İlgili yer Risale-i Nur'da şöyle geçmektedir:

Hem üdeba-yı İslamiyenin meşhurlarından, bedbinlik ile ma‘ruf, Ebu’l-Ala-i Maarri ve yetimane ağlayışıyla mevsuf Ömer Hayyam gibilerin, o mesleğin nefs-i emmareyi okşayan zevkiyle zevklenmesi sebebiyle, ehl-i hakikat ve kemalden bir sille-i tahkir ve tekfir yiyip, “Edebsizlik ediyorsunuz, zındıkaya giriyorsunuz, zındıkları yetiştiriyorsunuz.” diye zecirkarane te’dib tokatlarını almışlar. ¹

Ebü’l-ala El-Maarri (ö.1057) Niçin Bedbin Birisi Olarak Değerlendirilip Eleştirilmiştir?

Ebü’l-Ala el-Maarri, daha çocukluk yıllarından itibaren yaşadığı ağır sarsıntılar, içine kapanık hayatı ve insan ile dünya hakkındaki karamsar hükümleri sebebiyle bedbin bir şahsiyet olarak değerlendirilmiş ve bu yönüyle eleştirilmiştir.

Henüz 4 yaşındayken geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden iki gözünü de kaybetti. Tarihi kaynaklara göre Maarri; kısa boylu, zayıf ve yüzünde çiçek hastalığının izlerini taşıyan biriydi. Bu fiziksel görüntüsü ve körlüğü nedeniyle ömrü boyunca alınganlık gösterdiği nakledilir. Başkalarının kendisini görmesinden her zaman rahatsız olmuştur.

Fiziksel engeline rağmen olağanüstü güçlü bir hafızaya sahipti; duyduğu uzun metinleri ve şiirleri tek seferde ezberleyebiliyordu. İlk eğitimini edebiyatçı olan babasından aldı, ardından Halep ve çevre şehirlerde dil, edebiyat, hadis ve fıkıh dersleri gördü. 11 yaşında şiir yazmaya başladı.

Bağdat'tayken en büyük dayanağı olan annesinin ağır hastalık haberini almış, ancak memleketine döndüğünde annesinin çoktan vefat edip toprağa verildiğini öğrenmiştir. Son bir kez göremediği annesinin cenazesine yetişememek onda ömür boyu sürecek bir vicdan azabı ve keder bırakmıştır.

Memleketine döndükten sonra, ölene kadar sürecek olan katı bir inziva hayatına çekildi. Kendisine, hem gözlerinin kör olmasını hem de evine kapanmasını kastederek “Rehinü’l-mahbiseyn” (iki hapishanenin rehini) unvanını verdi. Evinden neredeyse hiç çıkmadı, evlenmedi ve hiç çocuk sahibi olmadı.

Bu dönemde hayvansal gıdalardan tamamen uzak durdu. Et, bal, süt ve yumurta gibi hayvansal gıdaları tamamen hayatından çıkardı. Sadece arpa ekmeği, incir ve mercimekle beslendi.

Maarri’ye göre bu dünyaya çocuk getirmek, ona yapılabilecek en büyük kötülüktür. Hayat; acı, keder ve adaletsizliklerle doludur; bu yüzden hiç doğmamış olmak, doğmuş olmaktan çok daha iyidir.

Mezar taşına yazılmasını istediği meşhur dizesi "Bu, babamın bana işlediği bir cinayettir; ben ise kimseye işlemedim.” ifadesi de bu bedbinliğin en somut kanıtı olarak görülmüştür. İnsanlığı derin bir ahlaki çöküş içinde görmüş, topluma ve insana karşı aşırı güvensiz bir yaklaşım sergilemiştir. Döneminin yöneticilerini zalimlikle, din adamlarını ve filozofları ise çıkarcılık, dalkavukluk ve ikiyüzlülükle suçlamıştır. Ona göre dünya, iyiliğin barınamayacağı kadar yozlaşmış bir yerdir.

Bu sebeple Ebü’l-Ala el-Maarri, sadece şahsi acıları sebebiyle karamsarlaşmış bir şair olarak değil; hayatı, insanı ve varlığı umutsuzluk ekseninde yorumlayan bir düşünce sahibi olarak bedbin görülmüş ve eleştirilmiştir. ²

Ene Risalesi’nde bu ismin zikredilmesi, insanın ene vasıtasıyla eşyaya ve kâinata yanlış baktığında hakikati ters görebileceğine işaret eder.

Ene Risalesinde Bedbinlik İle Ma'ruf Denilmesinin Nedeni

Ene, insana verilmiş bir ölçü aleti gibidir. Vazifesi, kendini müstakil ve gerçek bir sahip görmek değil; Allah’ın isim ve sıfatlarını anlamaya bir mikyas ve ölçü aleti olmaktır. Eğer insan ene’ye bu doğru vazifeyi verirse, yani ona mana-yı harfi ile bakarsa, kendisini de kainatı da Allah hesabına okur. Böyle olunca her şey manidar, hikmetli ve nurlu görünür.

Fakat ene yanlış kullanılırsa, yani kendine müstakil, bağımsız bir vücut, hakiki bir malikiyet ve bağımsız bir anlam verirse, insan eşyaya da aynı yanlış ölçüyle bakmaya başlar. Bu durumda varlıklar Allah’ın isimlerini gösteren birer ayna ve harf gibi görülmez; sanki kendi başına duran, sahipsiz, gayesiz ve dağınık şeyler gibi görünür.

İşte bu yanlış bakış sebebiyle kainat, nurlu ve manidar bir kitap olmaktan çıkar; karanlık, manasız ve gamlı bir şekilde görünür. Çünkü insan, her şeyi Allah’a bakan cihetinden ziyade, zahiri ve nefsani cihetiyle değerlendirmeye başlar. Ölüm yokluk gibi, musibet abes gibi, ayrılık sahipsizlik gibi görünür. Böyle bir değerlendirmenin doğal neticesi de bedbinliktir. Yani kötü ve kıymetsiz görmektir.

İşte Ebü’l-ala El-Maarri, ene’yi, Allah’ın isimlerini anlamaya yarayan bir ölçü ve anahtar olarak kullanmak yerine, ona bağımsız bir anlam ve sahiplik yüklemiştir. Böyle olunca eşyaya ve olaylara da aynı yanlış ölçü ile bakılmış; kainat nurlu, hikmetli ve manidar bir kitap gibi değil, dağınık, gamlı ve karanlık bir surette görünmüştür. Bu yanlış bakış açısının neticesinde ölüm yokluk gibi, musibet manasız gibi, ayrılık ise sahipsizlik gibi değerlendirilmiş. Dolayısıyla insanın bu düşünce yapısının etkisiyle karamsarlığa kapılması ve olayları olumsuz bir şekilde yorumlaması şaşırtıcı değildir.