Yüce Allah’ın peygamberler vasıtasıyla insanlığa gönderdiği hiçbir din, şiddet ve zulmü bir hüküm olarak emretmemiştir. İslâm’da da savaş asıl değil, istisnaî bir hükümdür. Bu hüküm; ancak müdafaa, fitnenin defi ve mazlumun korunması gibi zarurî durumlara bağlı kılınmıştır.

İslâm dini; adalet, merhamet, barış ve yardımlaşma gibi toplumda huzur ve refahı temin eden güzel hasletleri emreder, insanlığı daima güzel ahlâka davet eder. Nitekim Yüce Allah, Kur’ân-ı Kerîm’de bu hakikatleri bazı âyetlerde açıkça şöyle beyan buyurmaktadır.

Sizinle savaşanlara karşı Allah yolunda savaşın, fakat haddi aşmayın! (Ma'sum olanları öldürmeyin, işkence yapmayın) Şüphesiz ki Allah, haddi aşanları sevmez.¹

Eğer (onlar) barışa yanaşırlarsa, o hâlde (sen de) ona (o barışa) yanaş ve Allah'a tevekkül et! Şüphesiz ki Semî' (hakkıyla işiten), Alîm (her şeyi bilen) ancak O'dur.²

Şüphe yok ki Allah size, emânetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hüküm verdiğiniz zaman adâletle hükmetmenizi emreder! Doğrusu Allah, bununla size ne güzel nasîhat veriyor! Şüphesiz ki Allah, Semî' (her şeyi işiten)dir, Basîr (hakkıyla gören)dir.³

Bu âyet ve hadislerin açık beyanı gösteriyor ki din, asla zulüm ve haksızlığı emretmez. Bu sebeple cihad ile dini perde ederek yürütülen savaşları birbirinden ayırmak gerekir.

Cihad, Allah yolunda zulmü ve haksızlığı defetmek, emniyet ve huzuru temin etmek için meşrû kılınmış bir mücahededir. Bu da keyfî değil; birçok şart ve kayıtla sınırlandırılmıştır. Bu sebeple Hz. Peygamber (s.a.v.) savaşta dahi adalet, merhamet ve ölçüyü esas alan bir hukuk ve ahlâk ortaya koymuştur. Buna karşılık, dinin perde edildiği savaşlarda asıl sebep din değil; dinin istismarıdır. Böyle savaşlarda din, hakikî gayeyi temsil eden bir esas değil; siyasî ve dünyevî hedefleri meşrû göstermek için kullanılan bir vasıta hâline getirilmiştir.

Tarihte “din referanslı” görünen birçok büyük savaşın arkasında iktidar, toprak, servet, nüfuz ve kavmiyet gibi dünyevî saikler bulunmaktadır. Din ise çoğu zaman kitleleri harekete geçirmek için kullanılan bir söylem vazifesi görmüştür. Bunun en dikkat çekici misallerinden biri Haçlı Seferleri’dir. Zira bu seferlerin temelinde sırf dinî bir gaye değil; siyasî, sosyal ve ekonomik hesaplar yer almıştır. Nitekim tarih kaynakları da bu hadiselerin arka planında çok sayıda siyasî ve iktisadî sebep bulunduğunu açıkça göstermektedir.

Ortaçağ Avrupa toplumunu Haçlı seferlerine zorlayan unsurlar aslında siyasî, sosyal ve ekonomik sebeplerdir. Batılılar’ca ileri sürülen dinî motif ise sadece itici bir güçtür. Çünkü Haçlı seferi düşüncesinin ortaya atıldığı sırada Avrupa’da yıllardan beri süregelen açlık, yoksulluk ve toprak azlığı gibi sıkıntıların doğurduğu kargaşanın yanında ücretli askerlik anlayışı ve kolonizatör bir taşma hareketi de başlamış bulunuyordu. Avrupa toplumu üzerinde en büyük etkiye sahip bulunan kilise hem düzenin bozukluğuna çare arıyor, hem de gittikçe artan gücünü Doğu’ya hâkim olmak için kullanmak istiyordu. Bu hareketin başlamasına öncülük eden kilisenin, Doğu’ya yapılacak bir seferin sağlayacağı faydaları topluma yayarken dinî motifi ön plana çıkarması normaldi. Haçlı seferine katılanlara günahlarının affını ve uhrevî mükâfat vaad eden kilise siyasî amacını gerçekleştirmek için dinî motiften faydalanmıştır. “Kutsal toprakları kurtarma” sloganı, Haçlı seferlerinin hedefini açıklamaktan ziyade kamufle etmek maksadıyla kullanılmıştır. Zira bu seferlerin hedefi olarak gösterilen Kudüs, Hz. Ömer tarafından fethedildiği 638 yılından beri Müslüman hâkimiyetindeydi. O döneme kadar Batı hıristiyanları bu duruma en küçük bir reaksiyon göstermemiş, Bizans ise durumu kabullenmişti.⁴

Bu sebeple din adına yapılan her fiilin, dini temsil ettiği kanaatine varmak pek de doğru olmasa gerek. Bir topluluğun kendi hırsını, öfkesini, taassubunu veya siyasî hesabını din kisvesiyle sunması, o dinin hakikatini değiştirmez. Nasıl adalet adına zulmeden bir hâkim adaleti mahkûm edemezse, din adına zulmedenler de dini mahkûm edemez.

Öte yandan, bugün özellikle İslâm’ı bir savaş dini gibi göstermeye çalışmak, İslâm korkusunu besleyen yanlış bir algıdır. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.v.), ordusuyla Mekke’yi fethettiğinde, isterse büyük bir yıkım yapabilecek güçte olduğu hâlde bunu yapmamış, barışı tercih ederek gönülleri fethetmiştir. Kurulan İslâm devleti çok geniş bir alana yayılmış olmasına rağmen, yapılan fetihlerde can kaybının son derece sınırlı kaldığı görülmektedir.

Buna karşılık, siyasi ve ekonomik hırsların doğurduğu sömürgecilik, dünya savaşları ve ideolojik çatışmalar milyonlarca insanın ölümüne sebep olmuştur. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları’nda milyonlarca insan hayatını kaybetmiş, pek çok insan yoksulluk ve sefalet içinde kalmıştır. Yine komünizm gibi ideolojik çatışmalar sebebiyle de tarihte benzeri az görülmüş zulümler yaşanmıştır.

Bu sebeple din, tarihin en uzun ve en yıkıcı savaşlarının sebebidir demek isabetli değildir. Asıl sebep çoğu zaman insanın hırsı, menfaati, iktidar arzusu ve dini kendi hesabına kullanmasıdır.

Sonuç olarak, hakikî din insanı şiddete değil; adalete, merhamete ve barışa yöneltir. Dinî mücadele, zulmü ortadan kaldırmaya, gönülleri onarmaya ve toplumda huzuru sağlamaya hizmet eder. Din görüntüsü altında yürütülen savaşlar ise dinin özünden değil; insanın nefsinden, menfaatinden ve hakikatten uzaklaşmasından doğar.