Sorunuzda geçen iki kavram aynı manaya gelmez. Aralarında yakınlık bulunsa da biri mekânla, diğeri zamanla ilgilidir.

Tayy-ı Mekân, kısa bir sürede uzun bir mesafenin kat edilmesi demektir. Bediüzzaman Hazretleri, denizlerde görülen med ve cezir gibi, evliya arasında da bast-ı zaman ve tayy-ı mekân meselesinin meşhur olduğunu ifade eder. Kitab-ı Yevakit'te nakledildiğine göre, İmam-ı Saranî bir günde iki buçuk defa Fütuhat-ı Mekkiye gibi büyük bir eseri mütalaa etmiştir. Bu gibi hadiseler garip görülerek inkâr edilmemelidir.

Hz. Üstad, tayy-ı zamana dair rivayetleri anlamayı kolaylaştıracak misaller de verir. Mesela insan, rüyada bir saat içinde bir senelik hadiseleri yaşayabilir ve pek çok işi bir arada görebilir. Hatta o vakitte Kur'an okunmuş olsa, birkaç hatim okunmuş gibi olabilir. Avam için rüyada görülen bu hâlin, evliya için uyanıkken de bir derece gerçekleşebileceği ifade edilir. Çünkü ruh zamanla kayıtlı değildir. Ruhun dairesine yaklaşıldıkça zaman genişler; ruhu bedenine galip olan kimselerin işleri de ruh süratiyle meydana gelir.¹

Bast-ı Zaman ise zamanın genişlemesi, yani kısa bir zaman içinde çok iş yapılabilmesidir. Üstad Bediüzzaman, bast-ı zamanın ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat arasında sabit bir hâl olduğunu belirtir. Bazı evliyanın bir dakikada bir günlük iş gördüğü, bazılarının bir saatte bir senelik vazifesini yaptığı, bazılarının da bir dakikada bir hatme-i Kur'aniyeyi okuduğu rivayet edilmiştir. Hz. Üstad, hak ve doğruluk ehli olan bu zatların bilerek yalana tenezzül etmeyeceklerini ifade eder.

Bast-ı zaman hakikatine mirac mucizesi de kuvvetli bir delildir. Çok kısa bir zamanda gerçekleşen mirac, bu hakikatin fiilen vuku bulduğunu gösterir.² Kur'an-ı Kerim'de yer alan şu ayet de buna işaret eder:

Rabbinin katında bir gün, sizin hesabınıza göre bin yıl gibidir.³

Netice olarak:

• Tayy-ı mekân: Az zamanda çok mesafe almak.

• Bast-ı zaman: Az zamanda çok iş görmek, zamanın genişlemesi.

Bu sebeple ikisi aynı şey değildir; biri mekânla, diğeri zamanla alakalı harika bir tasarruftur.