Eşyâ yani varlıklar, özellikle de canlılar, çok kısa bir zaman içinde yaratılmış olarak karşımıza çıkar. Meselâ bir ağacın meyve vermesi, bir çiçeğin açması, bir yavrunun dünyaya gelmesi veya insanın yaratılışı dikkatle düşünüldüğünde, bu mükemmel ve alt yapısı ve yaratılması normal şartlarda uzun zaman alması gereken varlıklar kısa zamanda ortaya çıkıyor. Yani uzun uzun, karışık ve düzensiz bir oluş değil; sür’atli, muntazam ve hikmetli bir yaratılış vardır.

Buradaki “def’î gibi” ifadesi, “tamamen sebepsiz ve safhasız” demek değildir. Çünkü bir çekirdeğin toprağa düşmesi, bir yavrunun anne karnında gelişmesi gibi bazı safhalar vardır. Fakat bütün o safhaların neticesinde ortaya çıkan canlı, öyle mükemmel, öyle ölçülü ve öyle sür’atli bir şekilde vücûda gelir ki, âdeta bir anda yaratılmış gibi görünür. Demek ki burada asıl dikkat çekilen nokta, yaratılıştaki kolaylık, sür’at ve kusursuzluktur.

Bu hakikat, Allah’ın kudretinin sonsuz olduğunu gösterir. Çünkü aynı bahar mevsiminde milyonlarca bitki, çiçek, böcek, kuş ve diğer canlılar birden yeryüzüne çıkıyor. Hem her biri farklı şekil, renk, tat, koku ve vazife ile yaratılıyor. Ne birbirine karışıyorlar, ne de şaşırıyorlar. Bu kadar çok varlığın kısa zamanda ve intizam içinde yaratılması, tesadüfle açıklanamaz. Böyle bir fiil, her şeyi ilmiyle bilen ve kudretiyle yaratan Allah’a mahsustur.

Bir şeyi dilediği zaman O’nun emri, ona ancak ‘Ol!’ demesidir; o da hemen oluverir.¹

Bu âyet-i kerîme, yaratılışın Allah’a ne kadar kolay olduğunu bildirir. İnsanlar için zor ve uzun görünen işler, Allah’ın kudreti yanında zorluk taşımaz. O dilediği zaman, bir şeyi en uygun zamanda, en güzel şekilde ve en mükemmel ölçüyle yaratır. Canlıların ânî ve sür’atli vücûda gelişi de bu İlâhî kudretin bir tecellîsidir.

Bediüzzaman Hazretleri bu hakikati, bahar misaliyle çok kuvvetli şekilde nazara verir. Bahar mevsiminde yeryüzü âdeta birden dirilir. Kışta ölü gibi görünen ağaçlar yapraklanır, çiçekler açar, sayısız canlılar ortaya çıkar. Bu kadar çok mahlûkun kısa zamanda, kolaylıkla ve tam bir düzen içinde yaratılması, Allah’ın hem sonsuz kudretini hem de her şeyi kuşatan ilmini gösterir.

Görüyoruz ki eşyâ, hususan zîhayat olanlar, def’î gibi ânî bir zamanda vücûda gelir.²

Bu ifade ile, yaratmanın Allah’a ağır gelmediği, çoklukla azlığın O’nun kudreti karşısında aynı olduğu da anlaşılır. Bir çiçeği yaratmak ile bütün bir baharı yaratmak, Allah’ın kudreti açısından birdir. Çünkü O, zamana, âlete, yardımcıya ve denemeye muhtaç değildir. Her şeyi emriyle, ilmiyle ve hikmetiyle yaratır. Bu sebeple canlıların bir anda ortaya çıkması, tesadüfün değil, doğrudan doğruya İlâhî kudretin eseridir.

Sonuç olarak bu cümle; canlıların ve diğer varlıkların kısa zamanda, kolayca, düzenli ve hikmetli şekilde yaratılmasının, Allah’ın sonsuz kudretini açıkça gösterdiğini ifade eder.