Tavaf, lügatta ziyaret etmek ve bir şeyin etrafında dolanmak manasınadır. Tavaf edene taif, tavaf edilen yere de metaf denir.

Din deyiminde tavaf; Kâbe'nin etrafında yedi defa dönmekten ibarettir. Şöyle ki: Kâbe'nin güney tarafındaki bir köşesine Rükn-i Hacer ve diğer köşesine Rükn-i Yemenî denir. Rükn-i Hacer'de Hacerülesved denilen mübarek bir taş vardır ki tavafa buradan başlanır. Beyt-i Muazzama sola alınarak Kâbe'nin kapısına doğru gidilmek suretiyle Beyt'in çevresinde dolaşılır. Böylece Hacerülesved'den başlayarak yapılan bir dolaşım yine orada tamamlanmış olur. Buna bir "Şavt" denir. Aynı şekilde yedi defa yapılan şavt ile tavaf biter.

Tavaf, bir nevi namazdır. Allahü Teâlâ'ya heyecan ve muhabbetle yapılan tâzimin bir nişanesidir. Allah'ın Arş'ı etrafında dolaşan kutsal meleklerin hâllerine bir benzeyiş şeklidir. Kâbe-i Muazzama, bu yaşanılan âlemde, göremediğimiz melekler âlemindeki İlâhî makamın bir görüntüsü yerindedir. Bu maddî Beyt'in çevresindeki beden hareketleri, melekler âleminde Arş çevresinde yapılan ruhânî hareketlerin birer işaretidir.

Gerek tavafa başlarken gerek tavaf esnasında Hacerülesved'in önüne her geldikçe ona karşı durulur. Namaza durur gibi eller kaldırılır, tekbir ve tehlil getirilir. Mümkünse öpülür veya eller sürülür. Bu da mümkün değilse yalnız ona karşı eller yukarı kaldırılır, işaret yapılır ki buna "İstilâm" (selâmlamak) denilmektedir. Hacerülesved'e böyle el koymak, Yüce Allah'a ibadet ve itaat etmek üzere söz vermenin ve bunda kararlı olmanın bir nişanı demektir.

Tavafın Çeşitlerine Gelince: Bunlar aşağıda yazıldığı şekilde beş kısımdır:

Kudûm Tavafı: Taşradan Mekke-i Mükerreme'ye varılınca ilk yapılan tavaftır. Bu tavaf, âfâkîler (mikat dışında gelenler) için sünnettir. Buna Tavaf-ı Lika da denir. (İmam Mâlik'e göre bu tavaf vaciptir.)

Ziyaret Tavafı: Arafat'tan döndükten sonra yapılan tavaftır. Buna "Tavaf-ı İfâze" de denir. İşte haccın iki rüknünden biri bu tavaftır ki dört şavtı farzdır.

Sader Tavafı: Hac esnasında Mina'da taşlar atıldıktan sonra Mekke'ye inilince yapılan tavaftır. Buna "Veda Tavafı" da denir. Bu tavaf, mikat dışından gelenler (âfâkîler) için vaciptir. Bununla hac işleri (menâsik) tamamlanmış olur. Hacılar bu tavafla Kâbe'ye veda ederek vatanlarına dönmeye başlarlar. (Bu tavaf, Şâfiîler'de vacip veya sünnettir.)

Nafile Tavaf: Mekke'de bulunan Müslümanların Kâbe etrafında zaman zaman yaptıkları nafile tavaftır. Böyle bir tavaf, mikat dışından gelenler için nafile namaz kılmaktan daha faziletlidir. Çünkü onlar her zaman bu şerefi elde edemezler.

Umre Tavafı: Bunun dört şavtı, umrenin rüknünden olan tavaftır ve farzdır. Bunun yerine başka bir şey geçemez. Umre'de kudûm tavafı ile sader tavafı yoktur. Umre'ye ihramla başlanır, tıraş olmak veya saç kısaltmakla umreye son verilir.

Tavaf esnasında tekbir ve tehlil getirilir, salât ve selâm okunur. Tavaf şavtlarını arka arkaya yapmak şart değildir. Bu tavaf, henüz tamamlanmadan namaz için veya abdesti tazelemek için bırakılırsa tavaf bozulmaz. Geri kalan kısım sonra tamamlanabilir. Tavaf sırasında kadınların erkeklerle aynı hizada bulunmaları tavafı bozmaz.¹

Hac, Hazret-i Peygamber'in (sav) hicretlerinin dokuzuncu yılında farz kılınmıştır. Bu sene Resûlüllah Efendimiz (sav) tarafından Ebû Bekir es-Sıddık (ra) hac emîri tayin buyurulmuştu. Hicretin onuncu yılında da Peygamber Efendimiz (sav) Mekke'ye yönelerek hac farizasını yerine getirmişlerdi.²

Müslümanlar da, hac ibadetinin farzlarını, sünnetlerini ve âdâbını, Hz. Peygamber'in (sav) bizzat uygulayıp öğrettiği şekilde yerine getirirler.