleri kullanılmaktadır. Bu kavramlar, aynı anne ve babadan veya bunlardan yalnızca biri üzerinden dünyaya gelen kişiler arasındaki kan bağını ifade eder. Kardeşler arasındaki bu akrabalık bağı, İslâm hukukunun çeşitli alanlarında karşılıklı hak ve yükümlülüklerin yanı sıra birtakım özel hükümlerin de konusu teşkil etmektedir.¹

Kur'ân'da miras ve evlenme gibi fıkhî düzenlemeler ele alınırken kardeşlik ilişkisine de yer verilmektedir. Bunun yanında Kur’an’da kardeşlik, ahlâkî açıdan da çeşitli örneklerle ele alınır. Bu bağlamda Hz. Âdem’in oğullarından Kâbil’in kıskançlık ve menfaat duygularına yenik düşerek kardeşi Hâbil’i öldürmesi,² yine kıskançlık sebebiyle Hz. Ya‘kūb’un oğullarının kardeşleri Yûsuf’a ihanet etmeleri³ anlatılmaktadır. Ayrıca bazı âyetlerde, Müslümanların putperest akrabalarıyla ilişkileri bağlamında kardeşlerden de söz edilmekte ve müminlerin onları dost edinmemeleri gerektiği bildirilmektedir.⁴

Abi/Abla ve Kardeş ile İlgili Hadisler

Öncelikle belirtilmesi gerekir ki abi, abla, erkek kardeş ve kız kardeşle olan ilişkiler, sıla-i rahim kapsamında değerlendirilmelidir. Nitekim Hz. Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) akrabalık ilişkilerinin korunması ve geliştirilmesine yönelik çok sayıda hadis-i şerifi bulunmaktadır. Dolayısıyla iyilikte bulunulması, gözetilmesi ve akrabalık bağlarının korunması gereken kimselerin başında kardeşler gelmektedir. Kardeşlere karşı sevgi, saygı, merhamet ve yardımlaşma gibi güzel hasletlerin gösterilmesi, sıla-i rahmin gereği olduğu gibi aile bağlarının güçlendirilmesine de önemli katkı sağlamaktadır. Bu konuda bir kudsi hadis şöyledir:

Yüce Allah şöyle buyurur: ‘Ben Rahmân’ım, o (akrabalık bağlarının adı) da rahimdir. Ona kendi ismimden türeyen bir isim verdim. Onunla ilişkiyi sürdürenle ben de ilişkimi sürdürür, onunla ilişkiyi kesenle ben de ilişkimi keserim.’”⁵

Sevgili Peygamberimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), kardeşler arasındaki uhuvveti ve muhabbeti güçlendirmek, bu özel bağları koruyup geliştirmek ve abi-abla ve kardeş arasında sıla-i rahmi tesis etmek amacıyla pek çok hadis-i şerif irat etmiştir:

Büyük kardeşin küçük kardeş üzerindeki hakkı, babanın çocuğu üzerindeki hakkı gibidir.⁶

Kardeşlerin en büyüğü baba yerindedir. ⁷

Küçüğümüze merhamet etmeyen, büyüğümüze saygı göstermeyen ve iyiliği emredip/teşvik edip kötülükten sakındırmayan/uzaklaştırmayan bizden değildir.⁸

Görüldüğü gibi kardeşler arasındaki hak ve sorumluluklara dair bazı rivayetlerde, büyük kardeşin küçük kardeş üzerindeki konumuna özellikle dikkat çekilmektedir. Bu rivayetler doğrultusunda, kardeşler arasındaki ilişkinin karşılıklı sevgi, saygı ve merhamet esaslarına dayanması gerektiği anlaşılmaktadır. Buna göre küçük kardeşlerin büyüklerine saygı göstermeleri, onlara karşı gelmekten ve kırıcı söz ve davranışlarda bulunmaktan kaçınmaları; büyük kardeşlerin ise küçük kardeşlerine karşı sevgi ve şefkat göstermeleri, onları koruyup gözetmeleri gerekmektedir. Konu ile ilgili başka rivayetler de şöyledir:

Annene, babana, kız ve erkek kardeşlerine iyi muamele et onlardan sonra sırasıyla en yakınlara iyilikte bulun.⁹

Veren el, üstün olandır. Hayır yapmaya sana en yakınlardan başla. Önce annene, babana, kız kardeşine, kardeşine ver, daha sonra en yakınlardan devam et.¹⁰

Ayrıca Sevgili Peygamberimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), kız kardeşe sahip çıkmayı, onunla iyi geçinmeyi ve ihtiyaçlarını gidermeyi teşvik etmiş; bu tür güzel davranışlarda bulunanları cennetle müjdeleyerek kız kardeşlerle ilişkinin önemine özellikle vurgu yapmıştır:

Eğer kişinin üç kızı veya üç kız kardeşi, iki kızı veya iki kız kardeşi varsa ve onlarla iyi geçinip onlara karşı olan sorumluluklarını Allah'ın emrettiği doğrultuda yerine getirirse O kişi cennetliktir. ¹¹

Kim iki veya üç kızının, iki veya üç kız kardeşinin nafakasını kazanır ve onları evlendirene kadar veya kendisi ölene kadar onlara bakarsa" buyurduktan sonra orta parmağı ile yanındaki parmağı göstererek "Ben ve O, Cennette bunlar gibi beraberiz" buyurdu.¹²