[ذوالفقارڭ ایكنجی مقامی]

[یگرمی بشنجی سوز معجزات قرآنیە رسالەسی]

[و ذیللری]

الدە قرآن كبی بر معجزۀ باقی وار ایكن، باشقە برهان آرامق عقلمە زائد كورونور. الدە قرآن كبی بر برهان حقیقت وار ایكن، منكرلری الزام ایچون كوڭلمە ثقلتمی كلیر؟

[اخطار]

شو سوزڭ باشندە بش شعلەیی یازمق نیت ایتدك. فقط برنجی شعلەنڭ آخرلرندە، اسكی حروفاتلە طبع ایتمك ایچون غایت سرعتلە یازمغە مجبور اولدق. حتّی بعض كون یگرمی اوتوز صحیفەیی ایكی اوچ ساعت ایچندە یازییوردق. اونڭ ایچون اوچ شعلەیی اختصارًا، اجمالًا یازارق، ایكی شعلەیی دە شیمدیلك ترك ایتدك. بڭا عائد قصورلر و نقصانیتلر و اشكال و خطالرە، نظر انصاف و مسامحە ایلە باقمەلرینی اخوانلریمزدن بكلرز.

سعید النّورسی

بو معجزات قرآنیە رسالەسندەكی اكثر آیتلرڭ هر بری، یا ملحدلر طرفندن مدار تنقید اولمش ویا اهل فن طرفندن اعتراضە اوغرامش ویا جنّی و انسی شیطانلرڭ وسوسە و شبهەلرینە معروض اولمش آیتلردر. ایشتە بو یگرمی بشنجی سوز اویلە بر طرزدە او آیتلرڭ حقیقتلرینی و نكتەلرینی بیان ایتمشكە، اهل الحاد و فنّڭ قصور ظن ایتدكلری نقطەلر، اعجازڭ لمعاتی و بلاغت قرآنیەنڭ كمالاتنڭ منشئلری اولدیغی، علمی قاعدەلری ایلە اثبات ایدیلمش. بولانتی ویرمەمك ایچون اونلرڭ شبهەلری ذكر ایدیلمدن جواب قطعی ویریلمش. 〚 وَالشَّمْسُ تَجْرٖی〛〚 وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا〛 كبی، یالڭز یگرمنجی سوزڭ برنجی مقامندە اوچ درت آیتدە شبهەلری سویلنمش.

هم بو معجزات قرآنیە رسالەسی، كرچە غایت مختصر و عجلە یازیلمش ایسە دە، فقط علم بلاغت و علوم عربیە نقطەسندە عالملرە حیرت ویرەجك درجەدە عالمانە و درین و قوّتلی بر طرزدە بیان ایدیلمش. كرچە هر بحثندە هر اهل دقّت تام آڭلاماز، استفادە ایتمز. فقط او باغچەدە هركسڭ اهمّیتلی حصّەسی وار. پك عجلە و مشوّش حالتلر ایچندە تألیف ایدیلدیگندن، افادە و عبارەسندە قصور وار اولمەسیلە برابر، علم نقطەسندە چوق اهمّیتلی مسئلەلرڭ حقیقتنی بیان ایتمش.

سعید النّورسی

[معجزات قرآنیە رسالەسی]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓی اَنْ یَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا یَاْتُونَ بِمِثْلِهٖ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهٖیرًا〛٭ (صَدَقَ اللّٰهُ الْعَظٖیمُ)

مخزن معجزات و معجزۀ كبرای احمدیەؐ اولان قرآن حكیم معجز البیانڭ حدسز وجوە اعجازندن قرقە یاقین وجوە اعجازیەیی عربی رسالەلرمدە و عربی رسالة النّوردە و اشارات الاعجاز نامندەكی تفسیرمدە و كچن شو یگرمی درت سوزلردە اشارتلر ایتمشز. شیمدی اونلردن یالڭز (بش وجهنی) بر درجە بیان و سائر وجوهی ایچلرندە اجمالًا درج ایدرك و بر (مقدَّمە)ایلە اونڭ تعریف و ماهیّتنە اشارت ایدەجگز.

[مقدَّمە] اوچ جزؤدر..

[برنجی جزء] قرآن نەدر؟ تعریفی ناصلدر؟

[الجواب] اون طوقوزنجی سوزدە بیان ایدیلدیگی و سائر سوزلردە اثبات ایدیلدیگی كبی.. قرآن، شو كتاب كبیر كائناتڭ بر ترجمۀ ازلیّەسی.. و آیات تكوینیەیی اوقویان متنوّع دیللرینڭ ترجمان ابدیسی.. و شو عالم غیب و شهادت كتابنڭ مفسّری.. و زمیندە و كوگدە كیزلی اسمای الٰهیەنڭ معنوی خزینەلرینڭ كشّافی.. و سطور حادثاتڭ آلتندە مُضْمَرْ حقائقڭ مفتاحی.. و عالم شهادتدە عالم غیبڭ لسانی.. و شو عالم شهادت پردەسی آرقەسندە اولان عالم غیب جهتندن كلن التفاتات ابدیۀ رحمانیە و خطابات ازلیۀ سبحانیەنڭ خزینەسی.. و شو اسلامیت عالم معنویسنڭ كونشی، تملی، هندسەسی.. و عوالم اخرویەنڭ مقدّس خریطەسی.. و ذات و صفات و اسما و شئون الٰهیەنڭ قول شارحی، تفسیر واضحی، برهان قاطعی، ترجمان ساطعی.. و شو عالم انسانیتڭ مربّیسی.. و انسانیت كبرا اولان اسلامیتڭ ماء و ضیاسی.. و نوع بشرڭ حكمت حقیقیەسی.. و انسانیّتی سعادتە سوق ایدن حقیقی مرشدی و هادیسی.. و انسانە هم بر كتاب شریعت، هم بر كتاب دعا، هم بر كتاب حكمت، هم بر كتاب عبودیت، هم بر كتاب امر و دعوت، هم بر كتاب ذكر، هم بر كتاب فكر، هم بتون انسانڭ بتون حاجات معنویەسنە مرجع اولاجق چوق كتابلری تضمّن ایدن تك، جامع بر كتاب مقدّسدر.

هم بتون اولیا و صدّیقین و عرفا و محقّقینڭ مختلف مشربلرینە و آیری آیری مسلكلرینە، هر برندەكی مشربڭ مذاقنە لایق و او مشربی تنویر ایدەجك و هر بر مسلگڭ مساقنە موافق و اونی تصویر ایدەجك برر رسالە ابراز ایدن مقدّس بر كتبخانە حكمندە بر كتاب سماویدر.

[ایكنجی جزء و تتمۀ تعریف] قرآن، عرش اعظمدن، اسم اعظمدن، هر اسمڭ مرتبۀ اعظمندن كلدیگی ایچون -اون ایكنجی سوزدە بیان و اثبات ایدیلدیگی كبی- قرآن، بتون عالملرڭ ربّی اعتباریلە اللّٰهڭ كلامیدر. هم بتون موجوداتڭ الٰهی عنوانیلە اللّٰهڭ فرمانیدر. هم بتون سماوات و ارضڭ خالقی نامنە بر خطابدر. هم ربوبیت مطلقە جهتندە بر مكالمەدر. هم سلطنت عامۀ سبحانیە حسابنە بر خطبۀ ازلیەدر. هم رحمت واسعۀ محیطە نقطۀ نظرندە بر دفتر التفاتات رحمانیەدر. هم الوهیتڭ عظمت حشمتی حیثیتیلە، باشلرندە بعضًا شیفرە بولونان بر مخابرە مجموعەسیدر.

هم اسم اعظمڭ محیطندن نزول ایلە، عرش اعظمڭ بتون محاطنە باقان و تفتیش ایدن حكمتفشان بر كتاب مقدّسدر. و شو سردندركە، كلام اللّٰه عنوانی، كمال لیاقتلە قرآنە ویریلمش و دائما دە ویریلییور.

قرآندن صوڭرە سائر انبیانڭ كتب و صحفلری درجەسی كلیر. سائر نهایتسز كلمات الٰهیەنڭ ایسە، بر قسمی دخی خاص بر اعتبار ایلە، جزئی بر عنوان ایلە، خصوصی بر تجلّی ایلە، جزئی بر اسم ایلە و خاص بر ربوبیّت ایلە و مخصوص بر سلطنت ایلە و خصوصی بر رحمت ایلە ظاهر اولان الهامات صورتندە بر مكالمەدر. ملك و بشر و حیواناتڭ الهاملری كلّیت و خصوصیت اعتباریلە چوق مختلفدر.

[اوچنجی جزء] قرآن، عصرلری مختلف بتون انبیانڭ كتبلرینی و مشربلری مختلف بتون اولیانڭ رسالەلرینی و مسلكلری مختلف بتون اصفیانڭ اثرلرینی اجمالًا تضمّن ایدن.. و جهات ستّەسی پارلاق و اوهام شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا.. و نقطۀ استنادی، بالیقین وحی سماوی و كلام ازلی.. و هدفی و غایەسی، بالمشاهدە سعادت ابدیە.. ایچی، بالبداهە خالص هدایت.. اوستی، بالضّرورە انوار ایمان.. آلتی، بعلمِ الیقین دلیل و برهان.. صاغی، بالتّجربە تسلیم قلب و وجدان.. صولی، بعینِ الیقین تسخیر عقل و اذعان.. میوەسی، بحقِّ الیقین رحمت رحمان و دار جنان.. مقامی و رواجی، بالحدس الصّادق مقبول ملك و انس و جان بر كتاب سماویدر.

قرآنڭ تعریفنە دائر اوچ جزوئندەكی صفتلرڭ هر بری باشقە یرلردە قطعی اثبات ایدیلمش ویا اثبات ایدیلەجكدر. دعوامز مجرّد دگل، هر بریسی برهان قطعی ایلە مُبَرْهَنْدر.

[برنجی شعلە] بو شعلەنڭ اوچ شعاعی وار.

[برنجی شعاع] درجۀ اعجازدە بلاغت قرآنیەدر. او بلاغت ایسە، نظمڭ جزالتندن و حسن متانتندن.. و اسلوبلرینڭ بداعتندن، غریب و مستحسنلگندن.. و بیاننڭ براعتندن، فائق و صفوتندن.. و معانیسنڭ قوّت و حقانیّتندن.. و لفظنڭ فصاحتندن، سلاستندن تولّد ایدن بر بلاغت خارق العادەدركە، بنی آدمڭ اڭ داهی أدیبلرینی، اڭ خارقە خطیبلرینی، اڭ متبحّر علماسنی معارضەیە دعوت ایدوب، بیڭ اوچ یوز سنەدر میدان اوقویور. اونلرڭ طمارلرینە شدّتلە طوقونویور. معارضەیە دعوت ایتدیگی حالدە، كبر و غرورلرندن باشنی سماواتە اوران او داهیلر، اوڭا معارضە ایچون آغیز آچامایوب كمال ذلّتلە بویون اگدیلر. ایشتە بلاغتندەكی وجە اعجازی (ایكی صورت) ایلە اشارت ایدرز.

[برنجی صورت] اعجازی واردر و موجوددر. چونكە جزیرة العرب اهالیسی، او عصردە اكثریت مطلقە اعتباریلە امّی ایدی. امّیلكلری ایچون مفاخرلرینی و وقوعات تاریخیّەلرینی و محاسن اخلاقە یاردیم ایدەجك ضروب امثاللرینی كتابت یرینە، شعر و بلاغت قیدیلە محافظە ایدییورلردی. معنیدار بر كلام، شعر و بلاغت جاذبەسیلە اسلافدن اخلافە حافظەلردە قالوب كیدییوردی. ایشتە شو احتیاج فطری نتیجەسی اولارق، او قومڭ معنوی چارشوی تجارتلرندە اڭ زیادە رواج بولان، فصاحت و بلاغت متاعی ایدی. حتّی بر قبیلەنڭ بلیغ بر أدیبی، اڭ بیوك بر قهرمان ملّیسی كبی ایدی. اڭ زیادە اونڭلە افتخار ایدییورلردی. ایشتە اسلامیتدن صوڭرە عالمی ذكالریلە ادارە ایدن او ذكی قوم، شو اڭ رواجلی و مدار افتخارلری و اوڭا شدّت احتیاجلە محتاج اولان بلاغتدە اقوام عالمدن اڭ ایلریدە و اڭ یوكسك مرتبەدە ایدیلر. بلاغت او قدر قیمتدار ایدیكە، بر ادیبڭ بر سوزی ایچون ایكی قوم بیوك محاربە ایدردی. و بر سوزی ایلە مصالحە ایدییورلردی. حتّی اونلرڭ ایچندە مُعَلَّقَاتِ سَبْعَە نامیلە یدی ادیبڭ یدی قصیدەسنی آلتونلە كعبەنڭ دیوارینە یازمشلر، اونڭلە افتخار ایدییورلردی.

ایشتە بویلە بر زماندە، بلاغت اڭ رواجلی اولدیغی بر آندە، قرآن معجز البیان نزول ایتدی. ناصلكە زمان موسی علیە السّلامدە سحر و زمان عیسی علیە السّلامدە طب رواجدە ایدی. معجزەلرینڭ مهمّی او جنسدن كلدی. ایشتە او وقت بُلغای عربی، اڭ قیصە بر سورەسنە مقابلەیە دعوت ایتدی.

〚 وَاِنْ كُنْتُمْ فٖی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰی عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهٖ〛 فرمانیلە اونلرە میدان اوقویور. هم دیركە: ایمان كتیرمزسەڭز ملعونسڭز. جهنّمە كیرەجكسڭز. طمارلرینە شدّتلە اورویور. غرورلرینی دهشتلی صورتدە قیرییور.

او كبرلی عقللرینی استخفاف ایدییور. اونلری بدایتًا اعدام ابدی ایلە و صوڭرە دە جهنّمدە اعدام ابدی ایلە برابر، دنیوی اعدام ایلە دە محكوم ایدییور. دیر: یا معارضە ایدیڭز، یاخود جان و مالڭز هلاكتدەدر.

ایشتە اگر معارضە ممكن اولسە ایدی، عجبا هیچ ممكنمی ایدیكە، بر ایكی سطرلە معارضە ایدوب دعواسنی ابطال ایتمك كبی راحت بر چارە واركن، اڭ تهلكەلی، اڭ مشكلاتلی محاربە طریقی اختیار ایدیلسین؟ اوت، او ذكی قوم، او سیاسی ملّتكە، بر زمان عالمی سیاستلە ادارە ایتدیگی حالدە، اڭ قیصە و راحت و خفیف بر یولی ترك ایتسین، اڭ تهلكەلی و بتون مال و جاننی بلایە آتاجق اوزون بر یولی اختیار ایتسین، هیچ قابلمیدر؟ چونكە ادیبلری برقاچ حروفاتلە معارضە ایدەبیلسە ایدی، قرآن دعواسندن واز كچردی. اونلر دە مادّی و معنوی هلاكتدن قورتولورلردی. حالبوكە محاربە كبی دهشتلی، اوزون بر یولی اختیار ایتدیلر. دیمك معارضە بالحروف ممكن دگلدی، محالدی. اونڭ ایچون محاربۀ بالسیوفە مجبور اولدیلر.

هم قرآنی تنظیر ایتمك، تقلیدینی یاپمق ایچون غایت شدّتلی ایكی سبب وار. بریسی دوشمانڭ حرص معارضەسی، دیگری دوستلرینڭ شوق تقلیدیدركە، شو ایكی سائق شدید آلتندە میلیونلر عربی كتابلر یازیلمشكە، هیچ بریسی اوڭا بڭزەمز. عالم اولسون، عامی اولسون، هر كیم اوڭا و اونلرە باقسە، قطعیًّا دییەجككە: قرآن بونلرە بڭزەمز. هیچ بریسی اونی تنظیر ایدەمز. شو حالدە یا قرآن بتوننڭ آلتندەدر. بو ایسە بتون دوست و دوشمانڭ اتّفاقیلە بطّالدر، محالدر. ویا قرآن او یازیلان عموم كتابلرڭ فوقندەدر.

اگر دیسەڭ: ناصل بیلییورزكە، كیمسە معارضەیە تشبّث ایتمدی؟ كیمسە كندینە كوونەمدیمیكە میدانە چیقسین؟ بربرینڭ یاردیمی دەمی فائدە ایتمدی؟

[الجواب] اگر معارضە ممكن اولسە ایدی، عَلٰی كُلِّ حَالْ قطعی تشبّث ایدیلەجكدی. چونكە عزّت و ناموس مسئلەسی، جان و مال تهلكەسی واردی. اگر تشبّث ایدیلسە ایدی، عَلٰی كُلِّ حَالْ قطعی طرفدار پك چوق بولوناجقدی. چونكە حقّە معارض و معنّد دائما كثرتلی ایدی. اگر طرفدار بولسە ایدی، عَلٰی كُلِّ حَالْ اشتهار بولاجقدی. چونكە كوچك بر مجادلە بشرڭ نظر استغرابنی جلب ایدوب دستانلردە اشتهار ایدر. شویلە عجیب بر مجادلە و وقوعات ایسە كیزلی قالاماز. اسلامیت علیهندە تا اڭ چركین و اڭ شنیع شیلرە قدر نقل ایدیلیر، مشهور اولور. حالبوكە معارضەیە دائر مسیلمۀ كذّابڭ بر ایكی فقرەسندن باشقە نقل ایدیلمەمش. او مسیلمەدە چندان بلاغت وارمش. فقط حدسز بر حسن جمالە مالك اولان بیان قرآنە نسبت ایدیلدیگی ایچون، اونڭ سوزلری هذیان صورتندە تاریخلرە كچمشدر.

ایشتە قرآنڭ بلاغتندەكی اعجاز، قطعیًّا، ایكی كرّە ایكی درت ایدر كبی موجوددركە، ایش بویلە اولویور.

[ایكنجی صورت] بلاغتندەكی اعجاز قرآنینڭ حكمتنی (بش نقطە دە) بیان ایدەجگز.

[برنجی نقطە] قرآنڭ نظمندە بر جزالت خارقە وار. او نظمدەكی جزالت و متانتی، اشارات الاعجازدە باشدن آشاغی یە قدر بو جزالت نظمیەیی بیان ایدر. ساعتڭ ثانیە، دقیقە، ساعتی صایان و بربرینڭ نظامنی تكمیل ایدن نە ایسە، قرآن حكیمڭ هر بر جملەدەكی هیئاتندەكی نظم و كلمەلرندەكی نظام و جملەلرڭ بربرینە قارشو مناسباتندەكی انتظامی، اویلە بر طرزدە اشارات الاعجازدە آخرینە قدر بیان ایدیلمشدركە، كیم ایسترسە اوڭا باقابیلیر. و بو نظمدەكی جزالت خارقەیی بو صورتدە كورەبیلیر. یالڭز بر ایكی مثال، بر جملەنڭ هیئاتندەكی نظمی كوسترمك ایچون ذكر ایدەجگز.

مثلا، 〚 وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ〛 بو جملەدەكی عذابی دهشتلی كوسترمك ایچون، اڭ آزینڭ شدّتلە تأثیرینی كوسترمكلە كوسترمك ایستر. دیمك تقلیلی افادە ایدەجك جملەنڭ بتون هیئتلری دە بو تقلیلە باقوب اوڭا قوّت ویرەجك. ایشتە〚 لَئِنْ〛 لفظی تشكیكدر. شك قلّتە باقار.〚 مَسَّ〛 لفظی، آزیجق طوقونمقدر. یینە قلّتی افادە ایدر. 〚 نَفْحَةٌ〛 لفظی، مادّەسی بر قوقوجق اولوب قلّتی افادە ایتدیگی كبی، صیغەسی برە دلالت ایدر. مصدرِ مَرَّە، تعبیر صرفیەسندە بریجك دیمكدر. قلّتی افادە ایدر.〚 نَفْحَةٌ〛 دەكی تنوین تنكیری، تقلیل ایچوندركە، او قدر كوچككە بیلینەمییور دیمكدر. 〚 مِنْ〛 لفظی تبعیض ایچوندر. بر پارچە دیمكدر، قلّتی افادە ایدر. 〚 عَذَابِ〛 لفظی نكال، عقابە نسبتًا خفیف بر نوع جزادركە، قلّتە اشارت ایدر. 〚 رَبِّكَ〛 لفظی، قهّار، جبّار، منتقمە بدل، یینە شفقتی احساس ایتمكلە قلّتی اشارت ایدییور. ایشتە بو قدر قلّتدەكی بر پارچە عذاب بویلە تأثیرلی ایسە، عقاب الٰهی نە قدر دهشتلی اولور، قیاس ایدەبیلیرسڭز دییە افادە ایدر. ایشتە شو جملەدە كوچك هیئتلر ناصل بربرینە باقوب یاردیم ایدر. مقصد كلّی یی هر بری كندی لسانیلە تقویە ایدر. شو مثال بر درجە لفظ و مقصدە باقار.

[ایكنجی مثال] 〚 وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ〛 شو جملەنڭ هیئاتی، صدقەنڭ شرائط قبولنڭ بشنە اشارت ایدر.

[برنجی شرط] صدقەیە محتاج اولمامق درجەدە صدقە ویرمككە، 〚 وَمِمَّا〛 لفظندەكی 〚 مِنْ〛 تبعیض ایلە او شرطی افادە ایدر.

[ایكنجی شرط] علی دن آلوب ولی یە ویرمك دگل، بلكە كندی مالندن ویرمكدر. شو شرطی 〚 رَزَقْنَاهُمْ〛 لفظی افادە ایدییور. سزە رزق اولاندن ویریڭز، دیمكدر.

[اوچنجی شرط] منّت ایتمەمكدر. شو شرطە 〚 رَزَقْنَا〛 دەكی 〚 نَا〛 لفظی اشارت ایدر. یعنی بن سزە رزقی ویرییورم. بنم مالمدن بنم عبدیمە ویرمكدە منّتڭز یوقدر.

[دردنجی شرط] اویلە آدمە ویرەسڭكە، نفقەسنە صرف ایتسین. یوقسە سفاهتە صرف ایدنلرە صدقە مقبول اولماز. شو شرطە 〚 یُنْفِقُونَ〛 لفظی اشارت ایدییور.

[بشنجی شرط] اللّٰه نامنە ویرمكدركە، 〚 رَزَقْنَاهُمْ〛 افادە ایدییور. یعنی مال بنمدر. بنم نامملە ویرملیسڭز.

شو شرطلرلە برابر توسیع دە وار. یعنی صدقە ناصل مال ایلە اولور، علم ایلە دخی اولور. قوِل ایلە، فعل ایلە، نصیحت ایلە دە اولویور. ایشتە شو اقسامە 〚 مِمَّا〛 لفظندەكی 〚 مَا〛 عمومیّتیلە اشارت ایدییور. هم شو جملە دە بالذّات اشارت ایدییور. چونكە مطلقدر، عمومی افادە ایدر.

ایشتە صدقەیی افادە ایدن شو قیصەجق جملەدە، بش شرط ایلە برابر كنیش بر دائرەسنی عقلە احسان ایدییور. هیئتیلە احساس ایدییور. ایشتە هیئتدە بویلە پك چوق نظملر وار.

كلماتڭ دخی بربرینە قارشو عینًا كنیش بویلە بر دائرۀ نظمیەسی وار. صوڭرە كلاملرڭ دە، مثلا 〚 قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ〛 دە آلتی جملە وار. اوچی مثبت، اوچی منفی، آلتی مرتبۀ توحیدی اثبات ایتمكلە برابر، شركڭ آلتی انواعنی رد ایدر. هر بر جملەسی اوتەكی جملەلرە هم دلیل اولور، هم نتیجە اولور. چونكە هر بر جملەنڭ ایكی معناسی وار. بر معنا ایلە نتیجە اولور. بر معنا ایلە دە دلیل اولور. دیمك سورۀ اخلاصدە اوتوز سورۀ اخلاص قدر منتظم، بربرینی اثبات ایدر دلیللردن مركّب سورەلر واردر.

مثلا، (قُلْ هُوَ اللّٰهُ٭ لِاَنَّهُٓ اَحَدٌ٭ لِاَنَّهُ صَمَدٌ٭ لِاَنَّهُ لَمْ یَلِدْ٭ لِاَنَّهُ لَمْ یُولَدْ٭ لِاَنَّهُ لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ). هم (وَلَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ٭ لِاَنَّهُ لَمْ یُولَدْ٭ لِاَنَّهُ لَم یَلِدْ٭ لِاَنَّهُ صَمَدٌ٭ لِاَنَّهُٓ اَحَدٌ٭ لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ). هم (هُوَ اللّٰهُ٭ فَهُوَ اَحَدٌ٭ فَهُوَ صَمَدٌ٭ فَاِذًا لَمْ یَلِدْ٭ فَاِذًا لَمْ یُولَدْ٭ فَاِذًا لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ) داها سن بوڭا كورە قیاس ایت.

مثلا، 〚 الٓمٓ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَیْبَ فٖیهِ هُدًی لِلْمُتَّقٖینَ〛 شو درت جملەنڭ هر بریسنڭ ایكی معناسی وار. بر معنا ایلە اوتەكی جملەلرە دلیلدر. دیگر معنا ایلە اونلرە نتیجەدر. اون آلتی مناسبت خطلرندن بر نقش نظمئ اعجازی حاصل اولور. اشارات الاعجازدە اویلە بر طرزدە بیان ایدیلمشكە، بر نقش نظمئ اعجازی تشكیل ایدر.

اون اوچنجی سوزدە بیان ایدیلدیگی كبی، كویا اكثر آیات قرآنیەنڭ هر بریسی، اكثر آیاتڭ هر بریسنە باقار بر كوزی و ناظر بر یوزی واردركە، اونلرە مناسباتڭ خطوط معنویەسنی اوزاتییور. برر نقش اعجازی نسج ایدییور. ایشتە اشارات الاعجاز باشدن آشاغی یە قدر بو جزالت نظمیەیی شرح ایتمشدر.

[ایكنجی نقطە] معناسندەكی بلاغت خارقەدر. اون اوچنجی سوزدە بیان اولونان شو مثالە باق. مثلا، 〚 سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ〛 آیتندەكی بلاغت معنویەیی ذوق ایتمك ایسترسەڭ، كندیڭی نور قرآندن اوّل عصر جاهلیتدە، صحرای بدویتدە فرض ایتكە، هر شی ظلمت جهل و غفلت آلتندە، پردۀ جمود طبیعتە صاریلمش اولدیغی بر آندە، قرآنڭ لسان سماویسندن 〚 سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ〛 ویاخود 〚 تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖیهِنَّ〛 كبی آیتلری ایشیت، باق. ناصلكە او ئولمش ویا یاتمش اولان موجودات عالم 〚 سَبَّحَ، تُسَبِّحُ〛 صداسیلە، ایشیتنلرڭ ذهنندە ناصل دیریلییورلر، هشیار اولویورلر، قیام ایدوب ذكر ایدییورلر! و او قراڭلق كوك یوزندە برر جامد آتشپارە اولان ییلدیزلر و یردە پریشان مخلوقات 〚 تُسَبِّحُ〛 صیحەسیلە و نوریلە، ایشیدنڭ نظرندە كوك یوزی بر آغیز، بتون ییلدیزلر برر كلمۀ حكمتنما و برر نور حقیقت ادا و كرۀ ارض بر باش.. و بَرّ و بحر برر لسان و بتون حیوانلر و نباتلر برر كلمۀ تسبیحفشان صورتندە عرض دیدار ایدر.

مثلا، اون بشنجی سوزدە اثبات ایدیلن شو مثالە باق. 〚 یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ٭ فَبِاَیِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٭ یُرْسَلُ عَلَیْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ〛〚 وَلَقَدْ زَیَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْیَا بِمَصَابٖیحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّیَاطٖینِ〛 آیتلرینی دیڭلە، باقكە، نە دییور؟

دییوركە: ای عجز و حقارتی ایچندە مغرور و متمرّد.. و ضعف و فقری ایچندە سركش و معنّد اولان انس و جن! امرلریمە اطاعت ایتمزسەڭز، هایدی الڭزدن كلیرسە حدود ملكمدن چیقیڭز. ناصل جسارت ایدرسڭزكە، اویلە بر سلطانڭ امرلرینە قارشو كلیرسڭز. ییلدیزلر، آیلر، كونشلر امربر نفرلری كبی امرلرینە اطاعت ایدرلر. هم طغیانڭزلە اویلە بر حاكم ذوالجلالە قارشو مبارزە ایدییورسڭزكە، اویلە عظمتلی مطیع عسكرلری وار، فرضا شیطانلریڭز طیانابیلسەلر، اونلری طاغ كبی كُلّەلرلە رجم ایدەبیلیرلر. هم كفرانڭزلە اویلە بر مالك ذوالجلالڭ مملكتندە عصیان ایدییورسڭزكە، جنودندن اویلەلری وار، دگل سزڭ كبی

كوچك عاجز مخلوقلر، بلكە فرض محال اولارق طاغ و ارض بیوكلگندە برر عدوّ كافر اولسە ایدیڭز، ارض و طاغ بیوكلگندە ییلدیزلری، آتشلی دمیرلری سزە آتابیلیرلر، سزی طاغیتیرلر. هم اویلە بر قانونی قیرییورسڭزكە، اونڭلە اویلەلر باغلیدر، اگر لزوم اولسە، ارضڭزی یوزیڭزە چارپار. كُلّەلر كبی كرەلر مثللو ییلدیزلری اوستڭزە، اللّٰهڭ اذنیلە یاغدیرابیلیرلر.

داها سائر آیاتڭ معنالرندەكی قوّت و بلاغتی و علویت افادەسنی بونلرە قیاس ایت.

[اوچنجی نقطە] اسلوبندەكی بداعت خارقەدر. اوت، قرآنڭ اسلوبلری هم غریبدر، هم بدیعدر، هم عجیبدر، هم مُقْنِعْدر. هیچ بر شیئی، هیچ بر كیمسەیی تقلید ایتمەمش، هیچ كیمسە دە اونی تقلید ایدەمییور. ناصل كلمش، اویلە او اسلوبلر طراوتنی، كنچلگنی، غرابتنی دائما محافظە ایتمش و ایدییور.

ازجملە، بر قسم سورەلرڭ باشلرندە شیفرە مثال 〚 الٓمٓ، الٓرٰ، طٰهٰ، یٰسٓ، حٰمٓ، عٓسٓقٓ〛 كبی مقطعات حروفندەكی اسلوب بدیعیسی، بش آلتی لمعۀ اعجازی تضمّن ایتدیگنی اشارات الاعجازدە یازمشز.

ازجملە، سورەلرڭ باشندە مذكور اولان حروف، حروفاتڭ اقسام معلومەسی اولان مَجهورە، مَهْمُوسَە، شَدٖیدَە، رِخوە، ذَلاقە، قَلْقَلَە كبی اقسام كثیرەسندن، هر بر قسمندن نصفنی آلمشدر. قابل تقسیم اولمایان خفیفندن نصف اكثر، ثقیلندن نصف اقل اولارق، بتون اقسامنی تنصیف ایتمشدر. شو متداخل و بربری ایچندەكی قسملری و ایكی یوز احتمال ایچندە متردّد، یالڭز كیزلی و فكرًا بیلینمەیەجك بر تك یول ایلە عمومی تنصیف ایتمك قابل اولدیغی حالدە، او یولدە، او كنیش مسافەدە سوق كلام ایتمك، فكر بشرڭ ایشی اولاماز. تصادف هیچ قاریشاماز.

ایشتە بر شیفرۀ الٰهی اولان سورەلرڭ باشلرندەكی حروف، بونڭ كبی داها بش آلتی لمعۀ اعجازیەیی كوستردكلریلە برابر، علم اسرار حروف علماسیلە اولیانڭ محقّقلری، شو مقطعاتدن چوق اسرار استخراج ایتمشلر. و اویلە حقائق بولمشلركە، اونلرجە شو مقطعات كندی باشیلە غایت پارلاق بر معجزەدر. اونلرڭ اسرارینە اهل اولمادیغمز، هم عمومە كوز كورەجك درجەدە اثبات ایدەمدیگمز ایچون، او قاپویی آچاماییز. یالڭز اشارات الاعجازدە شونلرە دائر بیان اولونان بش آلتی لمعۀ اعجازە حوالە ایتمكلە اكتفا ایدییورز.

شیمدی، اسالیب قرآنیەیە، سورە اعتباریلە، مقصد اعتباریلە، آیات و كلام و كلمە اعتباریلە برر اشارت ایدەجگز. مثلا، سورۀ〚 عَمَّ〛 یە دقّت ایدیلسە، اویلە بر اسلوب بدیع ایلە آخرتی، حشری، جنّت و جهنّمڭ احوالنی اویلە بر طرزدە كوسترییوركە، شو دنیادەكی افعال الٰهیەیی، آثار ربانیەیی، او احوال اخرویەیە برر برر باقار، اثبات ایدر كبی قلبی اقناع ایدر.

شو سورەدەكی اسلوبڭ ایضاحی اوزون اولدیغندن، یالڭز بر ایكی نقطەسنە اشارت ایدرز. شویلەكە: شو سورەنڭ باشندە قیامت كوننی اثبات ایچون دیر: سزە زمینی كوزل سریلمش بر بشیك، طاغلری خانەڭزە و حیاتڭزە دفینەلی دیرك، خزینەلی قازیق، سزی بربرینی سَور، انسیّت ایدر چفت، كیجەیی خواب راحتڭزە اورتو، كوندوزی میدان معیشت، كونشی ایشیق ویریجی، ایصیندیریجی بر لامبە، بلوطلری آب حیات چشمەسی كبی اوندن صویی آقیتدم. بسیط بر صودن بتون ارزاقڭزی طاشییان بتون چیچكلی، میوەلی مختلف اشیایی قولای و آز بر زماندە ایجاد ایدرز. اویلە ایسە، یوم فصل اولان قیامت سزی بكلەیور. او كونی كتیرمك بزە آغیر كلەمز.

ایشتە بوندن صوڭرە، قیامتدە طاغلرڭ طاغیلمەسی، سماواتڭ پارچەلانمسی، جهنّمڭ حاضرلانمسی و جنّت اهلنە باغ و بوستان ویرمەسنی، كیزلی بر صورتدە اثباتلرینە اشارت ایدر. معنًا دیر: مادام كوزیڭز اوڭندە طاغ و زمیندە شو ایشلری یاپار. آخرتدە دخی بونلرە بڭزر ایشلری یاپار. دیمك سورەنڭ باشڭدەكی طاغ، قیامتدەكی طاغلرڭ حالنە باقار. و باغ ایسە، آخردە و آخرتدەكی حدیقەیە و باغە باقار.

ایشتە سائر نقطەلری بوڭا قیاس ایت. نە قدر كوزل و عالی بر اسلوبی وار، كور.

مثلا، 〚 قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِی الْمُلْكَ مَنْ تَشَٓاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَٓاءُ〛 الٓخرە. اویلە بر اسلوب عالیدە، بنی بشردەكی شئونات الٰهیەیی و كیجە و كوندوزڭ دورانندەكی تجلیات الٰهیّەیی و سنەنڭ موسملرندە اولان تصرفات ربانیەیی و یر یوزندە حیات، ممات، حشر و نشر دنیویەدەكی اجراآت ربانیەیی اویلە بر علوی اسلوب ایلە بیان ایدركە، اهل دقّتڭ عقللرینی تسخیر ایدر. پارلاق و علوی، كنیش اسلوبی آز دقّت ایلە كوروندیگی ایچون شیمدیلك او خزینەیی آچمایاجغز.

مثلا، 〚 اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ٭ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ٭ وَاِذَا الْاَرْضُ مُدَّتْ٭ وَاَلْقَتْ مَا فٖیهَا وَتَخَلَّتْ٭ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ〛 كوك و زمینڭ جناب حقّڭ امرینە قارشو درجۀ انقیاد و اطاعتلرینی شویلە عالی بر اسلوب ایلە بیان ایدركە: ناصل بر قوماندان اعظم، مجاهدە و مانورە و اخذ عسكر شعبەلری كبی، مجاهدەیە لازم ایشلر ایچون ایكی دائرەیی تشكیل ایدوب آچمش. او مجاهدە، او معاملە ایشی بیتدكدن صوڭرە، او ایكی دائرەیی باشقە ایشلردە قوللانمق و تبدیل ایدرك استعمال ایتمك ایچون، او قوماندان اعظم او ایكی دائرەیە متوجّه اولور. او دائرەلر، هر بریسی خدمەلری لسانیلە ویا نطقە كلوب كندی لسانیلە دیركە: ای قوماندانم! بر پارچە مهلت ویركە، اسكی ایشلرڭ اوفاق تفكلرینی،

پیرتی میرتیلرینی تمیزلەیوب طیشاری آتایم، صوڭرە تشریف ایدیڭز. ایشتە آتوب سنڭ امریڭە حاضر طورییورز. بویورڭ، نە یاپارسەڭز یاپیڭز. سنڭ امریڭە منقادز. سنڭ یاپدیغڭ ایشلر، بتون حق، كوزل، مصلحتدر.

اویلە دە، سماوات و ارض، بویلە ایكی دائرۀ تكلیف و تجربە و امتحان ایچون آچیلمشدر. مدّت بیتدكدن صوڭرە، سماوات و ارض، دائرۀ تكلیفە عائد اشیایی امر الٰهیلە بَرْطرف ایدر. دیرلر: [یا ربّنا! بویورڭ، نە ایچون بزی استخدام ایدرسەڭ ایت. حقّمز سڭا اطاعتدر. هر یاپدیغڭ شی دە حقدر.] ایشتە جملەلرندەكی اسلوبڭ حشمتنە باق، دقّت ایت.

هم مثلا، 〚 یَٓا اَرْضُ ابْلَعٖی مَٓاءَكِ وَیَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖی وَغٖیضَ الْمَٓاءُ وَقُضِیَ الْاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَقٖیلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمٖینَ〛 ایشتە شو آیتڭ بحر بلاغتندن بر قطرەیە اشارت ایچون، بر اسلوبنی بر تمثیل آیینەسندە كوسترەجگز.

ناصل بر حرب عمومیدە بر قوماندان، ظفردن صوڭرە آتش ایدن بر اوردوسنە، آتش كس! و هجوم ایدن دیگر بر اوردوسنە طور! دیر، امر ایدر. او آندە آتش كسیلیر، هجوم طورور. ایش بیتدی. استیلا ایتدك. بایراغمز دوشمانڭ مركزلرندە یوكسك قلعەلرینڭ باشندە دیكیلدی. اسفل السّافلینە كیدن او ادبسز ظالملر جزالرینی بولدیلر، دیر.

عینًا اویلە دە، پادشاە بی مثال، قوم نوحڭ محوی ایچون سماوات و ارضە امر ویرمش. وظیفەلرینی یاپدقدن صوڭرە فرمان ایدییور:. ای ارض! صویڭی یوت. ای سما! طور، ایشڭ بیتدی. صو چكیلدی. طاغڭ باشندە مأمور الٰهینڭ چادیر وظیفەسنی كورن كمیسی قورولدی. ظالملر جزالرینی بولدیلر.

ایشتە شو اسلوبڭ علویتنە باق. زمین و كوك، ایكی مطیع عسكر كبی امر دیڭلر، اطاعت ایدرلر، دییور. ایشتە شو اسلوب اشارت ایدركە، انسانڭ عصیانندن كائنات قیزییور. سماوات و ارض حدّتە كلییورلر. و شو اشارتلە دیركە: یر و كوك، ایكی مطیع عسكر كبی امرلرینە باقان بر ذاتە عصیان ایدیلمز، ایدیلمەملی. دهشتلی بر زجری افادە ایدر.

ایشتە طوفان كبی بر حادثۀ عمومیەیی بتون نتائجیلە، حقائقیلە برقاچ جملەدە، ایجازلی، اعجازلی، جماللی، اجماللی بر طرزدە بیان ایدر. شو دڭزڭ سائر قطرەلرینی شو قطرەیە قیاس ایت.

شیمدی كلمەلرڭ پنجرەسیلە كوستردیگی اسلوبە باق. مثلا، 〚 وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰی عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖیمِ〛 دەكی 〚 كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖیمِ〛 كلمەسنە باق. نە قدر لطیف بر اسلوبی كوسترییور. شویلەكە: قمرڭ بر منزلی واركە، ثریّا ییلدیزلرینڭ دائرەسیدر. قمری هلال وقتندە، خرمانڭ اسكیمش، بیاض بر دالنە تشبیه ایدر. شو تشبیه ایلە سمانڭ یشیل پردەسی آرقەسندە، كویا بر آغاچ بولونویور كبی، بیاض، سیوری، نورانی بر دالی پردەیی ییرتوب، باشنی چیقاروب،

ثریّا او دالڭ بر صالقیمی كبی و سائر ییلدیزلر او كیزلی خلقت آغاجنڭ برر منوّر میوەسی اولارق، ایشیدنڭ خیالی اولان كوزینە كوسترمكلە، مدار معیشتلرینڭ اڭ مهمّی خرما آغاجی اولان صحرا نشینلرڭ نظرندە نە قدر مناسب، كوزل، لطیف، علوی بر اسلوب افادە اولدیغنی، ذوقڭ وارسە آڭلارسڭ.

مثلا، اون طوقوزنجی سوزڭ آخرندە اثبات ایدیلدیگی كبی 〚 وَالشَّمْسُ تَجْرٖی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا〛 دەكی 〚 تَجْرٖی〛 كلمەسی، شویلە بر اسلوب عالی یە پنجرە آچار. شویلەكە: 〚 تَجْرٖی〛 لفظیلە، یعنی كونش دونر تعبیریلە، قیش و یاز، كیجە و كوندوزڭ دورانندەكی منتظم تصرّفات قدرت الٰهیّەیی اخطار ایلە، صانعڭ عظمتنی افهام ایدر. و او موسملرڭ صحیفەلرندە قلم قدرتڭ یازدیغی مكتوبات صمدانیەیە نظری چویرر. خالق ذوالجلالڭ حكمتنی اعلام ایدر.

(وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا) یعنی لامبە تعبیریلە شویلە بر اسلوبە پنجرە آچاركە: شو عالَم بر سرای و ایچندە اولان اشیا ایسە، انسانە و ذی حیاتە احضار ایدیلمش مزیَّنات و مطعومات و لوازمات اولدیغنی و كونش دخی مسخّر بر مومدار اولدیغنی اخطار ایلە، صانعڭ حشمتنی و خالقڭ احساننی افهام ایدرك توحیدە بر دلیل كوستریركە، مشركلرڭ اڭ مهم، اڭ پارلاق معبود ظن ایتدكلری كونش، مسخّر بر لامبە، جامد بر مخلوقدر. دیمك (سِرَاجْ) تعبیرندە، خالقڭ عظمت ربوبیتندەكی رحمتنی اخطار ایدر. رحمتڭ وسعتندەكی احساننی افهام ایدر. و او افهامدە، سلطنتنڭ حشمتندەكی كرمنی احساس ایدر. و بو احساسدە وحدانیّتی اعلام ایدر و معنًا دیر: جامد بر سراج مسخّر، هیچ بر جهتدە عبادتە لایق اولاماز.

هم جریان 〚 تَجْرٖی〛 تعبیرندە كیجە كوندوزڭ، قیش یازڭ دونمەلرندەكی تصرّفات منتظمۀ عجیبەیی اخطار ایدر. و او اخطاردە، ربوبیّتندە منفرد بر صانعڭ عظمت قدرتنی افهام ایدر. دیمك شمس و قمر نقطەلرندن، بشرڭ ذهننی كیجە و كوندوز، قیش و یاز صحیفەلرینە چویرر. و او صحیفەلردە یازیلان حادثاتڭ سطرلرینە نظر دقّتی جلب ایدر.

اوت، قرآن كونشدن كونش ایچون بحث ایتمییور. بلكە اونی ایشیقلاندیران ذات ایچون بحث ایدییور. هم كونشڭ انسانە لزومسز اولان ماهیّتندن بحث ایتمییور. بلكە كونشڭ وظیفەسندن بحث ایدییوركە، صنعت ربّانیەنڭ انتظامنە بر زنبرك و خلقت ربّانیەنڭ نظامنە بر مركز، هم نقّاش ازلینڭ كیجە كوندوز ایپلریلە طوقودیغی اشیادەكی صنعت ربّانیەنڭ انسجامنە بر مكیك وظیفەسنی یاپییور.

داها سائر كلمات قرآنیەیی بونلرە قیاس ایدەبیلیرسڭ. عادتا بسیط، مألوف برر كلمە ایكن، لطیف معنالرڭ دفینەلرینە برر آناختار وظیفەسنی كورویور.

ایشتە اكثریتلە اسلوب قرآنڭ كچن طرزلردە علوی و پارلاق اولدیغندندركە، بعضًا بر بدوی عرب، بر تك كلامە مفتون اولور، مسلمان اولمادن سجدەیە كیدردی. بر بدوی 〚 فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ〛 كلامنی ایشیتدیگی آندە سجدەیە كیتدی. اوڭا دیدیلر: مسلمانمی اولدڭ؟ یوق، دیدی. بن شو كلامڭ بلاغتنە سجدە ایدییورم.

[دردنجی نقطە] لفظندەكی فصاحت خارقەسیدر. اوت، قرآن معنًا اسلوب بیان جهتیلە فوق العادە بلیغ اولدیغی كبی، لفظندە غایت سلیس بر فصاحتی واردر. فصاحتڭ قطعی وجودینە، اوصاندیرمامسی دلیلدر. و فصاحتڭ حكمتنە، فن بیان و معانینڭ داهی علماسنڭ شهادتلری بر برهان باهردر.

اوت، بیڭلر دفعە تكرار ایدیلسە اوصاندیرمییور. بلكە لذّت ویرییور. كوچك بسیط بر چوجغڭ حافظەسنە آغیر كلمییور. حفظ ایدەبیلیر. اڭ خستەلقلی، آز بر سوزدن متأذّی اولان بر قولاغە ناخوش كلمییور، خوش كلییور. سكراتدە اولانڭ طماغنە شربت كبی اولویور. زمزمۀ قرآن، اونڭ قولاغندە و دماغندە، عینًا آغزندە و طماغندە مٓاء زمزم كبی لذیذ كلییور.

اوصاندیرمامسنڭ سرّ حكمتی شودركە: قرآن، قلوبە قوّت و غدا و عقولە قُوتْ و غنادر. و روحە ماء و ضیا و نفوسە دوٓاء و شفا اولدیغندن اوصاندیرماز. هر كون اكمك ییرز، اوصانماییز. فقط اڭ كوزل بر میوەیی هر كون ییسەك اوصاندیراجق. دیمك قرآن، حق و حقیقت و صدق و هدایت و خارقە بر فصاحت اولدیغندندركە، اوصاندیرمییور. دائما كنچلگنی محافظە ایتدیگی كبی.. طراوتنی، حلاوتنی دە محافظە ایدییور. حتّی قریشڭ رؤساسندن مدقّق بر بلیغ، مشركلر طرفندن، قرآنی دیڭلەمك ایچون كیتمش، دیڭلەمش. دونمش، دیمشكە: شو كلامڭ اویلە بر حلاوتی و طراوتی واركە، كلام بشرە بڭزەمز. بن شاعرلری، كاهنلری بیلییورم. بو اونلرڭ هیچ سوزلرینە بڭزەمز. اولسە اولسە، اتباعمزی قاندیرمق ایچون سحر دیملی ییز. ایشتە قرآن حكیمڭ اڭ معنّد دوشمانلری بیلە فصاحتندن حیران اولویورلر.

قرآن حكیمڭ آیتلرندە، كلاملرندە، جملەلرندە فصاحتڭ اسبابنی ایضاح چوق اوزون كیدر. اونڭ ایچون سوزی قیصە كسوب، یالڭز نمونە اولارق بر آیتدەكی حروف هجائیەنڭ وضعیتیلە حاصل اولان بر سلاست و فصاحت لفظیەیی و او وضعیتدن پارلایان بر لمعۀ اعجازی كوسترەجگز. ایشتە، 〚 ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَیْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا یَغْشٰی طَٓائِفَةً مِنْكُمْ〛 الٓخرە. ایشتە شو آیتدە بتون حروف هجا موجوددر. باقكە، ثقیل، آغیر بتون اقسام حروف برابر اولدیغی حالدە، سلاستنی بوزمامش. بلكە بر رونق و مختلف تللردن متناسب، متساند بر نغمۀ فصاحت قاتمش.

هم شو لمعۀ اعجازە دقّت ایتكە، حروف هجادن (یا) ایلە (الف)، اڭ خفیف و بربرینە قلب اولدیغی ایچون، ایكی قرداش كبی، هر بریسی یگرمی بر كرّە تكراری وار. (م) ایلە (ن) [حاشیە]، بربرینڭ قرداشی و بربرینڭ یرینە كچدیگی ایچون، هر بریسی اوتوز اوچر دفعە ذكر ایدیلمشدر. (ص، س، ش) مخرججە، صفتجە، صوتجە قرداش اولدقلری ایچون، هر بری اوچ دفعە.. (ع، غ) قرداش اولدقلری حالدە (ع) داها خفیف آلتی دفعە (غ)ثقلتی ایچون یاریسی اولارق اوچ دفعە ذكر ایدیلمشدر.

(ط، ظ، ذ، ز) مخرججە، صفتجە، سسجە قرداش اولدقلری ایچون، هر بریسی ایكیشر دفعە.. (ل) و (الف) ایلە برابر ایكیسی (لا) صورتندە اتّحاد ایتدكلری و الف (لا)صورتندە حصّەسی لامڭ یاریسیدر. اونڭ ایچون (ل) قرق ایكی دفعە، (الف)اونڭ یاریسی اولارق یگرمی بر دفعە ذكر ایدیلمشدر. (همزە)، (ها)ایلە مخرججە قرداش اولدقلری ایچون، همزە [حاشیە] اون اوچ، (ها) بر درجە داها خفیف اولدیغی ایچون اون درت دفعە.. (ق، ف، ك)قرداش اولدقلری ایچون قافڭ بر نقطەسی فضلە اولدیغی ایچون (ق) اون، (ف)طقوز، (ك)طقوز، (ب)طقوز، (ت)اون ایكی، (تا)نڭ درجەسی اوچ اولدیغی ایچون اون ایكی دفعە ذكر ایدیلمشدر. (ر)لامڭ قرداشیدر. فقط ابجد حسابیلە (ر)ایكی یوز (ل)اوتوزدر. آلتی درجە یوقاری چیقدیغی ایچون، آلتی درجە آشاغی دوشمشدر. هم (ر)تلفّظجە تكرّر ایتدیگندن ثقیل اولوب، یالڭز یدی دفعە ذكر ایدیلمشدر. (خ، ح، ث، ض)ثقلتلری و بعض جهات مناسبات ایچون برر دفعە ذكر ایدیلمشدر. (و)هادن و همزەدن داها خفیف و (یا) دن و (الف) دن داها ثقیل اولدیغی ایچون، اون یدی دفعە.. ثقیل همزەدن درت درجە یوقاری، خفیف الفدن درت درجە آشاغی ذكر ایدیلمشدر.

ایشتە شو حروفڭ بو ذكرندە خارق العادە بو وضعیت منتظمە ایلە و او مناسبت خفیە ایلە و او كوزل انتظام و او دقیق و اینجە نظم و انسجام ایلە ایكی كرّە ایكی درت ایدر درجەدە كوستریركە، بشر فكرینڭ حدّی دگلكە شونی یاپابیلسین. تصادف ایسە، محالدركە اوڭا قاریشسین. ایشتە شو وضعیت حروفدەكی انتظامِ عجیب و نظام غریب، سلاست و فصاحت لفظیەیە مدار اولدیغی كبی، داها كیزلی چوق حكمتلری بولونابیلیر. مادام حروفاتندە بویلە انتظام كوزتیلمش، البتە كلمەلرندە، جملەلرندە، معنالرندە اویلە اسرارلی بر انتظام، اویلە انوارلی بر انسجام كوزتیلمشكە، كوز كورسە ما شٓاء اللّٰە، عقل آڭلاسە بارك اللّٰە دییەجك.