İlgili yer, Risale-i Nur Külliyatı’nın Lem’alar mecmuasında, Birinci Lem’a’da şöyle geçmektedir:
O vaz‘iyette esbâb, bilkülliye sukūt etmiş. Çünkü o hâlde ona necât verecek öyle bir zât lâzım ki, hükmü hem balığa, hem denize, hem geceye, hem cevv-i semâya geçebilsin. Çünkü onun aleyhinde gece, deniz, hût (balık) ittifâk etmişler. Bu üçünü birden emrine musahhar eden bir zât, onu sâhil-i selâmete çıkarabilir. Eğer bütün halk onun hizmetkârı olsa idiler, yine beş para fâideleri olmazdı. Demek esbâbın te’sîri yok.
Müsebbibü’l-esbâbdan (sebepleri yaratan Allah'tan) başka bir melce’ olamadığını aynelyakîn gördüğünden; sırr-ı ehadiyet, nûr-u tevhîd içinde inkişâf ettiği için, şu münâcât birdenbire geceyi, denizi, hûtu musahhar etmiştir.1
Yakin Ve Mertebeleri
Yakin kelimesi sözlükte “bir şeyi kesin olarak bilmek, bir şeyin hakkıyla bilinmesi, şüphe ve tereddüde yer bırakmayan doğru ve gerçek bilgi” gibi anlamlara gelir.
Istılahta ise yakine “iman gücüyle açıkça görme, saf kalple gaybı müşahede, her şeyin hakikati konusunda kalbin mutmain olması, keşif yoluyla hakikatlere vakıf olmak” gibi anlamlar verilmiştir. Yakin, “bir şeyi şeksiz ve şüphesiz olarak bilmek ve hakikatini tasdik etmek”tir.
Yakinin Üç Mertebesi Vardır: İlme’l-yakin, Ayne’l-yakin ve Hakka’l-yakin.
İlme’l-yakin: “Bir şey hakkında habere dayanan bilgi, delilin gücüne dayanarak bilinmeyen hakkında bir sükun ve itminanın oluşması, bilgi ile elde edilen yakin hali” olarak tanımlanmıştır.
Ayne’l-yakin: “Bir şey hakkında görmek suretiyle elde edilen bilgi, gözün her şeyde Allah’ın birliğini görerek delilden müstağni kalmasıyla meydana gelen sükun ve rahatlık” olarak tarif edilmiştir.
Hakka’l-yakin: “Sıfat tecellilerinden sonra zat tecellisinin meydana gelmesi, bir şey hakkında o şeyi yaşayarak, onunla iç içe olarak elde edilen kesin bilgi” şeklinde tarif edilmiştir.2
Hz. Yunus’un (as) Kıssası
Şimdi Hz. Yunus’un (as) Kur’an’da geçen kıssasını hatırlayıp halini anlamaya çalışalım.
Rabbimiz, kadim Ninova şehrinin inatçı ve isyankar halkına, tek olan Allah’a iman etmeleri için bir elçi göndermişti: Hz. Yunus (as).
Hz. Yunus (as) yıllarca kavmini hakka davet etti, onları azap gününe karşı uyardı. Fakat kalpleri katılaşmış olan Ninova halkı onun davetine kulak tıkadı, onu yalanladı ve isyanında direndi.
Kavminin bu inadı karşısında Hz. Yunus (as), peygamberlik vazifesinin gerektirdiği sabırda bir anlık zaaf gösterdi ve ilahi izni beklemeden, o anki kızgınlıkla şehri terk etti. Kendi içtihadına göre, alametleri görünmeye başlayan azabın artık onlara gelmesinin hak olduğuna hükmetmişti.
Sahile indi ve yolcularla dolu bir gemiye bindi. Ancak denizin ortasına geldiklerinde gemi aniden başlayan korkunç bir fırtınanın ortasında kaldı. Dalgalar gemiyi yutacak gibiydi. Gemidekiler, aralarında ilahi bir gazaba uğramış birinin olduğunu düşündüler ve o kişiyi bulmak için kura çektiler.3 Tefsir rivayetlerine göre, çekilen üç kuranın üçü de Hz. Yunus’u (as) gösterdi.
Vazifesini bırakıp Rabbinden izinsiz ayrılmasının bir neticesi olarak kader onu denizin azgın dalgalarına teslim etti. Onu denize attıkları anda, Allah’ın emriyle dev bir balık (hut) onu yutuverdi. Hz. Yunus (as) kendini üç katlı bir karanlığın içinde buldu:
Fırtınalı ve dağdağalı gecenin karanlığı.
Dalgalı ve korkutucu denizin karanlığı.
Onu yutan balığın karnının karanlığı.
Bediüzzaman Hazretlerinin ifadesiyle bu üç karanlık, aslında insanoğlunun halinin bir simgesidir. Gece, gaflet perdesiyle örtülü istikbalimizi; deniz, dalgalı ve güvencesiz dünya hayatımızı; balık ise nefsimizi temsil eder.4
Bu durumda onu kurtaracak ne bir dost, ne bir sebep, ne de bir güç vardı. Bütün sebeplerin sustuğu, aczin tam olarak hissedildiği o anda Hz. Yunus (as), kalbinin ve ruhunun derinliklerinden gelen bir yakarışla Rabbine yöneldi. Kalbiyle, aklıyla ve bütün zerreleriyle anladı ki, geceye, denize ve balığa aynı anda hükmeden tek bir Zat’tan başka hiç kimse ona yardım edemezdi. İşte o an, “Yunusiyye” diye bilinen o meşhur duayı etti:
لَا إِلٰهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ “Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine’z-zâlimîn.”
(Senden başka ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben, kendime zulmedenlerden oldum.)
Zünnûn’u da (balık sâhibi Yûnus’u da an)! Hani (kavmine) kızan biri olarak, (bizden izinsiz) gitmişti de kendisini (bu yüzden) aslâ sıkıştırmayacağımızı sanmıştı; derken (balığın karnında) karanlıklar içinde (kalıp): “Senden başka ilâh yoktur; seni tenzîh ederim! Gerçekten ben (nefsine) zulmedenlerden oldum!” diye nidâ etmişti.5
Hz. Yunus’un (as) bu duası sıradan bir söz değil, bir kurtuluş vesilesiydi:
“Lâ ilâhe illâ ente” diyerek bütün kâinata ve içindekilere hükmeden, tek ve ehad olan Rabbini ilan etti. Geleceğini, dünyasını ve nefsini aydınlatacak yegane nurun O olduğunu anladı.
“Sübhâneke” diyerek o Zat’ın her türlü eksiklikten, acizlikten ve ortaktan uzak olduğunu, kudretinin her şeye yettiğini tasdik etti.
“İnnî küntü mine’z-zâlimîn” diyerek kendi kusurunu, aczini ve nefsine zulmettiğini itiraf etti. Benliğini bir kenara bırakıp tam bir teslimiyetle Rabbine sığındı.
Bu samimi yakarış, en çabuk kabul olan dualardandır. Bediüzzaman Hazretlerinin tasviriyle bu dua, balığın karnını bir denizaltı gemisine, denizi emniyetli ve hoş bir sahraya, geceyi ise mehtaplı bir seyre çeviren ilahi bir emre vesile olmuştur. Allah’ın emriyle balık onu hasta ve bitkin bir halde sahile bıraktı. Rahmeti sonsuz olan Rabbi, ona gölge ve gıda olsun diye yanı başında geniş yapraklı bir kabak (şecere-i yaktin) bitirdi.6
Neden Ayne’l-yakin?
Hz. Yunus (as) bir peygamber olarak fetanet sıfatına sahip, akıllı ve zeki bir insandı. Her şeyi Allah’ın yarattığını biliyordu. Göğün, denizin, gecenin ve balığın hepsinin Allah’ın tasarrufu altında olduğunun farkındaydı. Sebeplerin hakiki bir tesiri olmadığına inancı tamdı.
Bununla birlikte, gecenin karanlığında denize atılıp büyük bir balık onu yuttuğunda, her taraftan ümidi kesilmiş bir halde sebeplerin gerçekten tesirsiz olduğunu gördü. Müsebbibü’l-esbab olan Cenab-ı Hak’tan başka bir kurtarıcı olmadığını bizzat müşahede etti. Böylece bu hakikate dair bilgisi, bilmekten görmeye geçmiş oldu.
Burada “hakka’l-yakin” değil de “ayne’l-yakin” denilmesi, Hz. Yunus’un (as) marifetinin derecesini sınırlamak için değildir. Bediüzzaman Hazretleri bu ifadeyle, o dehşetli anda sebeplerin bütünüyle düştüğünü ve Müsebbibü’l-esbab’dan başka bir sığınak olmadığını Hz. Yunus’un (as) gözüyle görür gibi apaçık müşahede ettiğini anlatmaktadır. Çünkü bu hakikat, o vaziyette bir haber ya da delil ile değil, bizzat görülerek bilinmiştir; görerek bilmek ise ayne’l-yakindir.
Nitekim Bediüzzaman Hazretleri aynı Lem’a’nın devamında, bizlere de Hz. Yunus’a (as) uyarak şöyle demeyi tavsiye eder:
Ve aynelyakîn anlamalıyız ki; gaflet ve dalâletimiz sebebiyle aleyhimize ittifâk eden istikbâl ve dünya ve hevâ-yı nefsimizin zararlarını def’ edecek yalnız o zât olabilir ki; istikbâl taht-ı emrinde, dünya taht-ı hükmünde, nefsimiz, taht-ı idâresindedir.7
Demek ki buradaki “aynelyakîn” ifadesi bir mertebe sınırını değil, gözle görür gibi apaçık bir kesinliği bildirmektedir.
Bediüzzaman Said Nursi, Lem’alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s.1
Yüksel Göstepe - M. Yusuf Akbak, “Sûfî Terminolojide Yakîn”, Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2018), 230, 240.
Saffat 37/141.
Bediüzzaman Said Nursi, Lem’alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 2.
Enbiya 21/87.
Saffat 37/145-146.
Bediüzzaman Said Nursi, Lem’alar, Hayrat Neşriyat, Isparta 2016, s. 2.

