Can sıkıntısı, insanın iç dünyasında bir boşluk, tatminsizlik hissetmesiyle ortaya çıkan ruh hâlidir. Bu durumun birçok sebebi olabilir: Hedef veya anlam eksikliği, zihinsel meşguliyetin azalması, manevi bir boşluk veya monotonluk hissi gibi. İmanın hakikatini idrak eden insan, her olayın ve hâlin Allah’ın iradesiyle olduğunu bilir, böylece tevekkülle huzur bulur. Ancak bu, hiçbir zaman can sıkıntısı yaşamayacağı anlamına gelmez. Zira insan, duygu ve düşünceleriyle imtihan edilir. Tahkiki iman, bu sıkıntıyı anlamlandırarak onun üstesinden gelmeyi kolaylaştırır.

Sıkıntı Ve Bunalma Hâlinde Ne Yapılabilir?

Bu hallere kabz hali denir. Allah’ın kulu üzerindeki tasarruflarından biri olup Allah’ın kulunu terbiye etme, olgunlaştırma ve yükseltme yollarından biridir. Önemli olan, bu hâller karşısında nasıl bir tavır takınılması gerektiğini bilmektir.

Daha önce huşû içinde kılınan namazlardan artık tat alamamak, Kur’ân okumaya karşı isteksizlik duymak, hayatın anlamsız gelmesi, borçlar, işsizlik, aile içi huzursuzluklar ve anlaşmazlıklar, yalnızlık hissi, dostlardan uzak düşmek, bir yakınını kaybetmek, ağır bir hastalığa yakalanmak veya sevdiklerinin hastalığıyla imtihan edilmek gibi haller bu durumlara bazı örneklerdir.

Bu can sıkıntısı ve bunalma halinin bir imtihan olduğunu bilmek ve sabretmek gerekir. Geçici bir süreçtir. Genişlik ve ferahlık hâli mutlaka gelecektir. İç sıkıntısı varken namaz ve dua insana zor gelebilir, tam da bu hâlde en çok ihtiyaç duyulan şey Allah’a yönelmektir. Kur’ân okumak, salavat getirmek, istiğfar etmek de sıkıntıyı hafifletebilir. Başka insanların sıkıntılarını gidermek, Allah’ın kul üzerindeki rahmetini artırır. Sadaka vermek, yetim-garipleri sevindirmek kabz hâlinden çıkmaya yardımcı olabilir. Kabz hâli bazen günahlarla, gafletle veya dünya sevgisiyle de ilgili olabilir. Tövbe etmek ve kendini sorgulamak, daralma hâlinden çıkmaya yardımcı olabilir.

Genişlik Ve Ferahlık Hâlinde Ne Yapılabilir?

Namazda huşû içinde olmak, Kur’ân okumaktan ve zikir yapmaktan büyük bir haz duymak, dua ederken gözyaşlarının akması, Allah’a yakınlık hissetmek, işlerin yolunda gitmesi, uzun zamandır beklenen müjdeli haberlerin gelmesi gibi haller ise günlük hayattaki genişlik ve ferahlık hâlleridir. Allah’ın verdiği ferahlık ve nimetler için sürekli şükretmek gerekir. Âyette Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:

Eğer şükrederseniz, elbette nimetimi artırırım.¹

Bu hallerde insan, rehavete kapılmamalı ve ibadetleri aksatmamalıdır. Allah’ın verdiği nimetler kişiyi kibirli hâle getirmemeli. Manevi hâllerin gelip geçici olduğu unutulmamalıdır.

Hayat, kabz (daralma) ve bast (genişleme) hâlleri arasında bir dengedir. İnsanın en büyük hatası, daralma hâlinde ümitsizliğe kapılmak ve genişlik ve ferahlık hâlinde gaflete düşmektir. Kur’ân-ı Kerim’de Rabbimiz şöyle buyurmuştur:

Her zorlukla beraber bir kolaylık vardır.²

Bu hâllerinin Allah’tan olduğunu bilmek, her iki durumda da tevekkül içinde hareket etmek gerekir. Kabz hâli bir sabır süreci, bast hâli bir şükür sürecidir. Bu hâllerin farkında olarak yaşayan insan, ruhsal dengesini kaybetmeden hayatına devam edebilir.

Peygamber Efendimiz’in Daralma Hâlleri

İlk Vahiy Sonrası Yaşadığı Hâl: Hira Mağarası’nda İlk vahiy geldiğinde Peygamber Efendimiz (s.a.v.) büyük bir korku, şaşkınlık ve endişe yaşamıştır. Cebrail (a.s.)’ın “Oku!” emriyle başlayan bu süreçte, Efendimiz (s.a.v.), ne yapacağını bilemez hâlde titreyerek evine dönmüş ve Hz. Hatice’ye (r.a.): "Beni örtün, beni örtün!" diyerek sıkıntısını dile getirmiştir. Bunun üzerine Hz. Hatice (r.a.) onu teselli etmiş ve desteklemiştir.³ Bu, onun için ruhsal olarak büyük bir kabz (daralma) hâliydi. Zira daha önce böyle bir tecrübesi olmamıştı ve ne yapacağını bilemez haldeydi. Ancak bu hal çok uzun sürmedi. Hz. Hatice’nin (r.a.) desteği, Varaka bin Nevfel’in vahiy hakkındaki açıklamaları ve Allah’ın ona indirdiği "Ey örtüsüne bürünen, kalk ve uyar!"⁴ ayetleriyle bast (genişleme, huzur) hâline geçti. Bu olay, onun da bir beşer olarak endişe, korku ve sıkıntı yaşayabileceğini, ancak bunu iman ve tevekkülle atlattığını gösterir.

Vahyin Belli Bir Süre Kesilmesi (Fetretü’l-Vahy): İlk vahiy geldikten sonra bir süre vahiy kesildi. Bu süreçte Efendimiz (s.a.v.), büyük bir manevî yalnızlık ve sıkıntı yaşamıştı. Bu, onun için ağır bir kabz hâliydi. Ancak daha sonra şu âyet nazil oldu ve O (s.a.v.), tekrar bir bast (genişleme, huzur) hâline geçti.

Kuşluk vaktine yemin olsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı.⁵ 

Hüzün Yılı ve Taif Yolculuğu: Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Hz. Hatice (r.a.) ve Ebû Tâlib’in vefatı ile ciddi bir sıkıntı bunalma hâli yaşamıştır. Ardından Taif’e giderek İslâm’ı anlatmaya çalışmış ancak halktan sert tepki görerek taşlanmış ve bedenen de zarar görmüştür. Öyle ki vücudu kan içinde kalmış ve büyük bir acı içinde şehirden çıkmak zorunda kalmıştır.

Medine’de Münafıkların ve Yahudilerin Çıkardığı Fitneler: Medine döneminde de Peygamber Efendimiz (s.a.v.)’in sıkıntıları bitmemiştir. Münafıkların fitneleri, Yahudi kabilelerinin ihanetleri ve savaşların getirdiği yorgunluklar, onu zaman zaman üzmüş ve sıkıntıya sokmuştur. Ancak O (s.a.v.), her zaman sabırla ve Allah’a dayanarak bu sıkıntıları aşmıştır.