Bahsi geçen ayet-i kerimeler şöyledir:

Hâlbuki onlara (yahudilere ve münâfıklara) bir iyilik gelirse: “Bu, Allah katındandır!” derler. Ama onlara bir kötülük gelirse: Bu senin yüzündendir!” derler. (Onlara) de ki: “Hepsi Allah katındandır” Böyleyken, bu kavme ne oluyor ki, hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar! ¹

Ayetin devamı ise şu şekildedir:

Sana isâbet eden her iyilik Allah'dandır; sana isâbet eden her kötülük ise nefsindendir.²

Bu iki ayet ilk bakışta birbirine zıt gibi görünebilir. Fakat müfessirlerin açıklamaları ışığında bakıldığında, burada bir çelişki değil, kader ile insanın sorumluluğunun iki farklı açıdan anlatılması söz konusudur. Meseleyi anlamanın anahtarı, bir şeyin “Allah’tan gelmesi” ile “sorumluluğunun insana ait olması” arasındaki farkı görmektir.

Önce 78. ayetteki “Hepsi Allah’tandır” ifadesine bakalım. İslam’ın kader anlayışına göre Allah’ın yaratması ve izni dışında hiçbir şey meydana gelmez. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurulur:

Allah her şeyin yaratıcısıdır.³

Bir başka ayette ise Cenab-ı Hak şöyle buyurur:

Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.⁴

Bu ayetler dikkate alındığında, dünyada meydana gelen her olay Allah’ın ilmi, kudreti ve yaratması bakımından O’nun kaderi, takdiri ve dilemesi dairesi içindedir. Bir insanın hastalanması, bir depremin olması, fakirliğin baş göstermesi ya da bir insanın günah işlemesi; bunların hiçbiri Allah’ın ilmi ve yaratması dışında değildir. Bu açıdan “Her şey Allah’tandır” demek elbette doğrudur.

Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır: Bir şeyin Allah tarafından yaratılmış olması, Allah’ın o şeyden razı olduğu anlamına gelmez. Allah küfrün, zulmün ve günahın var olmasına imtihan gereği izin vermiştir; fakat bunları emretmemiş ve bunlardan razı olmamıştır. Nitekim bir ayet-i kerimede şöyle buyurulur:

Allah kulları için küfre razı olmaz.⁵

Dolayısıyla yaratma kader açısından, emretme ve razı olma ise ahlaki açıdan birbirinden farklı şeylerdir. 79. ayetteki “Kötülük kendindendir” ifadesinde ise insanın sorumluluğu öne çıkarılmaktadır. Ayette geçen “kötülük”, özellikle insanın günah, hata ve kendi tercihleriyle sebep olduğu kötülükler açısından anlaşılmalıdır. Bediüzzaman Hazretleri bu hususu şöyle açıklar:

"Yani mü’min her şeyi, hatta fiilini ve nefsini Cenâb-ı Hakk’a vere vere, tâ nihâyette teklîf ve mes’û­liyetten kurtulmamak için, cüz’-i ihtiyârî önüne çıkıyor. Ona “Mes’ûl ve mükellefsin!” der. Sonra ondan sudûr eden iyilikler ve kemâlât ile mağrur olmamak için, kader karşısına çıkar. Der: “Haddini bil, yapan sen değilsin!” Evet, kader ve cüz’-i ihtiyârî, îmân ve İslâmiyet’in nihâyet merâtibinde; kader, nefsi gururdan; ve cüz’-i ihtiyârî, adem-i mes’ûliyetten kurtarmak içindir ki, mesâil-i îmâniyeye girmişler.⁶

Bu ifadelere göre mümin her şeyini Cenab-ı Hak’tan bilir ve bunların Allah’ın bir ihsanı ve ikramı olduğunu fark eder. Yaptığı fiilleri kendisinin değil, Allah’ın yarattığını da anlar. İşte bu noktada, işlediği günahları ve kötülükleri de Allah’a yüklememesi için karşısına cüz-i ihtiyari çıkar ve ona “İşlediğin kötülüklerden ve günahlardan sen sorumlusun” der. Çünkü Allah günahları yasaklamış, onlardan razı olmamış ve vicdana onların kötülüğünü tasdik eden bir şahit yerleştirmiştir. Buna rağmen kişi günahı tercih ederek onun yaratılmasına sebep olur. Bu yüzden kötülüklerinden tamamen sorumludur. Cüz-i ihtiyari böylece onu imanın ve İslam’ın bir sınırında tutar.

Diğer taraftan mümin yaptığı iyilikleri sahiplenip “Ben yaptım” demesin diye karşısına kader çıkar ve ona “Yapan ve yaratan sen değilsin” der. Çünkü iyiliği isteyen, emreden, onu bize bildiren ve vicdana iyiliği tasdik eden bir şahit yerleştiren Allah’tır. Kul ise o iyiliğe ancak iman, dua, şuur ve rıza ile sahip olur. Kader de böylece onu diğer sınırda tutar.

Kısacası kader ve cüz-i ihtiyari, “İyiliği Allah’tan, kötülüğü nefsinden bil” kaidesinin tersine düşmekten, yani iyiliği kendinden bilip sahiplenmekten ve kötülüğü Allah’a ve kadere yüklemekten insanı korur ve onu iman ile İslam’ın sınırları içinde tutar. Bediüzzaman Hazretleri bu hususu bir başka yerde şöyle ifade eder:

Evet, Kur’an’ın dediği gibi insan seyyiatından tamamen mes’uldür. Çünkü seyyiatı isteyen odur. Seyyiat tahribat nevinden olduğu için insan, bir seyyie ile çok tahribat yapabilir. Müthiş bir cezaya kesb-i istihkak eder. Bir kibrit ile bir evi yakmak gibi. Fakat hasenatta iftihara hakkı yoktur. Onda onun hakkı pek azdır. Çünkü hasenatı isteyen, iktiza eden rahmet-i İlahiye ve icad eden kudret-i Rabbaniyedir. Sual ve cevap, dâî ve sebep, ikisi de Hak’tandır. İnsan yalnız dua ile iman ile şuur ile rıza ile onlara sahip olur.⁷

Bu ifadelere göre insan işlediği günah ve kötülüklerden tamamen sorumludur; çünkü o kötülüğü isteyen ve tercih eden kendisidir. Kötülük bazen küçük görünse de neticesi çok büyük olabilir. Nasıl küçük bir kibrit koca bir evi yakabiliyorsa, küçük bir günah da büyük zararlara sebep olabilir. Buna karşılık insan yaptığı iyiliklerle övünmemelidir; çünkü iyiliği asıl isteyen, emreden ve yaratan Allah’tır. İnsanın bu işteki payı istemek, niyet etmek, dua etmek, inanmak ve razı olmaktır. Yani iyiliğin asıl sahibi Allah’tır; kul ise ona yönelen ve onu kabul eden konumundadır. Özetle, kötülüğü tercih eden insan olduğu için insan kötülükten sorumludur; iyiliği yaratan ise Allah olduğu için insan iyilikle gururlanamaz.

Sorunun ikinci kısmı olan iki kalp meselesiyle ilgili ayet-i kerime şöyledir:

Allah, hiçbir adamın içine iki kalp koymamıştır. ⁸

Bu ayetin iniş sebebiyle ilgili iki rivayet nakledilmiştir. Birinci rivayete göre Cahiliye döneminde Cemil b. Ma’mer el-Fihri (Ebu Ma’mer) adında, zeki ve ezber kabiliyeti yüksek bir adam vardı. Bu adam, kendisinde iki kalp bulunduğunu ve bunların her biriyle Hz. Peygamber’den (s.a.v.) daha çok şey kavrayabildiğini iddia ederdi. Kureyşliler de bu iddiası yüzünden ona “Zü’l-Kalbeyn” (İki Kalpli) lakabını vermişlerdi. Ayet-i kerime, bu iddianın asılsızlığını bildirmek üzere nazil olmuştur. İbn Abbas’tan (r.a.) nakledildiğine göre de bu ayet, Hz. Peygamber’e (s.a.v.) ve sahabeye karşı “Benim iki kalbim var” diye övünen bu adam hakkında inmiştir.⁹

İkinci rivayete göre ise ayet, münafıkların Hz. Peygamber (s.a.v.) hakkında “Onun biri bizimle, biri de arkadaşlarıyla olan iki kalbi var” diyerek fitne çıkarmaya çalışmaları üzerine nazil olmuştur.¹⁰ Tefsirlerden ve Risale-i Nur’un ilgili yerlerinden anlaşıldığına göre ayette bahsedilen kalp, insanın göğsündeki maddi kalp değil, insanın bütün manevi duygu ve hislerinin merkezi olan manevi kalptir. Yani burada kastedilen, insanın cismindeki çam kozalağına benzeyen et parçası değil, ruha bağlı manevi bir latife olan kalptir. Bediüzzaman Hazretleri bu hususta şöyle buyurur:

İhtâr: Kalbden maksad, sanevberî bir et parçası değildir. Ancak bir latîfe-i Rabbâniyedir(Rabbani his) ki, mazhar-ı hissiyâtı vicdan, ma‘kes-i efkârı dimağdır. Binâenaleyh o latîfe-i Rabbâniyeyi tazammun eden o et parçasına kalb ta‘bîrinden şöyle bir letâfet çıkıyor ki, o latîfe-i Rabbâniyenin insanın ma‘neviyâtına yaptığı hizmet, cism-i sanevberînin cesede yaptığı hizmet gibidir.¹¹

Bu ifadeye göre kalpten maksat, bedendeki çam kozalağına benzer et parçası değil, insanın manevi hayatının merkezi olan latife-i Rabbaniyedir. His ve duygular vicdanda tezahür eder, fikir ve tefekkür ise dimağda akseder. Maddi kalp bedene nasıl hayat veriyorsa, manevi kalp de insanın ruhi ve manevi hayatını besleyen bir merkez hükmündedir. Bu sebeple bir insan aynı anda kalben hem iman etmiş hem de inkar etmiş olamaz. Bir insanı hakiki manada sevdiği halde, aynı anda ondan tamamen nefret edemez.

Ayet-i kerimenin devamında Cenab-ı Hak şöyle buyurur:

...Zıhar yaptığınız eşlerinizi de analarınız yapmamıştır. Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız yapmamıştır. Bunlar sizin ağzınızla söylediğiniz sözlerden ibarettir.¹²

Görüldüğü gibi ayet, iki kalp meselesinden hemen sonra, cahiliye döneminde insanların gerçeğe aykırı olarak kabul ettikleri iki âdete geçmektedir. Bu da ayetin asıl maksadının biyolojik bir bilgi vermek olmadığını, bir hakikati açıklamak olduğunu gösterir: Bir insan aynı anda iki zıt inanca, iki zıt sevgiye ya da iki zıt sadakate sahip olamaz. Nasıl ki zıhar yapılan bir kadın aynı kocaya hem eş hem anne olamaz, bir evlatlık da öz evlat hükmüne geçmez; bir kalp de aynı anda hem imana hem inkara, hem Allah’a hem de O’na düşman olanlara bağlanamaz. Dolayısıyla ayetin manası, tıbbi açıdan ortaya çıkabilecek istisnai bir vakaya bağlı değildir.

Bununla beraber meseleye maddi kalp açısından bakıldığında da, tıbbi araştırmalara ve hekimlerin beyanlarına göre bir insanda iki kalbin birlikte tam olarak çalışıp hayatın bu şekilde devam ettiğine dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. İki kalpli ve üç ayaklı olduğu söylenen kişiler hakkında da ömrünün tamamını iki kalple geçirdiğini gösteren güvenilir bir kaynak veya hekimlerce hazırlanmış açık bir rapor yoktur. Kalp nakli ise bu bahsin dışındadır.