Zümrüdüanka, İslâm ve Türk kültüründe, özellikle tasavvuf edebiyatında karşımıza çıkan efsanevî bir kuştur. Âlem-i misal ise İslâm düşüncesinde, maddî âlem ile tamamen mücerret (soyut) varlık mertebeleri arasında bulunan, suretlerin yer aldığı bir varlık mertebesidir. Bu ikisi arasında özellikle tasavvufî ve sembolik bir bağlantı kurulabilir.
Zümrüdüanka'nın âlem-i misalde gerçekten yaşayan bir kuş olduğu, Kur’ân ve sahih hadislerle sabit değildir.
Zümrüdüanka kuşu, Anka, Sîmurg veya Anka-yı Muğrib gibi isimlerle anılan efsanevî kuş tasavvurlarıyla ilişkilidir. Bu isimler farklı kültürlerde gelişmiş, zaman içerisinde birbirine karışmıştır.
Anka, Arap edebiyatında adı bilinen, fakat kendisine ulaşılamayan efsanevî kuştur. Sîmurg ise İran mitolojisinde olağanüstü özelliklere sahip olan kuştur. Zümrüdüanka da Türk edebiyatında bu iki geleneğin birleşmesiyle şekillenmiş efsanevî kuştur.
Anka'nın çok uzaklarda, erişilmesi güç bir yerde yaşadığı anlatılır. Sîmurg ise kimi hikâyelerde bilge, koruyucu ve yol gösterici bir varlık olarak tasvir edilir. Zümrüdüanka'nın ateşte yanıp küllerinden yeniden doğduğu da yaygın biçimde anlatılır.
Tasavvuf edebiyatında Anka ve Sîmurg çoğu zaman sıradan bir kuşu değil, insanın manevî yolculuğunu anlatan sembolleri temsil eder. Bunun en meşhur örneği, Ferîdüddin Attâr'ın Mantıku't-Tayr (Kuşların Dili) adlı eseridir. Bu eserde kuşlar, kendilerine hükümdar olacak Sîmurg'u aramak üzere yola çıkarlar. Yolculuk boyunca çeşitli zorluklardan ve manevî mertebelerden geçerler. Nihayet yolun sonuna ulaşan otuz kuş, aradıkları Sîmurg ile kendi varlıkları arasında derin bir sembolik ilişki bulunduğunu fark ederler. Burada Farsçadaki sî (otuz) ve murg (kuş) kelimeleri üzerinden edebî bir anlam kurulmuştur.
Attâr'ın anlatısında Sîmurg, hakikati arama, nefsin perdelerini aşma ve insanın kendisini tanıması gibi manevî konuların sembolüdür. Bu, zoolojik veya tarihî bir kuş hikâyesi değil, tasavvufî bir temsildir.
Âlem-i misal ise, tasavvufta, ruhlar âlemi ile maddî âlem arasında, mana ve hakikatlerin latif suretlerle göründüğü bir âlemdir. Maddî olmayan fakat suretlerle temsil edilen varlık mertebesidir. Acayip ve garip şeylerin sergisidir. İnsandaki hayalin gördüğü vazifeyi görmektedir. Hayal, sâdık rüyalar, sâdık keşf, şeffaf şeylerdeki temessüller, misâl âlemini gösteren pencerelerdir. Mesela insan rüyasında bir kuşun konuştuğunu, bir dağın yürüdüğünü veya soyut bir mananın bir insan suretine girdiğini görebilir.
Zümrüdüanka, hakikat arayışını, manevî yükselişi ve erişilmesi güç bir kemâli temsil edebilir. Yani aslında soyut bir mana, kuş suretinde anlatılmaktadır. O halde bu soyut mana, âlem-i misalde Zümrüdüanka kuşu şeklinde görünmektedir diyebiliriz. Ama bu yine de Zümrüdüanka’nın âlem-i misalde fiilen mevcut olduğunu ispatlamaz.
İbnü'l-Arabî Hazretleri, Ankaü Muğrib fî Maʿrifeti Hatmi'l-Evliyâ ve Şemsi'l-Mağrib adlı eserinde Anka sembolünden faydalanır. Onun yorumlarında Anka, yalnızca olağanüstü bir kuş değildir. Varlığın meydana gelişi, âlem ile insan arasındaki ilişki ve görünmeyen hakikatler gibi meseleleri açıklamak için kullanılan bir kavramdır. Mevlânâ Celâleddin Rûmî Hazretleri ise Anka’yı, yuvası Kafdağı’nda olan bir kuş olarak tanımlar.
Sonuç olarak; Zümrüdüanka, mitolojik kökenleri bulunan ve tasavvuf edebiyatında derin manalar kazanmış bir kuş sembolüdür. Bu derin manaların, maddi olmayan suretlerin bulunduğu bir varlık mertebesi olan âlem-i misalde Zümrüdüanka kuşu suretinde göründüğü şeklinde yorumlanabilir. Fakat Zümrüdüanka’nın âlem-i misalde gerçekten mevcut olduğu, ayet veya hadis gibi kesin bir delille ispatlanmış değildir.
