Teabbüd

İslam fıkhında ve usulünde teabbüd, bir hükmün veya ibadetin şer'î amacının, yani hikmetinin ve gerekçesinin, yani illetinin insan aklıyla tam olarak kavranamaması durumunu ifade eder. Teabbüdî ibadetler ise arkasındaki dünyevî fayda veya mantıkî sebep araştırılmadan, sırf Allah’ın emri olduğu için teslimiyet, itaat ve kulluk şuuru ile yerine getirilmesi gereken ibadetlerdir.

Teabbüdî İbadetlerin Mahiyeti

İbadetlerde temel ilke teabbüdîliktir. Fıkıh usulünde âdetler ve muamelat konularında hükümlerin mantıklı sebepleri araştırılabilir. Ancak ibadetlerde asıl olan emre teslim olmaktır. Kişiden ibadeti yerine getirirken kendi faydasını veya hoşuna giden yönleri değil, Allah’ın emrine uymayı öne alması istenir.

Teabbüdî hükümler kıyasa kapalıdır. Hikmeti ve illeti akılla tam olarak anlaşılamayan bu hükümler, başka hükümlere ölçü yapılarak genişletilemez. Başka bir ifadeyle, bu alanlarda insan kendi aklıyla yeni hükümler çıkaramaz. Şâri’in, yani Allah’ın çizdiği sınır aynen korunur.

Teabbüdî hükümlere uymak kul için zorunludur. Bu hükümlerde kişinin kendi düşüncesine göre ekleme, çıkarma veya değişiklik yapma hakkı yoktur. Kulun vazifesi, hükmün hikmetini tam olarak kavrayamasa dahi Allah’ın emrine teslim olmak ve onu olduğu şekliyle yerine getirmektir.

Teabbüdî İbadetlere Temel Örnekler

1. Abdest, Gusül ve Teyemmüm

Abdestte yıkanması emredilen eller, yüz ve ayaklar gibi organların, abdesti bozan durumlarla doğrudan bir bağlantısı bulunmamaktadır. Bu sebeple burada aklın tek başına kavrayabileceği açık ve doğrudan bir sebep aranmaz; hüküm teabbüdîdir.

Benzer şekilde, maddî pislikler farklı maddelerle temizlenebildiği hâlde hadesten, yani hükmî kirlilikten temizlenme yalnızca “mutlak su” ile gerçekleştirilir. Bu da teabbüdî bir hükümdür.

Teyemmümde ise toprağın yüze ve kollara sürülmesi maddî anlamda bir temizlik sağlamaz; hatta kişiyi tozlandırabilir. Buna rağmen teyemmümün su ile yapılan temizliğin yerine geçmesi tamamen Allah’ın emrine bağlıdır. Buradaki asıl esas, yapılan fiilin maddî bir temizlik sağlamasından ziyade Allah’ın belirlediği hükme teslim olmaktır.

2. Namaz

Namazda ellerin kaldırılması, ayakta durulması, rükû yapılması, secde edilmesi ve secdelerin iki defa yapılması gibi belirli hareket ve şekiller, akılla tam olarak açıklanamayan teabbüdî uygulamalardır. Bunların her birinin hikmeti bulunabilir; ancak ibadetin bu şekilde yerine getirilmesinin temel dayanağı Allah’ın emridir.

Namazların herhangi bir zamanda değil, belirli vakitlerde kılınması da teabbüdî hükümlerdendir. Aynı şekilde namazların rekât sayılarının belirlenmiş olması, mesela sabah namazının iki, öğle namazının dört rekât olarak kılınması da aklın kendi başına belirleyebileceği bir husus değildir. Mümin, bunları Allah’ın emri olduğu için yerine getirir.

3. Oruç

Oruç ibadetinin gece değil, özellikle gündüz vakti tutulması da teabbüdî bir hükümdür. Oruç tutmanın hikmetleri ve insan üzerindeki maddî ve manevî faydaları bulunmakla birlikte, orucun neden özellikle gündüz tutulduğu Allah’ın emrine dayalıdır.

Hayızlı kadının oruç ve namaz konusundaki durumu da bu çerçevede değerlendirilebilir. Hz. Âişe’ye, “Hayızlı kadın neden namazı kaza etmiyor da orucu kaza ediyor?” diye sorulduğunda, bu konuda aklî bir açıklama yapılmamış ve “Biz bununla emrolunurduk.” denilmiştir. Bu ifade, hükmün temelinde teslimiyet ve Allah’ın emrine itaat bulunduğunu göstermektedir.

4. Hac ve Umre Fiilleri

Hac ibadeti büyük ölçüde teabbüdîlik üzerine kuruludur. Kâbe’nin etrafında yedi defa tavaf edilmesi, Safa ile Merve arasında yedi defa sa’y yapılması, Arafat ve Müzdelife’de belirli sürelerde vakfe yapılması ve Mina’da şeytan taşlamada yedişer taş atılması gibi uygulamalar, insan aklının bütün yönleriyle açıklayamayacağı ve vahiy yoluyla bildirilen ibadetlerdir. Bu fiillerin elbette çeşitli hikmetleri bulunabilir; ancak ibadet olarak belirli şekil ve sayılarda yerine getirilmelerinin temel sebebi Allah’ın emridir. ¹