Tevessül Meselesi
Tevessül sözlükte "vesile edinmek" demektir. Kelime; yaklaşmak, sarılmak, başvurmak, sebep aramak ve bir maksada ulaşmak için bir şeyi vasıta kılmak anlamlarına gelir. Dini ıstılahta ise şu maksatlarla bir şeyi ya da bir kimseyi vesile kılmayı ifade eder: Cenab-ı Hakk'a manen yaklaşmak, O'nun rızasına ve sevgisine kavuşmak, duaların kabulüne vesile aramak ya da dünyevi ve uhrevi bir isteğin gerçekleşmesini dilemek. Bu maksatla vesile kılınanlar; Allah'ın isim ve sıfatları, salih ameller, ibadetler, Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselam ve Allah katında makbul olan salih kullardır.
Ehl-i Sünnet alimlerine göre tevessül hak, caiz ve meşrudur; hatta müstehap görülmüştür. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
Ey iman edenler! Allah'tan sakının! O'na (yaklaşmaya) vesile arayın ve (O'nun) yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz. 1
Bir başka ayette ise Peygamber Efendimizin (sav) vesile kılınarak mağfiret dilenmesine şöyle işaret edilir:
Halbuki (biz) her peygamberi ancak Allah'ın izniyle itaat olunması için gönderdik. Ve gerçekten onlar (günah işleyerek) nefislerine zulmettikleri zaman sana gelip de Allah'tan mağfiret isteselerdi (ve) peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi, şübhesiz Allah'ı Tevvab (tevbelerini kabul edici), Rahim (yalvarışlarına merhamet edici) olarak bulurlardı! 2
Tevessülün meşru olduğuna dair en açık delillerden biri, Osman b. Huneyf'in rivayet ettiği hadistir. Gözleri görmeyen bir sahabi Peygamber Efendimize (sav) gelip kendisi için dua etmesini istemiştir. Peygamber Efendimiz (sav) de ona güzelce abdest alıp iki rekat namaz kılmasını ve Allah'a, "Allah'ım! Rahmet peygamberi olan Peygamberin Muhammed ile sana yöneliyor ve senden istiyorum" mealindeki sözlerle dua etmesini öğretmiştir. Sahabi bu şekilde dua etmiş ve gözleri açılmıştır.3 Hz. Adem'in Peygamber Efendimizi (sav) vesile ederek dua ettiğine dair rivayet de bu konuda zikredilir.
Bununla beraber tevessülde inanç bakımından esas şudur: Duayı işiten, kabul eden, yaratan ve ihsan eden yalnız Allah Teala'dır. Vesile kılınan peygamberden veya salih kuldan bağımsız bir güç beklenmez. Onun Allah katındaki makamı, hürmeti ve makbuliyeti vesile edilerek doğrudan Allah Teala'dan istenir. Allah'tan istemek, Allah katında muteber olan bir zatı veya bir şeyi vesile kılmaya engel değildir. Bu husus şöyle açıklanmıştır:
İnsanlar daima Cenab-ı Hakk’a muhtaçtırlar. O’na dua ve niyazda bulunmaları, O’ndan sıhhat ve selamet temenni etmeleri takdir-i ilahiyyeye karşı bir şikayet mahiyetinde değildir, sabra münafi bulunmuş olmaz. Belki Allah Teala’ya her hususta muhtaç olduklarını bir itiraftan ibarettir. Binaenaleyh, Enbiya’nın ve evliya’nın şefaatlerini temenni etmek, onların hürmetine olarak bir bela ve kederden emin olmayı Cenab-ı Hak’tan niyaz eylemek de yine Hak Teala’ya merbutiyeti, O’nun takdirine teslimiyeti ihlal etmez. O gibi büyük zatların efrad-ı ümmet hakkında şefaatte bulunacakları naklen sabittir. 4
Tevessülle İlgili Bazı Rivayetler
Bir rivayete göre Hz. Adem (as), bilinen hatasından dolayı Peygamber Efendimizi (sav) vesile kılarak Rabbimize dua etmiş, Rabbimiz de bunun üzerine onu affetmiştir:
Peygamberimiz, ‘Âdem (as) o bilinen hatayı işleyince dedi ki: ‘Ya Rab! Muhammed (asm) hakkına beni affeyle.’ Cenab-ı Hak hemen buyurdu ki: ‘Ben onu daha yaratmadığım halde sen Muhammed (asm)’i nasıl tanıdın?’ Âdem (as) dedi ki: ‘Ya Rab, Sen kudretinle beni yarattığında, mahlukun olan ruhu bana üflediğinde başımı kaldırdım. Arşın sütunlarında لا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ yazılı gördüm. Hemen anladım ki isminin yanına mahlukatın içinde ancak en sevdiğinin ismini yazarsın.’ Cenab-ı Hak buyurdu ki: ‘Doğru söyledin ya Âdem! Şüphesiz bütün yarattıklarım içinde en sevdiğim odur. Eğer onun hakkına benden affını istiyorsan seni affettim. Eğer Muhammed (asm) olmasaydı seni yaratmazdım.” 5
Medine'de şiddetli bir kıtlık ve kuraklık olduğunda Hz. Ömer (ra), Peygamber Efendimizin (sav) amcası Hz. Abbas b. Abdülmuttalib'i (ra) vesile ederek yağmur duasına çıkmıştır. Bu hadise şöyle anlatılır:
Enes b. Malik (ra) şöyle demiştir: Halk kıtlığa duçar olduklarında, Ömer b. Hattab (ra), Abbas b. Abdülmuttalib (ra) ile (tevessül ederek) istiskā eder ve “İlahi! Bizler (eyyam-ı hayatında) Peygamberimiz (sav) ile tevessül ederek senden niyazda bulunurduk da bize yağmur(lar) ihsan ederdin. (Şimdi de) Peygamberimiz’in amm(-i muhterem)i ile tevessül ederek senden niyaz ediyoruz. Bize (yine) yağmur ihsan et!” diye dua eylerdi. 6
Tevessülü kabul etmeyenler, bu hadiste Hz. Ömer'in Peygamber Efendimiz (sav) yerine hayatta olan Hz. Abbas'ı vesile etmesini, yalnızca hayatta olan kimselerle tevessül edilebileceğine delil sayarlar. Oysa hadis, her şeyden önce bir şahsın Allah katındaki yakınlığının vesile edilebileceğini açıkça göstermektedir; çünkü Hz. Abbas'ın vesile edilmesinin sebebi, Peygamber Efendimize (sav) olan yakınlığıdır. Yağmur duası da topluca çıkılan ve imamın önde dua ettiği bir ibadet olduğu için, Hz. Ömer'in Ehl-i Beyt'e hürmeten aralarında bulunan Hz. Abbas'ı öne çıkarması gayet tabiidir. Bu hadiste vefat etmiş bir zatla tevessülü yasaklayan bir ifade yoktur. Nitekim Osman b. Huneyf'in, Peygamber Efendimizin (sav) vefatından sonra da bir ihtiyaç sahibine aynı duayı öğrettiği rivayet edilmektedir.7
Himmet Meselesi
Tasavvuf ve tarikat geleneğinde himmet; veli, mürşid ve salih kimselerin kalbi yönelişleri, samimi duaları, manevi gayretleri ve Allah katındaki makamları sebebiyle müminlere rehberlik etmeleri, manevi destekte bulunmaları ve hayra vesile olmaları anlamında kullanılır.
Tasavvuf yolunda olanlar, mürşid ve veli zatların manevi terbiyesinden, sohbetlerinden ve hayır dualarından istifade etmeyi bir vesile kabul ederler. Himmet istemek de aslında o zatların feyzinden istifade etmeyi, dualarına dahil olmayı ve onların manevi teşvikleriyle ibadet ve ahlakta ilerlemeyi hedefler.
İslam dininde yaratma, fayda verme, zararı defetme ve dualara icabet etme yetkisi yalnız ve sadece Yüce Allah'a aittir. Hiçbir veli, mürşid veya insan Allah'tan bağımsız bir güce ya da yaratma yetkisine sahip değildir. Dolayısıyla tarikat ehlinin bir veliden "himmet" istemesi, o zatın kendi gücüyle bir şey yarattığına inanmak demek değildir. Aksine, Allah'ın sevgisine ermiş takva sahibi bir kulun duası, kalbi teveccühü, irşadı ve bereketi vesilesiyle Cenab-ı Hakk'ın ihsan edeceği kolaylıktan istifade etme arzusudur.
Himmet anlayışı doğrudan tevessülle, yani vesile kılmayla bağlantılıdır. Müminler, Allah katında makamı yüksek olan zatların sevgisini, hürmetini veya dualarını vesile kılarak "Ya Rabbi! Falan kulunun yüzü suyu hürmetine veya duası sebebiyle bana yardım eyle" şeklinde doğrudan doğruya Allah'tan isterler. Bu konuda Halil Gönenç Hocaefendi şöyle der:
İstiğase ayrı, vesile ayrı bir şeydir. İstiğase, yardım istemek anlamını ifade eder. Vesile ise gayeye vasıta olan şeydir. Güneş ve ay gibi hizmeti çok da olsa, Kâbe ve Hacerü'l-Esved gibi mukaddes de olsa cansız veya akıl sahibi (zevilukul) olmayan bir mahluktan istiğase etmek caiz değildir. Akıl sahibi olan kimselerden istiğase etmek meselesine gelince; bakılır, kendisinden istiğase edilen kimse salih ve mümin değilse ister hazır olsun ister gaip olsun kendisinden istiğase etmek caiz değildir. Fakat salih bir kul olursa, huzurunda veya kabri başında olursa, şefaat dilemek maksadıyla ondan istiğase etmek caizdir. Çünkü ölü olan kimse her ne kadar berzah âlemine intikal etmiş ise de kendisine has bir hayatı vardır. Peygamberimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Peygamberler kabirlerinde hayattadırlar.” Yine Bedir Savaşı'nda ölmüş müşrikler hakkında da şöyle buyurdular: “Siz bunlardan fazla işitmezsiniz; ancak cevap veremezler.” 8
Şirkle İlgili Ayetlere Dayanan İtiraz
Tevessülü ve himmet istemeyi şirk sayanların en çok dayandığı ayet, Zümer suresinin 3. ayetidir. Bu ayette, Allah'tan başka dostlar edinen müşriklerin "Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz" dedikleri bildirilir.9 Bu ayetle tevessül arasında temelden bir fark vardır:
Ayetteki müşrikler putlara ibadet ediyordu. Ayette onların söylediği "ibadet ediyoruz" sözü, şirkin asıl sebebini açıkça göstermektedir. Onlar putlara secde ediyor, kurban kesiyor ve putları Allah'ın ortağı sayıyorlardı.
Tevessülde vesile kılınana ibadet edilmez. Mümin, Peygamber Efendimizi (sav) veya bir veliyi vesile kıldığında ona dua etmez, ona secde etmez; yalnızca Allah'a dua eder ve sonucu yalnızca Allah'tan bekler. Vesile kılınan zatın Allah katındaki makamı, duanın kabulüne bir sebep olarak anılır.
Bu ayrım gözetilmeden şirkle ilgili ayetler tevessüle uygulanırsa, bir hastanın doktordan ilaç istemesi ya da bir kimsenin bir mümin kardeşinden kendisi için dua etmesini istemesi de şirk sayılmak gerekir. Oysa Peygamber Efendimizden (sav) dua istemeyi bizzat Kur'an-ı Kerim tavsiye etmekte, sahabe de ondan dua isterdi. Demek ki şirk, Allah'tan başkasına ibadet etmek ve O'ndan başkasını yaratıcı ve hakiki tesir sahibi bilmektir; Allah katında makbul bir zatı vesile ederek yalnız Allah'tan istemek ise şirk değil, Ehl-i Sünnet'e göre meşru bir dua şeklidir.
Maide, 5/35.
Nisa, 4/64.
Tirmizî, "Daavât", 118; İbn Mâce, "İkâmetü's-salât", 189.
Ömer Nasuhi Bilmen, Kur'an-ı Kerim'in Türkçe Meali Alisi ve Tefsiri, Bilmen Yayınları, İstanbul 1985., c. 6, s. 3042.
Celaleddin Suyuti, Ed-Dürrü’l-Mensur Fi’t-Tefsiri’l-Me’sur, c. 1, s, 142.
Buhari, İstiska, 3.
Bu rivayet için bkz. Taberânî, el-Mu'cemü's-sağîr.
Halil Gönenç, Günümüz Meselelerine Fetvalar, Yasin Yay., İstanbul 2012, c.1, s. 100.
Zümer 39/3.

