Bu konunun anlaşılması için miras meselesindeki şu üç tabirin bilinmesi gerekmektedir. Bunlar bilindiği takdirde bahsi geçen ayetlerde herhangi bir matematiksel hata olmadığı anlaşılacaktır. Bunlar, Âdile, Avliye ve Red­diyedir. Çünkü farz sahiplerinin paylarının tamamı meselenin payına eşit veya paydan fazla ya da eksik olur. Eşit ise Adile, fazla ise Avliye, az ise Reddiye olur.

Âdile

Hisse sahiplerinin (ashâbu’l-ferâiz) alabileceği payların toplamı meselelerin ortak paydasına (mahrec/asl) eşit olursa buna âdile denir. Her varis hakkını tamamen almış olacağından çözümünde herhangi bir zorluk söz konusu değildir.

Mesela, bir kişi vefat ettiği zaman geriye annesi, babası ve 2 kızı kalırsa mesele altıdan olur. Bu durumda babasının hissesi altıda bir, annesinin hissesi ke­za altıda bir, kızlarının hissesi üçte ikidir. Sözü edilen bu hisseler toplandığında: 1/6 + 1/6 + 4/6 = 6/6 böylece bunların toplamı me­selenin paydasına eşit gelmektedir. Başka bir işleme gerek yok­tur.

Avliye

Farz hisselerin toplamının, meselenin aslından (yani payın paydadan) fazla gelmesine avliye denir. Burada yapılacak şey, mukabili olmayan farz, farz sahiplerin hisselerinin hepsinden eşit oranda alınarak tamamlanır. Avleden paydalar 6, 12 ve 24'tür. Şimdi buradaki her bir paydanın ne surette avledeceğini açıklamaya çalışalım.

a) 6 Paydasının Avletmesi:

6, 7'ye avledebilir. Mesela, varisler koca ve iki öz kız kardeş olsa koca malın 1/2'si, yani 3 hissesini; kız kardeşler 2/3'ünü, yani 4 hissesini alırlar, mesele 6'dan olur ve 7'ye avleder.

6, 8'e avledebilir. Mesela, varisler koca, iki öz kızkardeş ve anne olsa, koca malın 1/2'si yani 3 hisse, kız kardeşler 2/3'ini yani 4 hisse, anne 1/6 yani 1 hisse alır, mesele 6'dandır, ve 8'e avleder.

6, 9'a avledebilir. Mesela, varisler koca, iki öz kız kardeş ve iki tane anne bir kız­ kardeş olsa, koca 1/2, yani 3 hisse öz kardeşler 2/3 dört hisse, anne bir kız kardeşler 1/3 iki hisse alır ve mesele 6'dan 9'a avleder.

b) 12 Paydasının Avletmesi:

12, 13'e avledebilir. Mesela, varisler hanım, iki öz kız kardeş ve bir tane anne bir kız kardeş olsa hanım 1/4=3 hisse, öz kızkardeşler 2/3= 8 hisse, anne bir kız kardeş 1/6= 2 hisse alır, mesele 12'dendir ve 13'e avleder.

12 15'e avledebilir. Mesela, varisler koca, iki kız, anne ve baba olsa koca 1/4=3 hisse, kızlar 2/3=8 hisse, anne 1/6=2 hisse ve baba 1/6=2 hisse alır ve mesele 12'dendir, 15'e avleder.

12 17'ye avledebilir: Mesela, varisler hanım, iki öz kızkardeş, iki tane anne bir kız kardeş ve anne ol­sa hanım 1/4=3 hisse, öz kız kardeşler 2/3=8 hisse, anne bir kardeşler 1/3=4 hisse ve anne 1/6=2 hisse alır. Mesele 12'dendir, 17'ye avleder.

c) 24 Paydasının Avletmesi

24 paydası sadece bir meselede ve sadece 27'ye avleder. O da "Minberiyye" meselesi­dir. Buna göre varisler hanım, iki kız, baba ve anne olur ise, hanım 1/8=3 hisse, kızlar 2/3=16 hisse, baba 1/6=4 hisse, anne 1/6=4 hisse alır. Mesele 24'ten 27'ye avleder.

Reddiye

Nesebi farz sahiplerinin farzlarından fazla olanı -asabe bulunmaması halinde- kendilerine hakları nisbetinde vermek demektir. Red, av­lin zıddıdır. Çünkü avl ile meselenin aslı (payda) yükseltilir, haliyle farz sahipleri­nin hisseleri noksanlaşır, red ile meselenin aslı (paydası) azalır ve hisseler ar­tar. Red meseleleri dört kısımdır.

Birinci kısım

Meselede mevcut olup kendilerine red yapılabilen varislerin bir sınıf olması ve beraberlerinde kendilerine red yapılmayan karı kocadan birinin bulunmaması halidir. Bu takdirde meselenin aslı (paydası) onların sayısı kadar yapılır, çünkü farzı ile reddi ile bütün mal onlarındır. Aralarındaki adam sayısına göre taksim olunur.

Mesela, varisler iki kız veya iki kız kardeş veya iki nine olsa meselenin aslı 2'den olur, bunlar istihkakta eşit oldukları için her birine farz ve red olarak ya­rım verilir. Varis sadece bir tek kız ise terikenin tamamı farz ve red olarak onundur. Varisler üç öz kız kardeş ise farz ve red olarak terikenin tamamı onlarındır, her biri 1/3 alır.

İkinci kısım

Meselede mevcut olup kendilerine red yapılanların bir sınıftan fazla olmaları ve beraberlerinde kendilerine red yapılmayan kimse bulunmaması halidir. Bu takdirde meselenin aslı, alacakları farz hisselerin toplamı yapılır.

Mesela bunlar nine ve annesi bir kız kardeş ise, her birinin farz hissesi 1/6'dır, meselenin aslı 2'den olur, bu onların alacaklan farz hisselerin (1+1=2) toplamıdır. Çünkü meselenin aslı 6'dır, nineye 1/6, bu bir hisse, kız kardeşe 1/6, bu da bir hisse, hisselerin toplamı 2 eder. Meselenin aslı olan 6 terk edilir. Hisselerinin toplamı bu meseleye asıl yapılır.

Mesela varisler üç kız bir anne iseler, meselenin aslı 5'tir, kızlar 4/5'ni, anne 1/5'ni alır (zira payların toplamı 1+4=5 eder).

Mesela varisler anne ve iki tane de anne bir erkek kardeş olsa, meselenin aslı hisselerinin toplamı olan 3'tür. Çünkü annenin hissesi 1/6, bu 1 hissedir, kardeşler 1/3 yani 2/6 alır bu da iki hissedir. İlk asıl olan 6 terk edilir, hisselerin toplamı (1+2=3) olan 3 meseleye asıl (payda) yapılır.

Mesela varisler bir öz kız kardeş ve bir tane de baba bir kız kardeş olsa, mesele­nin aslı hisselerinin toplamı olan 4'tür. Çünkü meselenin ilk aslı 6'dır. Öz kız kardeş malın yarısını alırki, bu 3 hissedir, baba bir kızkardeşin hissesi 1/6 ki, bu bir hisse­ dir. İlk asıl terk edilerek hisselerin toplamı meselenin aslı yapılır.

Mesela yukarıda geçen meselelerde olduğu gibi hisseler varislere kalansız taksim edilebiliyorsa tashihe lüzum yoktur. Ama taksim edilemiyorsa, mesela varisler bir kız, üç oğul kızı ise, mesele 6'dandır, 4'e düşer. Kız 3 hisse, oğul kızları 1 hisse alır. Bu bir hisse üçe kesirsiz bölünmez. Burada tashih için oğlun kızlarının sayısı 3 ile meselenin ikinci aslı olan 4 çarpılır(3x4= 12). 12 üçe kalansız bölüneceği için mesele tashih edilmiş olur.

Üçüncü kısım

Kendilerine red yapılan tek bir sınıfla beraber red yapılmayan karı-kocadan birinin bulunması halidir. Bu takdirde meselenin aslı red yapılmayan ki­şinin payının paydası olur ve bu asıl üzerinden hissesini alır, sonra kalan hisseler di­ğer red alan varislere taksim edilir. Bu taksimde kalan hisseler varislere kesirsiz şe­kilde taksim edilebiliyorsa problem yoktur. Aksi halde meselenin aslı red alabilen­lere taksimi kabil olan en küçük sayı ile çarpılır.

Mesela varisler koca ve üç kız olsa meselenin aslı kocanın payının paydası olan 4'tür. Bunun bir hissesi kocanın, geri kalan üç hisse farz ve red olarak kızların­dır. Burada tashihe veya çarpmaya hacet yoktur. Çünkü kalan hisseler kızların sayı­sına kesirsiz bölünüyor.

Varisler bir hanım ve üç öz kız kardeş olsa meselenin aslı yine hanımın payının paydası olan 4'tür. Bunun bir hissesi hanımın, kalan üçü farz ve red olarak kardeşle­rindir. Kalan bu hisseler red alan varislerin sayısına kesirsiz bölünür. O halde bura­da da tashihe ihtiyaç yoktur.

Varisler bir hanım ve dört kız olsa meselenin aslı 8'dendir. Hanım 1/8 alır, bu bir hissedir. Kalan 7 hisse farz ve red olarak kızlarındır. Ancak kalan hisseler red olan varislere kesirsiz bölünmemektedir. O halde meselenin aslı olan 8, bunların sayısına kesirsiz bölünebilecek en küçük sayıyı bulmak için 4 ile çarpılır (4x8=32). Elde edilen 32'nin 1/8'i olan 4 hisseyi hanım aldıktan sonra, kalan 28 hisse 4 kıza taksim edilir: 28:4=7.

Varisler koca ve beş kız olsa meselenin aslı 4'tür. Bunun bir hissesi kocanın, kalanı kızlarındır. Lakin 3 ile kızların sayısı olan 5 arasında kesirsiz bölünmezlik olduğu için meselenin aslı olan 4, 5 ile çarpılır (4x5=20). Böylece kızlara kalan 15 hisse, kesirsiz bölüneceği için mesele tashih edilmiş olur.

Varisler koca ve altı kız olsa, koca 1/4 alır bu bir hissedir. Kalan 3 hisse altı kı­zındır. Üç ile 6 arasında 1/3 ile muvafakat vardır. 6'nın 1/3'ü 2 dir. Meselenin aslı olan 4, bu iki ile çarpılır: (2x4=8) Bunun 1/4'ü olan 2 hisse kocanın, kalan 6 hisse, birer hisse olarak kızlarındır. Böylece mesele tashih edilmiş olur.

Dördüncü kısım

Red alabilen iki ve daha fazla sınıfla beraber red alamayan karı-kocadan birinin bulunması hali. Burada önce meselenin aslı yani paydası, red alamayan varisin payının paydası haline getirilir. Sonra kalan, red alabilenlere his­seleri oranında taksim edilir. Meselenin tashihe ihtiyacı varsa tashih olunur.

Mesela varisler bir hanım, anne ve iki tane de anne bir erkek kardeş olsa, mese­lenin aslı 4'tendir bu bir hissedir. Hanım 1/4'ünü alır, kalan üç hisse anne ile kardeş­ler arasında 1/6'nın 1/3'e oranına göre, yani 1'in 2'ye oranına göre taksim edilir. Burada hisseleri kesirsiz bölmek mümkündür. Anne 1 hisse, kardeşler 2 hisse alır­lar.

Varisler bir hanım, iki kız ve anne olsa hanım 1/8, kızlar 2/3, anne 1/6 alır. Me­selenin aslı 8'dendir. Hanım bir hisse alır, kalan 7 hisse kızlara ve anneye 2/3'ün 1/6'ya oranına, yani 4'ün 1'e oranına göre taksim edilir, toplam 5'tir. 7, 5'e kesirsiz bölünmez, mesele tashih edilir: Meselenin aslı olan 8, 5 ile çarpılır (5x8=40). Bu­nun 1 /8'i olan 5 hisseyi hanım alır. Kalan 35 hissenin 28'i kızların, 7'si annenin­dir. ¹