Keşf
Keşf tasavvuf kaynaklarında mükaşefe kelimesiyle birlikte izah edilmektedir. Keşf, perdenin açılmasıyla gizli olan şeyin ortaya çıkması demektir. Başka bir ifadeyle, gaybî hakikatleri yaşayarak ve temaşa (seyrederek) yoluyla bilmek ve onlara vakıf olmaktır. Mükâşefe ise beden ve duyular perdesinin kalkması sonucu ruh âleminin seyredilmesidir. Maddî duyular âleminin etkisi ve kirleri, kalbin gayb âlemini görmesine engel olan bir perde meydana getirir. Riyâzet (nefsi terbiye), mücâhede (nefisle mücadele) ve tasfiye (kalbi arındırma) sayesinde bu perde kaldırılınca gayb âlemi görülmeye başlanır; buna keşf denir.

Keşf ve mükâşefe, sûfîye akıl ve duyu organlarıyla elde edemeyeceği gayb ve ilâhî âleme dair gizli bilgileri kazandırır. Mükâşefe ilminin amacı marifetullahı (Allah’ı tanımayı) elde etmek; insan, varlık ve Allah hakkında akıl, nazar (tefekkür) ve istidlâl (delillendirme) yöntemlerinin dışında kalbî bilgiye ulaşmaktır. İmam Gazzâlî, kalp yoluyla elde edilen bu bilgilere mükâşefe ilmi (tahakkuk ilmi) adını verir. İnsan davranışlarını ibadet, amel ve ahlâk yönünden ele alan ilme ise muâmele ilmi (tahalluk ilmi) der.¹ Sufilerin ıstılahına göre keşf ile elde edilen bilgiler ayne'l yakin derecesindedir. ²

Bediüzzaman Hazretlerine göre keşf ve kerametlerin büyük çoğunluğu seyr ü sülûk zamanında, tarîkat berzahından geçtikleri vakit, âdi beşeriyetten bir derece sıyrıldıklarından, harikulade hallere mazhar olurlar. Bediüzzaman Hazretlerine göre keşf, çok nadir olarak levh-i mahfuza kadar çıkabilir. Büyük çoğunluğu oraya ulaşamamaktadır.³

Zevk

Zevk, sûfîlerin en çok kullandıkları tasavvuf terimlerindendir. Sûfîler zevk kelimesi ile ilâhî tecellilerin meyvelerini, keşiflerin neticelerini ve kalbe ansızın doğan manevî hâlleri ifade ederler.

Sûfînin ibadet ve amellerindeki safiyet, önce mânevî hakikatlerin tadını almasına (zevk) vesile olur. ⁴ Ehl-i zevk ise dinin zahiri hükümlerini ihlasla yaşayarak ruhani ve manevi bir derinliğe ulaşan ve ilahi marifetin (Arapça'daki tatma manasındaki ذَوْق kökünden hareketle) lezzetini kalben tadan tasavvuf erbabıdır.

Ehl-i Tahkik

Ehl-i tahkik hakikatleri araştıran ve delilleriyle bilen âlimlerdir. Bediüzzaman Hazretleri, İbn-i Sînâ, İbn-i Rüşd ⁵ Muhiddin-i Arabi ⁶ İbn-i Abdi’l-Berr ⁷ gibi zatları ehl-i tahkik olarak zikretmektedir.

Asfiya

Asfiya sözlükte sâfî ve halis dostlar, anlamındaki safî kelimesinin çoğuludur. Bediüzzaman Hazretlerinin tanımına göre asfiyâ; peygamber varisleri olan muhakkik kimselerdir. Bunların özellikleri olarak da şunları ifade etmektedir:

1-Kitap ve sünnetin irşadını esas alırlar.

2-Kur’ân’a ve vahye, gaybî fakat sâfi, ihatalı, doğru iman ederler.

3 Kur’ân’ın birinci tabaka şakirtleridir.

4-Nuranî bir akla sahiptirler.⁸

Evliya

Evliya, "Veli" kelimesinin çoğuludur. Sözlükte dost, Allah’a (cc) dost veya Allah (cc) için dost olana denir. Velî, Cenabı Hakk’ı ve sıfatlarını imkân nisbetinde bilen, ibadet ve taatte devamlı olan, günahlardan uzak duran, dünyevî ve şehevî zevk ve lezzetlere kendini kaptırmayan kişiye denir. Bediüzzam’a göre velî, İslamiyet ile kalbine ziya, fikrine nur veren, nefse muhalefeti kendine şiar edinen, mahviyet esası üzere giden ve hamiyet-i İslamiyeyi kendine yol edinen kişiye denir. Hz. Üstad, velînin insanlar içinde gizli olduğunu, velîlerin Abdâl kısmının bir anda birden çok yerlerde bulunabileceğini ifade etmektedir.⁹