Hilafet ve imametle ilgili olan bu hadislerde geçen konu, sadece bir kabile meselesi değildir. Burada hilâfet, imamet, adalet, liyakat ve ümmetin birliği gibi pek çok konu bulunmaktadır.

Bazı hadis âlimlerimiz, bu şartı dönemin siyasî kudreti, toplumsal kabulü ve ümmetin birliğini sağlayabilme kabiliyetiyle ilişkilendirmişlerdir.

Hadislerin maksadını anlamak için öncelikle Kureyş'in, İslâmyet'in ilk zamanlardaki konumuna bakmak gerekir. O dönemde Kureyş, Mekke'nin önde gelen kabilesiydi. Kâbe'nin hizmetleri, hac organizasyonu, ticaret yolları ve kabileler arası ilişkiler bakımından önemli bir nüfuza sahipti.

İslâm'dan önce Arap Yarımadası'nda bütün kabileleri yöneten güçlü bir merkezî devlet yoktu. Kabileler kendi reisleri etrafında örgütleniyordu. Bu ortamda bir kişinin siyasî otorite kurabilmesi için yalnızca şahsî kabiliyet sahibi olması yetmiyordu. Kabilelerin onun liderliğini kabul etmesi de gerekiyordu.

Bu şartlar dahilinde, Kureyş'in üç önemli avantajı bulunuyordu. Kâbe'nin Mekke'de bulunması, Kureyş'e diğer Arap kabileleri nezdinde özel bir itibar kazandırıyordu. Ayrıca Arap kabileleri arasında tanınan ve dikkate alınan bir topluluktu. Bunlarla birlikte Kureyş'ten bir liderin diğer kabileler tarafından kabul edilmesi, bazı başka kabilelerin liderlerine göre daha kolay olabiliyordu. Bu şartlar altında Kureyş mensubu bir devlet başkanının ümmetin birliğini sağlaması, tarihî olarak daha mümkün görülebilirdi.

Peygamber Efendimiz (asm)’in vefatından sonra Ensar'dan bazı sahâbîler, Benî Sâide Sakīfesi'nde toplanarak Müslümanların yönetimini görüşmüşlerdi. Bu toplantıya Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh da katıldı. Görüşmeler sırasında Muhacirlerin ve özellikle Kureyş'in Arap kabileleri arasındaki konumu gündeme geldi. Hz. Ebû Bekir'in savunduğu düşüncenin önemli bir yönü, Arapların Kureyş dışındaki bir kabileden gelen lideri kabul etmekte zorlanabileceğiydi. Bu hadise, Kureyş şartının ilk dönemde nasıl değerlendirildiğini göstermesi bakımından önemlidir. Sahâbenin o günkü siyasî şartlar içinde Kureyş'ten bir halife üzerinde birleşmesi, bu hadisin güzel bir örneği olmuştu.

Bu meselede özellikle İbn Haldun'un (1332–1406) yaklaşımı önemlidir. İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde hilâfet ve Kureyş şartını ele alırken meseleyi asabiyet kavramıyla ilişkilendirir. Asabiyet, bir topluluğun kendi mensupları arasında oluşturduğu dayanışma, bağlılık ve ortak hareket etme gücüdür. İbn Haldun'a göre bir devletin kurulabilmesi ve devam edebilmesi için siyasî otoritenin arkasında onu destekleyecek güçlü bir toplumsal dayanışmanın bulunması gerekir. İslâm'ın ilk döneminde bu güce sahip toplulukların başında Kureyş geliyordu. Dolayısıyla Kureyş'in hilâfette öne çıkması, yalnızca soya dayalı bir ayrıcalıkla değil, toplumun birliğini sağlayabilecek siyasî güçle de ilişkiliydi.

İbn Haldun, Kureyş şartının arkasındaki hikmeti, yönetimin korunması ve toplumun birliğinin sağlanması bakımından açıklar. Onun yaklaşımında esas mesele, otoriteyi taşıyabilecek toplumsal güç ve kabulün bulunmasıdır. Kureyş'in bu gücü kaybettiği dönemlerde, başka toplulukların siyasî önderliği fiilen üstlenebilmesi bu bakımdan anlam kazanır. Buna göre asıl amaç ümmetin dağılmasını önlemek ve siyasî otoritenin toplum tarafından kabul edilmesini sağlamaktır. Bu yorumda nesep şartından çok, onun arkasındaki toplumsal hikmet üzerinde durulur.

Bununla birlikte Kureyş'ten olmak, diğer kavimlerden üstün olmak anlamına gelmez. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

Doğrusu Allah katında sizin en üstün olanınız, en takvalı olanınızdır.¹

Bu ayete göre Allah katındaki üstünlüğün ölçüsü soy, kabile veya milliyet değil, takvadır.

Dolayısıyla Kureyş hakkındaki hadisler, Kureyş'e mensup her ferdin diğer insanlardan daha faziletli olduğu şeklinde anlaşılamaz.

Eğer bu hadislerin sadece ilk görünüşteki anlamlarına bakarak hareket edecek olursak, Osmanlıların halifelik yapmasının yanlış olması gibi durumlar ortaya çıkar. Ama bu hadislere, otoriteyi taşıyabilecek toplumsal güç ve kabule sahip olan bir topluluk şeklinde baktığımızda, siyasî birliğin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve Müslümanların maslahatının gözetilmesi gibi gerekçelerle Osmanlıların halifeliği de bu hadislere uyar. Ümmetin bunu kabul edip halen daha özlemle Osmanlıların halifeliğini yâd etmesi de bu hakikate güzel bir delildir.

Kur'ân-ı Kerîm'de, yönetim ve kamu sorumluluğuyla ilgili temel ilkelerden bazıları şöyledir:

اِنَّ اللّٰهَ یَاْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الْاَمَانَاتِ اِلٰٓى اَهْلِهَاۙ وَاِذَا حَكَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

Şübhe yok ki Allah size, emânetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hüküm verdiğiniz zaman adâletle hükmetmenizi emreder!²

وَاَمْرُهُمْ شُورٰى بَیْنَهُمْ

Onların işleri ise, aralarında şûrâdır (istişâre iledir).³

Bu ayetlere göre klasik siyaset düşüncesinde, devlet başkanının adaletli olması, kamu işlerini yönetebilecek ehliyete sahip olması, toplumun güvenliğini ve haklarını koruması, istişareye önem vermesi, zulümden kaçınması gibi özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu bakımdan Kureyş mensubu olmak, bir yöneticinin bütün kararlarını dinen doğru veya meşru kılmaz. Kureyş şartı, İbn Haldun'un asabiyet açıklamasına benzer biçimde tarihî siyasî güç ve toplumsal kabul bağlamında değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak bu hadislerin hikmeti, ilk dönem Arap toplumunda Kureyş'in kabileler arası kabul görmesi ve ümmetin siyasî birliğini sağlaması cihetidir. Bu tarihî şart, hadislerin niçin Kureyş'i özellikle zikrettiğini anlamaya yardımcı olabilir.