Havas İlmi

Bir nesnede bulunup başkalarında bulunmayan tabiat, özellik ve niteliği ifade eden hâs ve hâssa kelimelerinin çoğulu olan havâs insanlar için kullanıldığında “sıra dışı, üstün, seçkin kişiler” anlamına gelir. İslami literatürde ise Kur'an ayetlerinin, Allah'ın isimlerinin (esmâ-i hüsnâ), bazı duaların ve meşru zikirlerin manevi tesirlerini bilme ve bunlardan faydalanma bilgisi için kullanılır. Bu ilim, tarih boyunca özellikle dua, zikir, rukye (şifa amacıyla Kur'an okuma) ve manevi korunma gibi alanlarla ilişkilendirilmiştir.

İslam âlimleri, havas ilmini değerlendirirken önemli bir ölçü koymuşlardır: Eğer bu uygulamalar Kur'an'a, sünnete ve meşru dua anlayışına dayanıyorsa dinen caiz görülmüştür. Ancak tılsım, büyü, cinlerden yardım isteme, anlaşılmaz semboller ve din dışı uygulamalarla karıştırıldığında bunların İslam'ın kabul etmediği hurafe ve sihir alanına girdiği belirtilmiştir. Bu sebeple "havas ilmi" adı altında yapılan her uygulamanın dini bakımdan doğru olduğu söylenemez.

Mesela bir Müslümanın şifa niyetiyle Fâtiha Sûresi'ni, Âyetü'l-Kürsî'yi, İhlâs, Felak ve Nâs sûrelerini okuması veya Allah'ın isimleriyle dua etmesi meşru kabul edilen uygulamalardandır. Buna karşılık, üzerinde anlaşılmaz işaretler bulunan muskalar hazırlamak, cinlerden yardım beklemek veya birtakım gizemli sembollerin olağanüstü güç taşıdığına inanmak ise İslam âlimlerinin büyük çoğunluğu tarafından doğru görülmemiştir.

Kısacası, havas ilmi İslam kültüründe Kur'an ve sünnet çerçevesindeki manevi faydalardan istifade etme yolu olarak değerlendirilmiştir. Fakat zamanla buna eklenen hurafe ve sihir unsurları ise bu ilmin aslından sayılmamıştır.¹

Vehbî İlim

Vehbî ilim, kişinin yalnızca çalışmasıyla elde ettiği bir bilgi değil, Allah'ın ihsan ve lütfu olarak kalbine verdiği ilim ve hikmettir. Bu ilim, samimi iman, takva, ihlas ve salih ameller neticesinde Allah'ın bir kuluna nasip ettiği özel bir anlayış ve ikram olarak görülür. Bununla birlikte vehbî ilim, hiçbir zaman Kur'an ve sünnete aykırı yeni hükümler ortaya koyan bağımsız bir bilgi kaynağı değildir. Daima vahyin ölçüleri içerisinde değerlendirilir.²

Vehbî İlim ile Ledün İlmi Aynı Şey midir?

Vehbî ilim ile ledün ilmi birbirine çok yakın kavramlar olmakla birlikte tam anlamıyla aynı değildir. Vehbî ilim, Allah'ın kullarına lütfettiği bütün ilimleri kapsayan genel bir kavramdır. Ledün ilmi ise Kur'an-ı Kerim'de Hz. Hızır (as) hakkında geçen şu ifadeye dayanır:

Derken ikisi, katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve tarafımızdan kendisine bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kulu (Hızır'ı) buldular.³

Yani Allah tarafından doğrudan verilen özel bir ilim türü olarak kabul edilir. Bu bakımdan her ledün ilmi vehbî ilimdir. Ancak her vehbî ilim ledün ilmi değildir. Ledün ilmi, vehbî ilmin daha özel bir çeşidi olarak değerlendirilir. İslam âlimleri ayrıca, ledün ilminin peygamberlere gelen vahiy ile aynı şey olmadığını ve dinin temel hükümlerine ilave yeni bilgiler veya hükümler koyamayacağını özellikle vurgulamışlardır. Müminlerin sahip olabileceği ilham ve manevi haller de ancak Kur'an ve sünnetin ölçülerine uygun olduğu sürece değer taşımaktadır.