Birinci Sorunun Cevabı:

Soruda bahsedilen hadis ve ayet arasında bir irtibat vardır. Nitekim Sevgili Peygamberimiz (sav) o hadisi söylerken bu ayete atıf yaparak konuşmuştur. Ayet şöyledir:

Ve hani İbrâhîm: “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster!” demişti. (Rabbi ise:) “Yoksa inanmadın mı?” buyurdu. (İbrâhîm:) “Hayır (inandım), fakat kalbimin mutmain olması için (istiyorum)” dedi. (Bunun üzerine Rabbi) buyurdu ki: “Öyle ise kuş(lar)dan dört tâne yakalayıp onları kendine alıştır, sonra (onları kesip parçala,) her bir dağın üzerine onlardan bir parça koy, sonra da onları çağır, (bak nasıl) koşarak sana geleceklerdir!” Artık bil ki şübhesiz Allah, Azîz (kudreti dâimâ üstün gelen)dir, Hakîm (her işi hikmetli olan)dır.¹

Ayete göre Hazreti İbrahim, Rabbinden bir mucize göstermesini ve böylece mutmain olmak istediğini söylemiştir. Ancak ayette mutmain olmak isteği şeyin ne olduğu açıkça zikredilmemektedir. Bu sebeple âlimlerimiz Hazreti İbrahim’in bu ayette geçen talebinin nedenlerine ve mutmain olmak istediği şeyin ne olduğuna dair bazı farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Biz bunlardan bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz:

• Hz. İbrahim, yabani hayvanlar ve kuşlar tarafından paylaşılan bir ölüyü görmüştü. Dirilişin nasıl gerçekleşeceğine dair sahip olduğu teorik bilgiyi, gözlemle destekleyerek perçinlemek, tahkiki seviyeye çıkarmak istedi. Bu sebeple Rabbinden; kuşların kursağına ve yırtıcıların midesine dağılmış olan bu parçaların nasıl bir araya geleceğini kendisine göstermesini talep etti. Yüce Allah da onun bu isteğini mucizevi bir şekilde yanıtladı.²

• Hz. İbrahim bu isteği, Allah tarafından 'dost' seçildiğine dair müjdeyi aldığı an dile getirmiştir. Bu yüce dostluğun bir işareti olarak, bu dostluktan emin olmak için ve kalbindeki huzuru pekiştirmek için somut bir kanıt görmeyi arzulamıştır.³

• Hz. İbrahim, başkalarının zihnini kurcalayan tereddütlerin kendi dünyasına da sızmaması adına, ölülerin nasıl diriltileceğine bizzat tanıklık etmek istemiştir. Buradaki amacı, kendinde olan bir şüpheyi aktarmak değil, olabilme ihtimali olan her türlü şüpheyi tamamen ortadan kaldırmaktır.⁴

• Hz. İbrâhîm, Allah'ın kendisini peygamber olarak gönderdiğini haber vermek üzere gelen meleğin bir şeytan değil de bir melek olduğunu anlayabilmesi için, o meleğin eliyle gerçekleşecek bir mucize olmak üzere, Allah'ın ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini istemiştir. Allah da “yoksa inanmadın mı?” deyince, Hz. İbrâhîm de, “inandım, fakat gelen kişinin kovulmuş şeytan olmadığına, bir melek olduğuna kalbim mutmain olsun diye istiyorum” demiştir.⁵

• Hz. İbrahim, kendisine indirilen sayfalardan soyundan gelecek olan Hz. İsa’nın ölüleri diriltebileceğini öğrenince, bu mucizenin kendisine de lütfedilmesini dilemiştir. Allah’ın 'İnanmadın mı?' sualine karşılık ise; 'İnandım, ancak senin katındaki makamımın Hz. İsa’dan geri kalmadığını bizzat görerek gönlümün huzur bulmasını istiyorum' şeklinde cevap vermiştir.⁶

• Hz. İbrahim, o güne dek kendisine yalnızca zihne hitap eden (akli) mucizeler verildiği için somut ve gözle görülebilir bir mucize talep etmiştir. Diğer peygamberlerin hem akli hem de maddi mucizelere sahip olması, onun da bu yönde bir istekte bulunmasına zemin hazırlamıştır.⁷

Hasılı, ihtimaller üzerinde genel bir değerlendirme yapıldığında anlaşılacaktır ki; bu itminan isteği Allah’ın varlığı, birliği, kudreti vb. ile ilgili değildi. Kendisi ile Allah’ın arasındaki dostluk hakkında mutmain olmak istemesi, Hz. İsa’nın (as) makamı ile kendi makamı arasında bir mutmainlik istemesi, gelen meleğin melek olup olmadığını anlaması için mütmain olması gibi çeşitli yorumlar yapılmıştır.

Taberi ise âyette zikredilen ve “Kalbim mutmain olsun diye...” ifadesi bir zaaf ifadesinden çok “Kalbim sükuna ersin ve ulaştığı yakin ile huzura kavuşsun ve imanım artsın” veya “Kalbim senden bir şey dilediğinde senin bu dileği kabul ettiğini ve sen bir şey istediğinde istediğin şeyi verdiğini bilmiş olsun” anlamında Hz. İbrâhîm’in Allah'a yakınlığını gösteren bir ifade olarak değerlendirmiştir.⁸

Ayetin dil yapısı incelendiğinde de Hz. İbrahim’in sorusuna 'nasıl' anlamına gelen 'keyfe' edatıyla başladığı görülür. Arapça dilbilgisinde bu edat, bir eylemin varlığını sorgulamak için değil, o eylemin nasıllığını ve gerçekleşme biçimini anlamak için kullanılır.  Dolayısıyla bu soru; dirilişin imkânını ispatlamayı değil, dirilme sürecinin mahiyetini ve işleyişini bizzat müşahede etmeyi amaçlamaktadır. Bir başka ifadeyle Hz. İbrahim, 'diriliş olacak mı?' diye değil, 'bu muazzam olay nasıl gerçekleşiyor?' diyerek sürecin niteliğine odaklanmıştır.⁹

İkinci Sorunun Cevabı:

Sevgili Peygamberimiz’in (sav), kalbinin mutmain olması için ölülerin nasıl diriltildiğinin göstermesini isteyen Hz. İbrâhîm (sav) ile ilgili olarak şöyle söylemektedir:

Biz şüphe etme konusunda İbrâhîm’den daha haklıyız.¹⁰

Aslında bu söz yanlış anlaşılmaktadır. Burada Peygamberimiz (sav), Hz. İbrahim'in ve kendisinin şüpheye düştüğünü ifade etmemektedir. Nevevî Müslim Şerhinde, Efendimizin (sav) bu sözüyle aslında şunu vurguladığını aktarmaktadır:

Şayet bu bir şüphe olsaydı, buna inanmaya ben ondan daha yakın olurdum. Ben asla şüphe etmediğime göre, İbrahim’in böyle bir durumda olması hayli hayli imkansızdır. Bu yaklaşım, İbrahim Peygamber’in imanındaki sağlamlığı kendi imanı üzerinden teyit eden bir tevazu ve saygı ifadesidir.¹¹

Nitekim şu bilgi konuyu bu şekilde anlamamıza yardımcı olmaktadır:

Bakara sûresinin 260. âyeti indiğinde bazı Müslümanlar “İbrâhîm şüphe etmiş, oysa bizim peygamberimiz şüphe etmemiştir” demişlerdir. Sevgili Peygamberimiz de tevazu gereği ve İbrâhîm’i kendi nefsine tercih etmek sûretiyle “ben ondan daha aşağıdayım. Ben şüphe etmediğime göre İbrâhîm nasıl şüphe eder?” demiştir.¹²

Yani Sevgili Peygamberimiz (sav) şöyle demek istemiştir: Eğer Hz. İbrâhîm de şüphe etmiş ise bizim şüphe etmemiz normaldir. Oysa biz de şüphe etmiyoruz. Demek ki İbrahim (as) da şüphe etmemiştir. Dolayısıyla hadis, Hz. İbrâhîm’in şüphe ettiğine değil etmediğini delildir. ¹³

Ayrıca şayet bunun Allah'a bakan bir şüphe olduğunu varsaysak dahi hadiste ifade edilen şüphenin, inkârcı şüphe değil, itmi’nan şüphesi olduğunu, dolayısıyla Hz. İbrahim’in mutmain olma çabası ve imanındaki yakinî artırma arzusuna işaret olduğunu da söylemek mümkündür. Diğer bir ifadeyle Hz. İbrâhîm, imanı arttıracak bilgi sahibi olmak, gözlem ve deneye dayalı deliller görmek istemiştir. İşte hadiste “şüphe” olarak belirtilen husus Hz. İbrâhîm’in bu istek ve çabasıdır.¹⁴