İlgili kısım Risale-i Nur'da şöyle geçmektedir:

Hatta eğer mu’cizâtı noktasında mevcudatı istintak etsek; görecek ve işiteceğiz ki; âlem, enva ve ecnasıyla onun risaletine şehâdet ve mu’cizelerine delâlet ve hazine-i gaybdan getirdiği metâ-ı âlîye dellâllık ediyor.¹

Yani kâinattaki bütün varlıkların ve çeşitleriyle âlemin, Peygamberimizin (sav) peygamberliğine şahitlik ettiğini ifade eder. Varlıklar âdeta konuşturulsa, onun mucizelerine delil oldukları görülür. Her şey, gayb hazinesinden getirdiği yüksek hakikatleri ilan eden birer delil gibidir.

“Hazine-i gaybdan getirdiği metâ-ı âlîye dellâllık ediyor” ifadesiyle; Sevgili Peygamberimizin (sav) vahiy yoluyla, insan aklının tek başına ulaşamayacağı yüksek hakikatleri gayb âleminden insanlığa getirdiği anlatılır. O, bu kıymetli mânevî hazineleri kendi adına değil, bir dellâl (ilan eden) gibi ilân ve tebliğ eder. Böylece getirdiği hakikatlerin kaynağının şahsı değil, doğrudan ilâhî vahiy olduğu vurgulanır.

Bu kısa açıklamadan sonra ilgili paragrafı maddeler haline izah edelim:

1. Cümlenin Kelime ve Mana Analizi

Cümle: “Enva’ ve ecnasıyla onun risaletine şehadet ve mucizelerine delalet ve hazine-i gaybden getirdiği meta’ı âliye dellallık ediyor.”

Enva’ ve ecnasıyla: Kâinattaki tüm "nev'ler (çeşit)" ve "cinsler" (türler) ile. Yani taştan ağaca, hayvandan yıldıza kadar her şey.

Onun risâletine şehâdet: O varlıklar, halleriyle veya lisanlarıyla Hz. Muhammed’in (sav) peygamberliğine şahitlik ediyorlar.

Mu'cizelerine delâlet: Gösterdiği mucizelere işaret ediyorlar (Ay’ın ikiye bölünmesi, ağacın yürümesi, suyun parmaklarından akması gibi.)

Hazine-i gaybden getirdiği metâ’ı âliye dellâllık ediyor: Buradaki "Dellâl", Arapça’da delâlet (yol gösterme) kökünden gelmektedir ve sözlükte "kıymetli bir malı halka duyuran, o malın değerini ilan eden kişi" demektir. ² Bu bağlamda kâinat, Peygamberimizin (sav) Allah katından (gayb hazinesinden) getirdiği o yüksek ve kıymetli malların (hakikatlerin) ne kadar değerli olduğunu haykırıyor.

2. "Metâ'-ı Âli" Nelerdir?

Sözlükte “gelişme, en iyi duruma gelme, uzama, büyüme” gibi anlamlara gelen mütû‘ masdarından isim olan metâ‘ kelimesi, “insanın elde edip yararlanmak istediği her türlü maddî değer ve ihtiyaç maddesi demektir.³ "Âlî" ise kelime manası olarak "yüksek olan, değeri yüksek, şerefli, yüce, ulu" demektir.

Metâ-ı âlî; değeri çok yüce ve yüksek olan şey demektir. Buradaki "Metâ'", ticari bir mal gibi düşünülmemelidir! Bu ifadeyle kastedilen şey, gayb âleminden gelen en yüksek, en kıymetli mânevî hakikatlerdir. Bunlar, insan aklının tek başına bulamayacağı ancak vahiy ile bilinebilecek olan iman, marifet ve kulluk esaslarıdır. Peygamberimiz (sav), bu hakikatleri insanlığa ulaştıran bir dellâl, yani ilân edici ve tanıtıcı bir rehberdir.

Sevgili Peygamberimizin (sav) vahiy ile bize getirmiş olduğu metâ-ı âlîler (değerli mallar) şunlardır:

1- İman ve Tevhid (Allah'a İman): İnsanlığın en büyük ihtiyacı olan "Yaratıcısını tanıma" bilgisi.

2- Marifetullah (Allah'ı Bilmek ve Sevmek): Kuru bir inanç değil, Allah'ın isim ve sıfatlarını tanımak.

3- Ebedi Saadet Müjdesi (Ahiret): Ölümün bir yok oluş değil, ebedi bir âleme geçiş olduğu müjdesi. Bu, insan için en büyük hediyedir.

4- Kâinatın Sırrını Çözmek: "Ben kimim? Nereden geldim? Nereye gidiyorum? Bu dünyadaki vazifem nedir?" sorularının cevabı.

5- Güzel Ahlak ve Adalet: Toplumsal huzuru sağlayan ilahi kanunlar (Şeriat).

6- İbadetler: İnsanı Allah’a kul olduğunu fiilen hatırlatan, kalbi gafletten kurtaran İlâhî terbiyedir.

7- Helâl–haram ölçüleri: İnsan hayatını keyfîlikten kurtaran, neyin faydalı neyin zararlı olduğunu ilâhî ölçülerle belirleyen esaslardır.

Kısaca metâ-ı âlîler; insanı sadece dünyada değil, ebedî hayatında saadete ulaştıran, aklı aydınlatan, kalbi tatmin eden ve ruhu olgunlaştıran ilâhî hakikatlerdir. Peygamber Efendimiz (sav) ise bu eşsiz hazinenin güvenilir dellâlıdır.

Neden "Meta'-ı Ali" (Değeri çok yüce ve yüksek olan şey) deniyor?

Çünkü bir tüccar bize altın getirse seviniriz, ama o altın bizi ölümden kurtaramaz. Peygamberler ise bize "ebedi bir gençlik ve saadet" getirmektedir. Bu, kâinattaki en yüksek, en âli metadır.

Bu cümleyi destekleyen pek çok delil (ayet ve hadis) vardır. Özellikle kâinatın tür ve çeşitleriyle şahitlik etmesi (enva ve ecnas) şu gelecek örneklerle anlaşılır:

A) Kâinatın O'nun (sav) Peygamberliğine Şehadeti ile İlgili Âyetler

Kâinatın yaratılış amacı, Allah'ın sanatını takdir edecek bir "rehber" gerektirir. O rehber de Hz. Muhammed'dir (sav).

“O, onu (İslâm’ı), bütün dinlere üstün kılsın diye Resûlünü hidâyet ve o hak olan dîn ile gönderendir. Şâhid olarak Allah yeter! “⁴

Allah'ın şahitliği, yarattığı kâinatı O'nun (sav) emrine ve davasına uygun hale getirmesiyle de tecelli eder.

 “(Ey Resûlüm!) (Biz) seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.” ⁵

Bütün âlemler (enva ve ecnas), O'nun (sav) getirdiği rahmetten (manadan) istifade eder.

B) Enva ve Ecnasın (Cinsler-Türlerin) Mucizelere Delâleti ile ilgili Hadisler

Cümlede geçen "cins ve türleriyle şahitlik eder" kısmı, cansız varlıkların veya hayvanların Sevgili Peygamberimizi (sav) tanımasıyla ilgilidir. Siyer kitaplarında geçen yüzlerce "Mütevâtir" (yalan olması imkânsız) hadis vardır. Onlardan bazılarını aktaralım. Şöyle ki:

Ağacın Şahitliği (Hütbe-i Hannâne):

Peygamberimiz (sav) hutbe okurken yaslandığı hurma kütüğü, minber yapılınca Peygamberimizden (sav) ayrıldığı için herkesin duyacağı şekilde inlemiş ve ağlamıştır. Efendimiz (sav) onu okşayınca susmuştur.⁶

Bu olayda "Ağaç cinsi" (nebatat), O'nun davasına şahitlik etmiştir.

Taşların Şahitliği:

Peygamberimiz (sav) şöyle buyurmuştur:

Ben Mekke'de bir taş bilirim ki, peygamber olarak gönderilmeden önce bana selam verirdi. Şu anda da onu tanıyorum.⁷

Burada "Taş cinsi" (cemâdât), O'na dellâllık etmektedir.

Hayvanların Şahitliği:

Bir devenin gelip başını Peygamberimizin (sav) önüne koyarak sâhibinden şikayet etmesi gibi olaylar.⁸

Burada "Hayvanat cinsi", O'nu bir sığınak olarak tanımıştır.

Sonuç

Risale-i Nur'da bu cümle, kâinatın bütün tür ve cinsleriyle Sevgili Peygamberimizin (sav) peygamberliğine şahitlik ettiğini ve onun mucizelerine delil olduğunu ifade eder. Ancak bu şahitliğin en büyük yönü, hazine-i gaybdan getirdiği metâ-ı âlîler üzerinedir. Çünkü O (sav), insanlığa altın, mülk veya geçici dünya menfaatleri değil; iman, tevhid, marifetullah, ebedî saadet ve hayatın manasını kazandıran en yüce hakikatleri getirmiştir. Bu hakikatler, insanı hem dünyada hem ahirette kurtuluşa ulaştıran, değeri ölçülemeyecek kadar yüksek mânevî hazinelerdir. Kâinat ise hâliyle ve diliyle, bu metâ-ı âlîlerin ne kadar kıymetli olduğunu ilan eder. Sevgili Peygamberimiz de (sav) bu eşsiz hazinenin en güvenilir ve en doğru dellâlıdır.