Fıkıh âlimleri, Cuma namazında hutbenin şart olduğu ve hutbesiz kılınan Cuma namazının sahih olmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
Ey îmân edenler! Cum'a günü namaz için seslenildiği (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah'ın zikrine koşun ve alış-verişi bırakın! Eğer bilirseniz bu sizin için çok hayırlıdır. 1
Buradaki zikirden maksat hutbedir. Tefsir âlimlerinin ittifakıyla ayette geçen zikir, hutbe olarak anlaşılmıştır. Nitekim Sevgili Peygamberimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), hutbesiz bir cuma namazı kıldırmamıştır.2
Hutbenin rüknü, Cenab-ı Hakk’ı zikretmekten ibarettir. Arapçadan başka bir dil ile de olabilir. Allah’a hamd, tesbih ve tekbir getirmekle hutbenin farzı yerine getirilmiş olur, fakat sünnet terk edildiği için mekruhtur. 3
HUTBENİN SAHİH OLMASININ ŞARTLARI
a) Hutbenin namazdan önce okunması,
b) Hutbe kastıyla okunması,
c) Vakit içinde olması,
d) Hutbe okunurken cemaatten en az bir kişinin bulunması,
e) Bu kişinin kendisi ile Cuma namazı kılınır bir kimse olması,
f) Hutbe ile namazın, namaza münafi/zıt bir iş ile ayrılmaması (yemek, içmek gibi).
Hutbe ikidir, araları hafif bir oturuş ile ayrılır. Her birinde Allah’a hamd edilir. Kelime-i şehadet okunur ve salavat-ı şerife getirilir. Birinci hutbede ayet okunarak vaaz ve nasihat yapılır. İkinci hutbede müminlere dua edilir.
HUTBENİN SÜNNETLERİ
1. Hatibin, hutbeden önce minber tarafında bulunması,
2. Minbere çıkınca oturması,
3. Ezanın hatibin huzurunda okunması,
4. Ezan okunduktan sonra hatibin her iki hutbeyi ayakta okuması
(Özürsüz, hutbeyi oturarak veya yaslanarak okumak mekruhtur).
5. Hutbeyi cemaate karşı okumak,
6. Hutbeye —gizlice Eûzü Besmele çektikten sonra— Allah’a hamd ederek başlamak, şehadet kelimelerini okumak ve Peygamberimize salavat getirmek.
7. Vaaz ve nasihat etmek,
8. Kur’an’dan bir ayet okumak,
9. İki hutbe okumak ve iki hutbenin arasında üç ayet okuyacak miktardan fazla olmamak üzere oturmak,
10. İkinci hutbeye de Allah’a hamd ve Peygamberimize salavat getirerek başlamak,
11. Müslümanlara mağfiret, yardım ve afiyetle dua etmek,
12. İkinci hutbede, sesini birinci hutbeden biraz daha alçaltmak,
13. Her iki hutbeyi de fazla uzatmamak,
14. Hutbe bitince ikamet getirmek.4
CUMA HUTBESİNDE KONUŞMAK CAİZ MİDİR?
Hatip hutbe irad ederken cemaatin konuşmasının doğru olmadığını ifade eden hadisler vardır. Bazıları şöyledir:
İmam hutbe okurken, sen (yanı başında konuşan) arkadaşına: “Sus!” desen boş laf etmiş olursun.5
Yine Hz. Peygamber (a.s.)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
Sus diyen lağvde bulunmuş olur. Lağvde bulunanın Cuması yoktur.6
Hanefi ve Şafiiler bu hadislere dayanarak zaruret olmadıkça hutbe esnasında konuşmayı mekruh; Hanbeli ve Malikiler haram kabul etmişlerdir.7
Şafii ve Hanbeli Mezhebinde bulunan bazı âlimlere göre cemaatin hutbe esnasında konuşması haram değildir.8 Hutbede konuşmanın haram olmamasının delili, bunun caiz olduğuna dalalet eden haberlerdir. Bunlardan biri Buhari ile Müslim'in Enes'ten rivayet ettikleri şu hadistir:
Cuma günü Hz. Peygamber (a.s.) hutbe okurken bir bedevi kalkıp şöyle dedi: Ya Resulallah! Mallar helak oldu, çoluk çocuk aç kaldı. Bizim için Allah'a dua et. Bunun üzerine Hz. Peygamber (a.s.) ellerini kaldırarak dua etti. 9
Hz. Peygamber (a.s.) bu bedevinin konuşmasına karşı çıkmaması ve kendisine sükut etmesi gerektiğini açıklamaması bu âlimlerin delillerinden olmuştur. Bu konuda Cuma namazında bulunanların hepsi eşittir.10
Cuma Hutbesinde Yapılan Duaya ‘amin’ Demek Veya Salavat Getirmek Caiz Midir?
İslam alimleri hutbede müminlere dua etmenin mendup veya rükün olduğunu söylemişlerdir.11 Sevgili Peygamberimizin (s.a.s.) ismi anıldığında sessizce salavat okunması, hatibin duasına ‘âmin’ denmesi, konuşma olarak değerlendirilmediğinden, bunların yapılmasında bir sakınca yoktur.12
Hutbe Esnasında Herhangi Bir Namaz Kılınır Mı?
Hanefî ve Mâlikîler’e göre hutbe esnasında herhangi bir namaz kılmak haramdır. Şâfiî ve Hanbelîler’e göre ise bu durumda yalnız tahiyyetü’l-mescid namazı kılınabilir.13
Cuma Namazında Hutbeye Yetişemeyen Kimsenin Namazı Geçerli Midir?
Cuma namazında hutbe, namazın sahih olmasının şartlarından biridir. Hutbe okunmadan kılınan bir Cuma namazı sahih değildir. Bu nedenle hutbe okunurken en az bir erkeğin hazır bulunması gerekir. Ancak Cuma kılabilmek için hutbeye yetişmek ve dinlemek şart değildir. Buna göre, mazeretine binaen okunan hutbeye yetişemeyen veya hutbeyi duymayan kişinin kıldığı Cuma namazı sahih olur. Hutbeyi dinlemeye yetişemeyen kimse, Cuma namazının ikinci rekâtına bile yetişse, imam selam verdikten sonra ayağa kalkıp bir rekât daha kılarak Cuma namazını tamamlar.14
Cuma Hütbesi Minberden Okunması Şart Mıdır?
Hutbenin minberden okunması ve hatibin hutbeye başlamadan önce bir süre oturması, abdestli olması (Şâfiîler’e göre şarttır), cemaate dönmesi ve minbere oturduğu zaman huzurunda ezan okunması hutbenin sünnetleri arasında yer alır. 15
Cuma 62/9
Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c.2, s. 385
Lütfi Şentürk, Seyfettin Yazıcı, İslâm İlmihali, Diyanet İşleri Yayınları, Ankara 2019, s.193
Lütfi Şentürk, Seyfettin Yazıcı, İslâm İlmihali, Diyanet İşleri Yayınları, Ankara 2019, s.193
Buhârî, Cuma 36, Müslim, Cuma 11
Ebu Davud, Cuma, l050
Kasani, Bedaiu’s-sanai, II, 198; Şirbini, Muğni’l-muhtac, I, 429-430
Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c.2, s. 396
Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c.2, s. 395
Vehbe Zuhayli, İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Risale Yay., İstanbul 1990, c.2, s. 395
Kasani, Bedaiu’s-sanai, II, 196
Kâsânî, Bedâiu’s-sanâi’, I, 264; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, III, 35
Mustafa Baktır, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1998, c.28, s. 428
İbnü’l-Hümâm, Feth, II, 63
Mustafa Baktır, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1998, c.28, s. 428
