Bediüzzaman Hazretleri, Otuz Üçüncü Mektup’un Yedinci Pencere’sinde dört yol üzerinde durur ve bu yollardan Allah’ı tanımaya açılan dört ayrı pencere açar. Bunlar sırasıyla şöyle izah edilebilir:

Birinci Yol

Bediüzzaman Hazretleri şöyle buyurur:

Şu kâinât yüzünde serpilen masnûâtın kemâl-i intizâmları ve kemâl-i mevzûniyetleri ve kemâl-i ziynetleri ve îcâdlarının suhûleti ve birbirine benzemeleri ve bir tek fıtrat izhâr etmeleri, nasıl ki bir Sâni‘-i Hakîm’in vücûb-u vücûdunu ve kemâl-i kudretini ve vahdetini gāyet geniş bir mikyâsta gösteriyorlar.

Kâinatın yüzüne serpilmiş varlıklara baktığımızda onlarda mükemmel bir düzen, mükemmel bir ölçü, mükemmel bir süsleme ve yaratılışlarında bir kolaylık göze çarpar. Çünkü sayısını bilemeyeceğimiz kadar çok varlık, her mevsimde çok kısa bir zamanda bu mükemmel vasıflarla yaratılmaktadır. Bunların hepsine baktığımızda aynı ilim, aynı kudret ve aynı iradeyle yaratıldıklarını ve yaratılış bakımından aynı özelliklere sahip olduklarını görürüz. Yani hepsi, bir tek Yaratıcı tarafından yaratıldıklarını göstererek aynı fıtratı, yani aynı yaratılış hakikatini ortaya koymaktadır.

Elbette bu varlıkların yaratılmış olmaları ve düzenli, ölçülü ve süslü bir şekilde yaratılmaları, varlığı vacip, yani zaruri olan bir Zatın varlığını, kudretinin mükemmelliğini ve birliğini göstermektedir. Çünkü bu harika eserler, onları yaratan bir Yaratıcı olmadan var olamazlar; ancak bütün sıfatlarıyla mükemmel bir Zatın yaratmasıyla var olabilirler ki o Zat da Allah’tır (c.c.).

İkinci Yol

Bediüzzaman Hazretleri bu hakikatten sonra şu sözlerle ikinci bir marifet penceresi açar:

Öyle de, câmid ve basît unsurlardan , hadsiz ve ayrı ayrı ve muntazam mürekkebâtın îcâdı, mürekkebât adedince yine o Sâni‘-i Hakîm’in vücûb-u vücûduna şehâdet ve vahdetine işâret etmekle beraber, hey’et-i mecmûasıyla gāyet parlak bir tarzda kemâl-i kudretini ve vahdetini gösterdiği gibi..

Etrafımıza baktığımızda her an yeni bir yaratılışa ve hayat verilmesine şahit oluruz. Fakat bu yaratılış çoğu zaman değerli ve kıymetli maddelerden olmaz. Allah, kudretinin büyüklüğünü göstermek için camid, yani donuk ve hayatsız basit maddelerden, kendilerini meydana getiren maddeler gibi basit olmayan, karmaşık ve hayat sahibi varlıklar yaratmaktadır. Bunun en güzel örneği yeryüzüdür. Allah basit bir topraktan sayısını bilemediğimiz kadar bitki, o bitkilerden de meyveler yaratarak bu hakikati bize göstermektedir. Yine basit görünen bir ağaçtan, tadı, kokusu ve içinde birçok vitamini olan bir meyveyi bizim için yaratmaktadır.

Elbette bu tecellilerin her biri tek tek Allah’ın varlığına ve birliğine şahitlik ettiği gibi, yeryüzü de bütünüyle aynı hakikate şahitlik etmektedir.

Üçüncü Yol

Bediüzzaman Hazretleri ilk iki marifet penceresinden daha ince ve daha hikmetli, ancak ciddi bir tefekkürle anlaşılabilecek üçüncü bir marifet penceresini şu sözlerle açar:

… terkîbât-ı mevcûdât ta‘bîr edilen terkîb ve tahlîl hengâmındaki teceddüdde, nihâyet derecede ihtilât ve karışma içinde, nihâyet derecede bir imtiyâz ve tefrîk ile, meselâ topraktaki tohumların ve köklerin, çok karışık olduğu hâlde hiç şaşırmayarak bir sûrette sünbüllenmelerini ve vücûdlarını temyîz ve tefrîk etmek; ve ağaçlara giren karışık maddeleri yaprak ve çiçek ve meyvelere tefrîk etmek; ve hüceyrât-ı bedene karışık bir sûrette giden gıdâî maddeleri kemâl-i hikmetle ve kemâl-i mîzânla ayırıp tefrîk etmek, yine o Hakîm-i Mutlak ve o Alîm-i Mutlak ve o Kadîr-i Mutlak’ın vücûb-u vücûdunu ve kemâl-i kudretini ve vahdetini gösterdiği gibi..

Bediüzzaman Hazretlerinin de ifade ettiği gibi, bir avuç toprağa atılan farklı tohumların hiçbirinin birbirine karışmadan sümbüllenmesi, Allah’ın varlığına, birliğine ve ilminin, hikmetinin ve kudretinin sonsuzluğuna çok büyük bir delildir. Şöyle ki: Toprağa atılan bir tohum suyla buluştuktan sonra çatlar. İçindeki embriyonun kökü besin aramak için toprakta aşağıya doğru yönelirken, gövdesi de ucu kırılmasın diye çengel gibi bir kavis alarak toprağı delip yukarıya doğru filizlenmeye başlar. Tohumun çatladıktan sonra o karanlık ortamda yanındaki diğer tohumların maddeleriyle karışmaması ve karışma ihtimali çok yüksek olduğu halde her tohumun kendi özelliğine göre büyümesi, elbette hikmeti sonsuz, ilmi sonsuz ve kudreti her şeye yeten bir Zatı gösterir.

Bu bitki ağaç olduktan sonra da aynı hakikat farklı bir şekilde devam eder. Ağaca sulama yoluyla birbirinden çok farklı maddeler gittiği halde, bu maddeler son derece harika bir şekilde ayrıştırılarak köke, gövdeye, yapraklara ve meyvelere ayrı ayrı maddeler gönderilir. Bu ayrıştırma ve ağacın her bölümüne kendisine uygun ve ihtiyaç duyduğu minerallerin gitmesi, elbette sonsuz bir hikmeti, ilmi ve kudreti göstermektedir.

Bu hakikatin çok daha mükemmeli insanda görülür. İnsan çok farklı gıdaları mide fabrikasına gönderdikten sonra o fabrikada işlenen maddeler bedenin farklı organlarına dağıtılır. Her organın ihtiyacı farklı olduğu halde tek bir fabrikadan çıkan ürünler mükemmel bir şekilde ayrıştırılarak beynimize ayrı, gözümüze ayrı ve diğer organlarımıza ayrı ayrı, hassas ölçülerle ulaştırılır. Bilgisi, iradesi ve gücü olmayan bedende bu harika işlerin yapılması, elbette ilmi sonsuz, iradesi sonsuz ve hikmeti sonsuz bir Zatın mükemmel hikmetini ve birliğini gösterir.

Dördüncü Yol

Üçüncü yolda gözlerimizi bedendeki en küçük maddelere çevirip hakikati gösteren Bediüzzaman Hazretleri, ardından bakışlarımızı yeniden büyük tabloya çevirerek şöyle buyurur:

Zerreler âlemini hadsiz ve geniş bir tarla hükmüne getirip, her dakîkada kemâl-i hikmetle ekip biçip, yeni yeni kâinâtlar mahsûlâtını ondan almak ve o câmide, âcize, câhile olan zerrâta, gāyet şuûrkârâne ve gāyet hakîmâne ve muktedirâne hadsiz muntazam vazîfeleri gördürmek, yine o Kadîr-i Zülcelâl’in ve o Sâni‘-i Zülkemâl’in vücûb-u vücûdunu ve kemâl-i kudretini ve azamet-i rubûbiyetini ve vahdetini ve kemâl-i rubûbiyetini gösterir.

Evet, maddenin temel yapı taşı zerrelerdir; bütün maddeler zerrelerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Evrene baktığımızda Allah’ın bu zerreleri adeta bir tarla gibi yaptığını ve o tarladan her an milyonlarca mahsul aldığını görürüz. Bu tarladaki zerrelerin hareketlerine dikkat etmek gerekir. Dikkat edildiğinde görülür ki bu zerreler hem birbirlerinin hareketlerini gözetmekte hem de girip çalıştıkları her varlığı tanıyormuş gibi hareket etmektedir. Mesela göze girdiğinde gözü tanıyormuş gibi hareket eden bir zerre, beyne girdiğinde de beyni tanıyormuş gibi hareket eder. İşte bilgisi, iradesi ve gücü olmayan bu zerrelerin sanki bilgileri, iradeleri ve güçleri varmış gibi hareket etmeleri, onlara bu işleri sonsuz ilmi, iradesi, kudreti ve hikmetiyle gördüren Zatı, yani Allah’ı gösterir. Evet, âlemlerin Rabbi olan Allah, bu işlerle rububiyetinin, yani terbiye ediciliğinin mükemmelliğini göstermektedir.

Bu dört yolla Allah’ı tanımak için büyük bir pencere açan Bediüzzaman Hazretleri, buna rağmen Allah’ı görüp tanımak istemeyenlere şöyle seslenir:

Şimdi ey bedbaht gāfil! Şu hâlde onu görmek ve tanımak istemezsen, aklını çıkar at, hayvan ol kurtul.¹