Hadis-i şerîfin tam metni şöyledir:
لَا تُقَبِّحُوا الْوَجْهَ، فَإِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ آدَمَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ
Yüz için çirkin şeyler söylemeyiniz. Çünkü yüce Allah Hz. Adem'i Rahmanın suretinde yaratmıştır.1
Meseleyi anlamak için öncelikle şu temel ilkeyi ortaya koymak gerekir: Cenab-ı Hak, yaratılmış varlıkların şekline ve fiziki özelliklerine benzemez. Kur’an-ı Kerim bu hakikati şöyle bildirir:
O’nun misli gibi hiçbir şey yoktur. Ve O, Semî‘ (herşeyi işiten)dir, Basîr (hakkıyla gören)dir.2
Dolayısıyla söz konusu hadis, Cenab-ı Hakk’ın insan biçiminde olduğu ya da Hz. Adem’in Allah’ın fiziki bir kopyası olarak yaratıldığı anlamına gelemez. Bununla birlikte hadis alimlerinin, “suret” kelimesinin anlamı ve zamirin kime döndüğü konusunda farklı açıklamaları vardır. Bu konuda yukarıdaki hadise çok benzeyen ikinci bir rivayet daha bulunmaktadır:
إِذَا قَاتَلَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيَجْتَنِبِ الْوَجْهَ، فَإِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ آدَمَ عَلٰى صُورَتِهِ
Ebû Hüreyre’den (ra) rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz (asm) şöyle buyurmuştur: Biriniz kardeşiyle kavga ederse yüze vurmaktan sakınsın. Çünkü Allah, Adem'i kendi suretinden yaratmıştır.3
Bu rivayet Sahih-i Müslim’de yer alır ve sıhhati bakımından güçlüdür. Ancak Arapçadaki “suretihi” (onun sureti) ifadesindeki zamirin kime döndüğü tartışılmıştır. Yani “Allah, Adem’i kendi suretinden yaratmıştır” ifadesinden iki anlam çıkmaktadır: Birincisi “Allah, Adem’i (Allah’ın) kendi suretinden yaratmıştır”, ikincisi ise “Allah, Adem’i (Adem’in) kendi suretinden yaratmıştır” anlamıdır.4
Arapçadaki “suret” kelimesi, bir varlığın şekli, görünüşü, biçimi ya da kendisine mahsus yaratılış özellikleri için kullanılabilir. Fakat bir kelimenin yaratılmışlar hakkında kullanılması ile Cenab-ı Hakk’a nispet edilmesi aynı şekilde değerlendirilmez.
Mesela Kur’an-ı Kerim’de Cenab-ı Hakk’ın işitmesinden ve görmesinden söz edilir. İnsan da işitir ve görür. Ancak Cenab-ı Hakk’ın işitmesi, insanın kulak ve ses dalgalarıyla gerçekleşen işitmesi gibi değildir; görmesi de insanın göz organıyla gerçekleşen görmesi gibi değildir. İsim ya da kelime ortaklığı, mahiyet ve hakikat bakımından benzerliği gerektirmez. Bu ilke, söz konusu hadisi açıklarken temel bir ölçüdür.
Hadis alimlerimizden İbn Huzeyme, buradaki nispetin Allah’ın zatına ait bedeni bir şekil anlamına gelmeyeceğini belirtir. Onun açıklamasına göre buradaki nispet; yaratma, mülkiyet ya da şereflendirme gibi manalar taşır. Yani Cenab-ı Hak, Hz. Adem’i (as) bizzat yarattığı ve ona hususi bir yaratılış verdiği surette meydana getirmiştir. Bu yorumda Allah’a herhangi bir fiziki şekil isnat edilmez; insan yüzünün, Hz. Adem’den (as) itibaren insan neslinin taşıdığı şerefli yaratılışın bir parçası olduğu vurgulanmış olur.5
Bir diğer yaklaşıma göre, Cenab-ı Hakk’a nispet edilen sıfatlar O’nun şanına layık biçimde kabul edilir; nasıl oldukları tasvir edilmez ve yaratılmışların özelliklerine benzetilmez. Bu müteşabih ifadeyi kabul edip Cenab-ı Hakk’a layık olan hakikatini ya da mahiyetini O’nun ilmine havale etmek veya uygun bir te’vile başvurmak gerekir.
Buraya kadar hadisin akaid yönünü inceledik. Fakat hadisin hangi maksatla söylendiğini de unutmamak gerekir. Peygamber Efendimiz (asm) bu rivayetlerde öncelikle insanın yüzüne vurmayı ve yüzünü aşağılamayı yasaklamaktadır. Bu, rivayetlerin en açık ve tartışmasız mesajıdır. Yüz, insanın şahsiyetini ortaya koyan önemli bir uzuvdur. İnsan yüzüyle tanınır, sevincini ve üzüntüsünü yüzüyle ifade eder. Gözleriyle görür, ağzıyla konuşur, yüz ifadeleriyle başkalarıyla iletişim kurar. Yüze vurmak hem fiziki zarar verir hem de insanı aşağılar. Yüzü çirkinlemek ise insanın yaratılışı üzerinden tahkir edilmesine yol açar. İnsan, Allah’ın yarattığı ve şereflendirdiği bir varlıktır; onun yüzünü aşağılamak, yaratılışını hor görmek doğru değildir.
Bediüzzaman Hazretleri de On Dördüncü Lem’a’nın İkinci Makamı’nın Beşinci Sırrı’nda6 bu hadis-i şerifi özetle şöyle izah eder:
İnsan, Rahman ismini tamamıyla üzerinde gösterebilecek bir surette yaratılmıştır. Rahman ismi kâinatın ve yeryüzünün simasında göründüğü gibi, insanın simasında da en mükemmel bir surette tecelli eder. Çünkü insan, Rahman olan Allah’ın varlığına ve birliğine en güçlü bir delildir.
Nasıl ki güneşi yansıtan bir ayna, güneşi çok parlak gösterirse, bu parlaklığa işaret olarak “Bu ayna (adeta) güneştir.” denir. Aynen öyle de insan, Rahman olan Allah’a çok açık bir şekilde delil olduğu için “İnsanda (adeta) suret-i Rahman var.” denilmiştir.
Beyhakî, el-Esmâ ve's-Sıfât, 640.
Şûrâ, 42/11.
Müslim, Birr ve Sıla, 115.
Hafız İbn Hacer el Askalâni, Fethu'l-Bâri.
İbn Huzeyme, Muhammed b. Fazl, Kitâbü’t-Tevhîd ve İsbâtü Sıfâti’r-Rab.
Bediüzzaman Said Nursi, Lem’alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 101.

