İnsan, Esma-i İlahiyyeye cami’ bir ayinedir. Cenab-ı Hak, insanı bütün isimlerine mazhar olabilecek bir kabiliyette yaratmıştır. Zaten insanın dünyaya geliş gayelerinden biri de Esma-yı İlahiyeye mazhar olmaktır. Çünkü “Her cemal ve kemal sahibi, kendi cemalini ve kemalini görmek ve göstermek ister.” Cenab-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarının tecellilerini görmek ve göstermek ise insanın bu mazhariyetiyle mümkün olur.
Bu sebeple insanda yalnız bir ismin değil, pek çok Esma-i İlahiyenin cilvesi bulunur. Bununla beraber her insanda bazı isimlerin tecellisi diğerlerine göre daha ziyade görünebilir. Buna “Galib-i Esma” denir. Kimi insanda Celali isimlerden bazıları, kimisinde Cemali isimlerden bazıları daha belirgin şekilde tecelli edebilir. Mesela bazı insanlar cesaretleriyle, bazıları cömertlikleriyle, bazıları hilm ve yumuşak huyluluklarıyla, bazıları ise zekâ ve ilimleriyle öne çıkarlar. Bu farklı kabiliyetlerin arka planında Esma-i İlahiyenin çeşitli tecellileri bulunabilir. Ancak meseleyi “her insanın tek ve ayrı bir hususi ismi vardır” şeklinde kat’i ve dar bir kalıba sokmak doğru değildir.
Cenab-ı Hak, insana hayra da şerre de yönelebilecek kabiliyetler vermiştir. İnsana verilen bu cihazat ve istidatlar, esasen ubudiyet, marifetullah ve Esma-i İlahiyeye mazhar olmak için verilmiştir. Fakat insan, bu kabiliyetlerini doğru istikamette kullanmazsa nefis ve şeytanın tesiriyle yanlış yola sevk olabilir. Böylece aynı kabiliyetler günah ve gaflete de vesile hâline gelebilir. Hayırlı amellerle ve hizmetlerle meşgul olmayan insanı ise şer ve şerli işler işgal edebilir.
Bu noktada insanın fani lezzetlere ve günahlara meyli, Esma-i İlahiyeye ayna olamamasından değil; nefsin, hevanın ve şeytanın tesiriyle sahip olduğu istidatların yanlış istikamette kullanılmasından kaynaklanır. Dolayısıyla mesele, insanda bulunan kabiliyetlerin varlığı değil, bunların hangi yönde kullanıldığıdır. Doğru istimal edildiğinde insandaki cihazlar terakki ve kemale vesile olurken, yanlış istimal edildiğinde günah ve gaflete sebep olabilir.
İnsanın kendisinde hangi Esma-i İlahiyenin daha ziyade tecelli ettiğini anlaması için; vazifesine, hayra olan meyline, ibadetteki istidadına, merhamet, adalet, ilim, sabır, hizmet ve tefekkür gibi sıfatlarının hangi sahada daha kuvvetli olduğuna bakılabilir. Ancak asıl gaye, hangi ismin daha fazla tecelli ettiğini tespit etmekten ziyade, insana verilen bütün istidatları Sünnet-i Seniyye dairesinde Allah’ın rızasına uygun şekilde kullanmaktır.
İnsanın bütün Esma-i İlahiyeye ve bazı isimlere daha ziyade mazhar olmasının yolu; imanını kuvvetlendirmek, İslam’ı Sünnet-i Seniyye üzere yaşamak, ilmini artırmak, nefsini terbiye etmek, tefekkür ve ihlas ile hareket etmektir. İnsan kendisini ve kendisine verilen kabiliyetleri doğru tanıdıkça aczini, fakrını ve kusurunu da daha iyi anlar. Böylece Esma-i İlahiyyeye daha sahih ve şuurlu bir ayine hâline gelir.
Kısaca, insan bütün Esma-i İlahiyyeye ayna olabilecek bir fıtratta yaratılmıştır. Bununla beraber bazı isimler kişide diğerlerine nisbeten daha baskın şekilde tecelli edebilir ve buna Galib-i Esma denir. İnsana verilen kabiliyetlerin hayırda kullanılması, iman, ubudiyet, ilim, tefekkür, ihlas ve Sünnet-i Seniyyeye ittiba ile mümkündür. Fani lezzetlere ve günahlara meyletmek ise bu kabiliyetlerin yanlış istikamette kullanılmasının bir neticesidir. Bu sebeple insan, kendisine verilen istidatları hayırda ve Allah’ın rızası yolunda kullanarak Esma-i İlahiyyeye daha güzel bir ayine olmaya çalışmalıdır.
