Sigara, Müslüman ülkelerde görülmeye başlamasından itibaren İslam alimleri tarafından değerlendirmeye tabi tutulmuş, hakkında muhtelif eserler yazılmıştır.
Anlaşıldığı kadarıyla Osmanlı Devleti'nde ilk defa 1601 yılında Saray Başhekimi Cerrah İbrahim Efendi, tütün içmenin hem sağlığa zararlı hem de İslam dinine aykırı olduğunu söyleyerek tütüne karşı mücadele başlatmıştır. Bu mücadelede kısmen başarılı olmuştur. Ancak bu dönemde kendisi de keyif veren maddelere düşkün olduğu bilinen Şeyhülislam Bahai Mehmet Efendi’nin, tütünün İslam’a göre haram değil, mekruh olacağına dair fetva vermesi, Anadolu’da tütüne karşı verilen ilk mücadeleyi zayıflatmıştır.1
Altıparmak Mehmed Efendi'nin, tütünü helal gören ilk Hanefi alimlerinden olduğu ifade edilmektedir. Daha sonra bu görüşten döndüğü de söylenmektedir.2
Tütünün haramlığı ve helalliği ile ilgili olarak Şeyhülislam Ebussuud Efendi ile Altıparmak Mehmed Efendi arasında geçen bir şiir atışmasından bahsedilmektedir. Bu bilgiler internet sitelerinde dolaşmaktadır.3 Ancak bunun doğruluğundan emin değiliz.
Şeyhülislam Ebussuud Efendi’nin afyon, esrar ve benzeri maddelerle ilgili fetvaları vardır.4 Tütün ile ilgili fetvasının olması şüphelidir. Çünkü tütünün Osmanlı ülkesine girişinin en erken 1598 yılı olduğu, bazılarına göre ise 1601 veya 1606 yılları olduğu kaydedilmektedir. Her ne kadar bu tarihler, ilk ithal edildiği değil, yoğunlaşmaya başladığı zamanlar olarak ifade edilse de Ebussuud Efendi’nin vefatı Miladi 1574 yılıdır. Bu bilgiler tarih açısından tutarlı gözükmemektedir.
İsmail Nablusi, (v.1652/1062) Hanefi alimi olan bu fakih, en önemli eseri kabul edilen Molla Hüsrev’in Dürer’ine yazmış olduğu el-İhkam isimli eserinde, dikkat çeken bir husus olarak, tütün içmeyen kişinin; soğan, sarımsak gibi ağzı kokutup rahatsızlık veren her şeyde olduğu gibi sigara içen eşini engelleme hakkı olduğunu, çünkü bu durumdan rahatsızlık duyacağını söylemesidir.5
Üchuri, (v.1656/1066), Maliki fakihi olan Üchuri, Gayetü’l-beyan adlı risalesinde tütünün insan sağlığına zarar vermediği sürece helal olduğunu savunmuştur. Tütünün mübahlığını savunan ilk alimlerden birisi olduğu ifade edilmektedir. Kendisinin de tütün içtiği kaydedilmektedir. Daha sonra bu görüşünden vazgeçerek tütünün haram olduğunu söylediği, talebesi Ahmed et-Türki’den naklolunmuştur. Ancak önceki görüşü daha yaygınlık kazanmıştır.6
Hanefi fakihlerinden Şürünbülali, (v.1659/1069) tütüne haram diyen alimlerdendir.7
İsmail Hakkı Bursevi, (v.1725/1137) Ruhu’l-Beyan isimli eserinde Vakıa suresinin (56/42-44) ayetlerinin tefsirinde sigaranın cehennem ehlinin durumuna benzediğini söyleyerek haram olduğuna hükmetmiştir.8
Abdülgani Nablusi, (v.1731/1143) es-Sulh beyne’l-ihvan fi hükmi ibahati’d-duhan isimli risalesini yazmıştır. Burada müellif, tütün içmenin normalde mubah olduğunu, kokusunun mekruh olup kendisine tütün zarar verenlere haram olacağını ifade etmiştir.9
Hanefi mezhebi alimlerinden Ömer Müfti Kilisi, XIX. yüzyılda yaşamış olup Risaletü’d-duhan isimli eserinde, terki evla olan şeylerle ilgili yasaklayıcı nassın kat’i olmaması durumunda tahrimen mekruh hükmünün verileceğini ve sigara hakkındaki delillerinin de zanni olduğunu belirtmekle birlikte sigara içmenin ve satmanın haram olduğunu ifade etmiştir.10
İbn Abidin, (v.1836/1252) Reddü’l-Muhtar’ında tütün hakkında genişçe bilgi vermiş, bu konudaki alimlerin görüşlerini değerlendirmiştir. Mübahlıktan haramlığa kadar görüşler olduğunu, hakkında müstakil eserler yazıldığını, sigara içmenin orucu bozmasında bir şüphe olmadığını ifade etmiştir. Sigaranın sarhoş etmediğini, bazı kimselere zararının olmasının herkese teşmil edilemeyeceğini, mescitte içilmesinin tahrimen mekruh olacağını, haram bir madde ile karıştırıldığında sigaranın da haram olmasında şüphe olamayacağını söylemiştir.11
Muhammed b. Cafer el-Kettani, (v.1926/1345) tütün ile alakalı yazdığı İ’lanü’l-hücce ve ikametü’l-bürhan ala men’i ma amme ve feşa min isti’mali üşbetü’d-duhan isimli eserinde tütünü bütün yönleriyle ele almıştır. On yedi maddede tütünün haramlığını ortaya koymuş, tütüne mubah veya mekruh diyenlerin delillerini zikrederek bu delilleri çürütücü cevaplar vermiş, dört mezhepten tütüne haram diyen birçok alimi tek tek zikretmiştir.12
Tütün hakkında görüşü bulunan ilim adamları daha çoktur. Ancak örnek olarak burada birkaç tanesini zikretmek yeterli olacaktır. Görüldüğü gibi tütünün ortaya çıktığı yıllarda tartışmalar daha çok, herkese zararı olamayacağı, kendisine zararlı olanlara haram olabileceği, israf durumu, nafakayı etkilemesi gibi hususlar üzerinde olmuştur. Günümüzde de bu tartışmalar devam etmektedir. Ancak günümüzde sigaranın azının bile her içene, vücudun bütün organlarına zararlı olduğu, zararının bununla sınırlı kalmadığı, içmeyen yakınlarına ve çevreye de zararı olduğu kesin olarak bilinmektedir.13
Bursevi, İsmail Hakkı, Ruhu’l- Beyan, y.y., ts. IX, 328.Kaptanağası, Selahattin, Sigara Raporu, (A’dan Z’ye Sigara 2), Yeşilay Cemiyeti, İstanbul 1992, s. 15
Özen, Şükrü, “Tütün”, DİA, XXXXII, 5; Karaismailoğu, Adnan, “Altıparmak Mehmed Efendi”, DİA, İstanbul
1989, II, 542.
Bkz. ww.halisece.com/sosyal-meseleler/3183-at-agzindan-onu-cennet-ates-yeri-degil.html, Erişim, 11.01.2017
Ebussuud Efendinin Afyon, esrar, berş ve ma’cun ile ilgili bazı fetvaları şöyledir: Mes’ele: Esrarı keyfiyet için yiyicek, kalilen ve kesiren haram mıdır? Elcevap: Haramdır; Mes’ele: Esrar ekl eden kimseye şer’an ne lazım olur? Elcevap: Ta’zir-i şedid lazımdır; Mes’ele: Berş ve afyon ve ma’cun ki içinde esrar ola, mertebe-i eskere varmayıcak haram olur mu? Elcevap: Feseka ve ehl-i heva yiyişi üzerine hiçbirisi helal değildir. Bkz. M.Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları, Kanuni Devrinde Osmanlı Hayatı, Kapı Yayınları, İstanbul 2012, s. 184, 185.
İbn Abidin, Reddü’l-muhtar, Dar-u İhyai’t-türasi’l-Arabi, 2. Baskı, Beyrut 1987, V, 295.
Çavuşoğlu, Ali Hakan, “Üchuri”, DİA, İstanbul 2012, XXXXII, 274-276.
Topal, Şevket, “Şürünbülali”, DİA, İstanbul 2010, XXXIX, 274; Özen, Şükrü, “Tütün”, DİA, XXXXII, 6.
Bursevi, İsmail Hakkı, Ruhu’l- Beyan, y.y., ts. IX, 328.
İbn Abidin, Reddü’l-muhtar, Dar-u İhyai’t-türasi’l-Arabi, 2. Baskı, Beyrut 1987, V, 295, 296.
Baysa, Hüseyin, Ömer Müfti Kilisi’nin Sigaranın Hükmü Hakkındaki Görüşünün Değerlendirilmesi
-Risaletü’d-Dühan Bağlamında, Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, s. 37-57İbn Abidin, Reddü’l-muhtar, V, 295-297.
Bkz. es-Seyyid Muhammed Seyyid Cafer el-İdrisi el-Haseni eş-Şehir bi’l-Kettani, İ’lanü’l-hücce ve ikametü’l-
bürhan ala men’i ma amme ve feşa min isti’mali üşbetü’d-duhan, s. 1-275.Mustafa BORAN, Tütün/sigara Ve Kat Gibi Zararlı Maddelerin Dini Hükmü, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 29, 2017, s. 425-455.
