[ذوالفقارڭ اوچنجی مقامی]

اون طقوزنجی مكتوب، معجزات احمدیەیەؐ دائر

مؤلّفی

سعید النّورسی

بو رسالە اوچ یوزدن فضلە معجزاتی بیان ایدر. رسالت احمدیەنڭؐ معجزەسنی بیان ایتدیگی كبی، كندیسی دە او معجزەنڭ بر كرامتیدر. (اوچ درت ) نوعلە خارقە اولمشدر.

[برنجیسی] نقل و روایت اولمقلە برابر، یوز صحیفەدن فضلە اولدیغی حالدە، كتابلرە مراجعت ایدیلمدن، ازبر اولارق، طاغ باغ كوشەلرندە، اوچ درت كون ظرفندە، هر كوندە ایكی اوچ ساعت چالیشمق شرطیلە، مجموعی اون ایكی ساعتدە تألیف ایدیلمسی خارقە بر واقعەدر.

[ایكنجیسی] بو رسالە اوزونلغی ایلە برابر، نە یازمسی اوصانچ ویرر و نە دە اوقومسی حلاوتنی غائب ایدر. تنبل اهل قلمی اویلە بر شوق و غیرتە كتیردیكە، بو صیقینتیلی و اوصانچلی بر زماندە بو جواردە بر سنە ظرفندە یتمش عددە یاقین نسخەلر یازیلدیغی، او معجزۀ رسالتڭ بر كرامتی اولدیغنی، مطّلع اولانلرە قناعت ویردی.

[اوچنجیسی] عجمی و توافقدن خبری یوق و بزە دە داها توافق تظاهر ایتمدن اوّل، اونڭ و باشقە سكز مستنسخڭ، بری برینی كورمدن یازدقلری نسخەلردە، لفظ رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام كلمەسی، بتون رسالەلردە و لفظ قرآن بشنجی پارچەسندە اویلە بر طرزدە توافق ایتمەلری كوروندیكە، ذرّە مقدار انصافی اولان تصادفە ویرمز. كیم كورمش ایسە، قطعی حكم ایدییوركە، بو بر سرّ غیبیدر. معجزۀ احمدیەنڭؐ بر كرامتیدر.

شو رسالەنڭ باشندەكی اساسلر چوق مهمدرلر. هم شو رسالەدەكی احادیث، همن عمومًا ائمّۀ حدیثجە مقبول و صحیح اولمقلە برابر، اڭ قطعی حادثات رسالتی بیان ایدییورلر. او رسالەنڭ مزایاسنی سویلەمك لازم كلسە، او رسالە قدر بر اثر یازمق لازم كلدیگندن، مشتاق اولانلری اونی بر كرّە اوقومەسنە حوالە ایدییورز.

س * ع

[اخطار]

شو رسالەدە چوق احادیث شریفە نقل ایتمشم. یانمدە كتب حدیثیە بولونمییور. یازدیغم حدیثلرڭ لفظندە یاڭلیشم وارسە، یا تصحیح ایدیلسین ویاخود حدیث بالمعنادر دینیلسین. چونكە قول راجح اودركە، نقل حدیث بالمعنا جائزدر. یعنی حدیثڭ یالڭز معناسنی آلوب، لفظنی كندی ذكر ایدر. مادام اویلەدر. لفظندە یاڭلیشم وارسە، حدیث بالمعنا نظریلە باقیلسین.

[اون طقوزنجی مكتوب معجزات احمدیەؐ ]

(بِاسْمِهٖ) وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ هُوَ الَّذٖٓی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰی وَدٖینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدّٖینِ كُلِّهٖ وَكَفٰی بِاللّٰهِ شَهٖیدًا٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ〛 الٓخرە

رسالت احمدیّەیەؐ دائر اون طقوزنجی سوزلە اوتوز برنجی سوز، نبوت محمدیەییؐ دلائل قطعیە ایلە اثبات ایتدكلرندن، اثبات جهتنی اونلرە حوالە ایدوب، یالڭز اونلرە بر تتمّە اولارق (اون طقوز نكتەلی اشارتلر) ایلە او بیوك حقیقتڭ بعض لمعەلرینی كوسترەجگز.

[برنجی نكتەلی اشارت] شو كائناتڭ صاحب و متصرّفی، البتە بیلەرك یاپییور. و حكمتلە تصرّف ایدییور. و هر طرفی كورەرك تدویر ایدییور. و هر شیئی بیلەرك، كورەرك تربیە ایدییور. و هر شیدە كورونن حكمتلری، غایەلری، فائدەلری ارادە ایدرك تدویر ایدییور.

مادام یاپان بیلیر، البتە بیلن قونوشور. مادام قونوشاجق، البتە ذی شعور و ذی فكر و قونوشمەسنی بیلنلرلە قونوشاجق. مادام ذی فكرلە قونوشاجق، البتە ذی شعورڭ ایچندە اڭ جمعیتلی و شعوری كلّی اولان انسان نوعی ایلە قونوشاجقدر. مادام انسان نوعی ایلە قونوشاجق، البتە انسانلر ایچندە قابل خطاب و مكمّل انسان اولانلرلە قونوشاجق.

مادام اڭ مكمّل و استعدادی اڭ یوكسك و اخلاقی علوی و نوع بشرە مقتدا اولاجق اولانلر ایلە قونوشاجقدر. البتە دوست و دوشمانڭ اتّفاقیلە اڭ یوكسك

استعداددە و اڭ عالی اخلاقدە و نوع بشرڭ خمسی اوڭا اقتدا ایتمش.. و نصف ارض اونڭ حكم معنویسی آلتنە كیرمش.. و استقبال اونڭ كتیردیگی نورڭ ضیاسیلە بیڭ اوچ یوز سنە ایشیقلانمش.. و بشرڭ نورانی قسمی و اهل ایمانی، متمادیًا كوندە بش دفعە اونڭلە تجدید بیعت ایدوب اوڭا دعای رحمت و سعادت ایدوب اوڭا مدح و محبّت ایتمش اولان محمّد علیە الصّلاة والسّلام ایلە قونوشاجق و قونوشمش. و رسول یاپاجق و یاپمش. و سائر نوع بشرە رهبر یاپاجق و یاپمشدر.

[ایكنجی نكتەلی اشارت] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام ادعای نبوت ایتمش، قرآن عظیم الشّان كبی بر فرمانی كوسترمش. و اهل تحقیقڭ یانندە بیڭە قدر معجزات باهرەیی كوسترمشدر. او معجزات، هیئت مجموعەسیلە دعوای نبوتڭ وقوعی قدر وجودلری قطعیدر. قرآن حكیمڭ چوق یرلرندە اڭ معنّد كافرلردن نقل ایتدیگی سحر اسناد ایتمەلری كوسترییوركە، او معنّد كافرلر دخی معجزاتڭ وجودلرینی و وقوعلرینی انكار ایدەمییورلر. یالڭز كندیلرینی آلداتمق ویا اَتباعلرینی قاندیرمق ایچون، حاشا، سحر دیمشلر.

اوت، معجزات احمدیەنڭؐ یوز تواتر قوّتندە بر قطعیّتی واردر. معجزە ایسە، خالق كائنات طرفندن اونڭ دعواسنە بر تصدیقدر. صَدَقْتَ حكمنە كچر.

ناصلكە، سن بر پادشاهڭ مجلسندە و دائرۀ نظرندە دیسەڭكە: پادشاه بنی فلان ایشە مأمور ایتمش. سندن او دعوایە بر دلیل ایستەنیلسە، پادشاه اوت دیسە، ناصل سنی تصدیق ایدر. اویلە دە، عادتنی و وضعیتنی سنڭ التماسڭلە دگیشدیررسە، اوت سوزندن داها قطعی، داها صاغلام سنڭ دعواڭی تصدیق ایدر.

اویلە دە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام دعوا ایتمشكە: بن شو كائنات خالقنڭ مبعوثی یم. دلیلم دە شودركە، مستمر عادتنی بنم دعا و التماسملە دگیشدیرەجك. ایشتە پارماقلریمە باقیڭز. بش موصلوقلی بر چشمە كبی آقیتدیرییور. قمرە باقیڭز. بر پارماغمڭ اشارتیلە ایكی پارچە ایدییور. شو آغاجە باقیڭز. بنی تصدیق ایچون یانمە كلییور، شهادت ایدییور. شو بر پارچە طعامە باقیڭز. ایكی اوچ آدمە كافی كلدیگی حالدە، ایشتە ایكی یوز اوچ یوز آدمی طوق ایدییور. و هكذا، یوزر معجزاتی بویلە كوسترمشدر.

شیمدی شو ذاتڭ دلائل صدقی و براهین نبوتی، یالڭز معجزاتنە منحصر دگلدر. بلكە اهل دقّت ایچون همن عموم حركاتی و افعالی، احوال و اقوالی، اخلاق و اطواری، سیرت و صورتی

صدقنی و جدّیتنی اثبات ایدر. حتّی مشهور علمای بنی اسرائیلیّەدن عبد اللّٰه اِبْنِ سَلَامْ كبی پك چوق ذاتلر، یالڭز او ذات اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سیماسنی كورمكلە: شو سیمادە یالان یوق. شو یوزدە حیلە اولاماز، دییەرك ایمانە كلمشلر.

چندان محقّقین علما، دلائل نبوّتی و معجزاتی بیڭ قدر دیمشلر. فقط بیڭلر، بلكە یوز بیڭلر دلائل نبوّت واردر. و یوز بیڭلر یول ایلە یوز بیڭلر مختلف فكرلی آدملر، او ذاتڭ نبوّتنی تصدیق ایتمشلر. یالڭز قرآن حكیمدە قرق وجە اعجازدن باشقە، نبوّت احمدیەنڭؐ بیڭ برهاننی كوسترییور.

هم مادام نوع بشردە نبوّت واردر. و یوز بیڭلر ذات، نبوّت دعوا ایدوب معجزە كوسترنلر كلوب كچمشلر. البتە عمومڭ فوقندە بر قطعیت ایلە نبوّت احمدیەؐ ثابتدر. چونكە، عیسی علیە السّلام و موسی علیە السلام كبی عموم رسوللرە نبی دیدیرتن و رسالتلرینە مدار اولان دلائل و اوصاف و وضعیتلر و امّتلرینە قارشو معاملەلر، رسول اكرم علیە الصلاة والسّلامدە داها اكمل، داها جامع بر صورتدە موجوددر.

مادام حكم نبوتڭ علّتی و سببی، ذات احمدیەدەؐ داها مكمّل موجوددر. البتە حكم نبوّت، عموم انبیادن داها واضح بر قطعیت ایلە اوڭا ثابتدر.

[اوچنجی نكتەلی اشارت] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ معجزاتی چوق متنوعدر. رسالتی عمومی اولدیغی ایچون، همن اكثر انواع كائناتدن برر معجزەیە مظهردر. كویا، ناصلكە بر پادشاە ذی شانڭ بر یاور اكرمی، متنوّع هدیەلرلە مختلف اقوامڭ مجمعی اولان بر شهرە كلدیگی وقت، هر طائفە اونڭ استقبالنە بر ممثّل كوندریر. كندی طائفەسی لسانیلە اوڭا خوش آمدی ایدر، اونی آلقیشلار.

اویلە دە، سلطان ازل و ابدڭ اڭ بیوك یاوری اولان رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، عالمە تشریف ایدوب و كرۀ ارضڭ اهالیسی اولان نوع بشرە مبعوث اولارق كلدیگی و عموم كائناتڭ خالقی طرفندن عموم كائناتڭ حقائقنە قارشو علاقەدار اولان انوار حقیقت و هدایای معنویەیی كتیردیگی زمان، طاشدن، صودن، آغاچدن، حیواندن، انساندن طوت، تا آیدن، كونشدن، ییلدیزلرە قدر هر طائفە كندی لسان مخصوصیلە و اللرندە برر معجزەسنی طاشیمەسی ایلە، اونڭ نبوّتنی آلقیشلامش. و خوش آمدی! دیمش.

شیمدی او معجزاتڭ عمومنی بحث ایتمك ایچون جلدلرلە یازی یازمق لازم كلیر. محقّقین اصفیا، دلائل نبوتڭ تفصیلاتنە دائر چوق جلدلر یازمشلر. بز یالڭز اجمالی اشارتلر نوعندن، او معجزاتڭ قطعی و معنوی متواتر اولان كلّی انواعنە اشارت ایدرز.

ایشتە نبوّت احمدیەنڭؐ دلائلی، اوّلا ایكی قسمدر. بریسی، ارهاصات دینیلن، نبوّتدن اوّل و ولادتی وقتندە ظهور ایدن خارق العادە حاللردر.

ایكنجی قسم، سائر دلائل نبوّتدر. ایكنجی قسم دە ایكی قسمدر. بری، اوندن صوڭرە، فقط نبوّتنی تصدیقًا ظهورە كلن خارقەلردر. ایكنجیسی، عصر سعادتندە مظهر اولدیغی خارقەلردر.

شو ایكنجی قسم دخی ایكی قسمدر. بری، ذاتندە، سیرتندە، صورتندە، اخلاقندە، كمالندە ظاهر اولان دلائل نبوّتدر. ایكنجیسی، آفاقی، خارجی شیلردە مظهر اولدیغی معجزاتدر.

شو ایكنجی قسم دخی ایكی قسمدر. بری، معنوی و قرآنیدر. دیگری، مادّی و اكوانیدر.

شو ایكنجی قسم دخی ایكی قسمدر. بری، دعوای نبوت وقتندە اهل كفرڭ عنادینی قیرمق ویاخود اهل ایمانڭ قوّت ایماننی زیادەلشدیرمك ایچون ظهورە كلن خارق العادە معجزاتدر. شقّ قمر و پارماغندن صویڭ آقمەسی و آز طعاملە چوقلری طویورمەسی و حیوان، آغاچ، طاشڭ قونوشمەسی كبی یگرمی نوع.. و هر بر نوعی معنوی تواتر درجەسندە.. و هر بر نوعڭ دە چوق مكرّر افرادی واردر. ایكنجی قسم، استقبالدە اخبار ایتدیگی حادثەلردركە، جناب حقّڭ تعلیمیلە او دە خبر ویرمش. خبر ویردیگی كبی طوغری چیقمشدر.

ایشتە بز دە شو آخركی قسمدن باشلایوب اجمالی بر فهرستە كوسترەجگز. [حاشیە]

[دردنجی نكتەلی اشارت] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ، علّام الغیوبڭ تعلیمیلە خبر ویردیگی امور غیبیە حد و حسابە كلمز. اعجاز قرآنە دائر اولان یگرمی بشنجی سوزدە انواعنە اشارت و بر درجە ایضاح و اثبات ایتدیگمزدن، كچمش زمانە دائر و انبیای سابقەیە دائر و حقائق الٰهیەیە و حقائق كونیەیە و حقائق اخرویەیە دائر اخبارات غیبیەلرینی یگرمی بشنجی سوزە حوالە ایدوب، شیمدیلك بحث ایتمەیەجگز. یالڭز كندندن صوڭرە صحابە و آل بیتڭ باشنە كلن و امّتڭ ایلریدە مظهر اولاجغی حادثاتە دائر پك چوق اخبارات صادقۀ غیبیەسی قسمندن جزئی برقاچ مثالنە اشارت ایدەجگز. و شو حقیقت تمامیلە آڭلاشیلمق ایچون (آلتی اساس) مقدِّمە اولارق بیان ایدەجگز.

[برنجی اساس] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ چندان هر حالی و هر طوری، صدقنە و نبوّتنە شاهد اولابیلیر. فقط هر حالی، هر طوری خارق العادە اولمق لازم دگلدر. چونكە جناب حق اونی بشر صورتندە كوندرمش. تا انسانڭ

احوال اجتماعیەلرندە دنیوی، اخروی سعادتلرینی قزاندیراجق اعمال و حركاتلرندە رهبر اولسون. و امام اولسون. و هر بری برر معجزات قدرت الٰهیە اولان عادیات ایچندەكی خارق العادە اولان صنعت ربانیەیی و تصرف قدرت الٰهیّەیی كوسترسین. اگر افعالندە بشریتدن چیقوب خارق العادە اولسە ایدی، بالذّات امام اولامازدی. افعالیلە، احوالیلە، اطواریلە درس ویرەمزدی.

فقط یالڭز نبوّتنی معنّدلرە قارشو اثبات ایتمك ایچون خارق العادە ایشلرە مظهر اولور. و عند الحاجە، آرا صیرە معجزاتی كوستریردی. فقط سرّ تكلیف اولان امتحان و تجربە مقتضاسیلە، البتە بداهت درجەسندە و ایستر ایستەمز تصدیقە مجبور قالاجق درجەدە معجزە اولمازدی. چونكە سرّ امتحان و حكمت تكلیف اقتضا ایدركە، عقلە قاپو آچیلسین. و عقلڭ اختیاری ألندن آلینماسین. اگر غایت بدیهی بر صورتدە اولسە، او وقت عقلڭ اختیاری قالماز. ابو جهل دە ابو بكرؓ كبی تصدیق ایدر. امتحان و تكلیفڭ فائدەسی قالماز. كومور ایلە الماس بر سویّەدە قالیردی.

جای حیرتدركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ، مبالغەسز بیڭلر وجهدە بیڭلر چشید انسان، هر بری بر تك معجزەسی ایلە ویا بر دلیل نبوّتی ایلە ویا بر كلامی ایلە ویا یوزینی كورمسیلە و هكذا، برر علامتیلە ایمان كتیردكلری حالدە، بتون بو بیڭلر آیری آیری انسانلری و مدقّق و متفكرلری ایمانە كتیرن بتون او بیڭلر دلائل نبوّتی، نقل صحیح ایلە و آثار قطعیّە ایلە، شیمدیكی بدبخت بر قسم انسانلرە كافی كلمییور كبی ضلالتە صاپییورلر.

[ایكنجی اساس] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام هم بشردر، بشریت اعتباریلە بشر كبی معاملە ایدر. هم رسولدر، رسالت اعتباریلە جناب حقّڭ ترجمانیدر، ایلچیسیدر. رسالتی وحیە استناد ایدر. وحی ایكی قسمدر. بری، وحی صریحیدركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام اوندە صرف بر ترجماندر، مبلّغدر، مداخلەسی یوقدر. قرآن و بعض أحادیث قدسیّە كبی. ایكنجی قسم، وحی ضمنیدر. شو قسم مجمل و خلاصەسی، وحیە و الهامە استناد ایدر. فقط تفصیلاتی و تصویراتی رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە عائددر. او وحیدن كلن مجمل حادثەیی تفصیل و تصویردە ذات احمدیە علیە الصّلاة والسّلام، بعضًا یینە الهامە، یا وحیە استناد ایدوب بیان ایدر. ویاخود كندی فراستیلە بیان ایدر. و كندی اجتهادیلە یاپدیغی تفصیلات و تصویرات، یا وظیفۀ رسالت نقطەسندە علوی قوّۀ قدسیە ایلە بیان ایدر. ویاخود عرف و عادت و افكار عامّە سویّەسنە كورە، بشریتی نقطەسندە بیان ایدر. ایشتە هر حدیثدە بتون تفصیلاتنە وحی محض نقطەسیلە باقیلماز. بشریتڭ مقتضاسی اولان افكار و معاملاتندە رسالتڭ علوی آثاری آرانیلماز. مادام بعض حادثەلر مجمل اولارق، مطلق بر صورتدە اوڭا وحیًا كلیر. او دە كندی فراستیلە و تعارف عمومی جهتیلە

تصویر ایدر. شو تصویردەكی متشابهاتە و مشكلاتە بعضًا تفسیر لازم كلییور. حتّی تعبیر لازم كلییور. چونكە بعض حقیقتلر واركە، تمثیل ایلە فهمە تقریب ایدیلیر. ناصلكە، بر وقت حضور نبویدە درینجە بر كورولتو ایشیتیلدی. فرمان ایتدیكە: شو كورولتو، یتمش سنەدر یووارلانوب، شیمدی جهنّمڭ دیبنە دوشمش بر طاشڭ كورولتوسیدر. بر ساعت صوڭرە جواب كلدیكە، یتمش یاشنە كیرن مشهور بر منافق ئولوب جهنّمە كیتدی. ذات احمدیە علیە الصّلاة والسّلامڭ بلیغ بر تمثیل ایلە بیان ایتدیگی حادثەنڭ تأویلنی كوستردی.

[اوچنجی اساس] نقل اولونان خبرلر، اگر تواتر صورتندە اولسە، قطعیدر. تواتر [حاشیە] ایكی قسمدر. بری صریح تواتر، بری معنوی تواتردر. معنوی تواتر دە ایكی قسمدر.

بری سكوتیدر. یعنی سكوت ایلە قبول كوستریلمش. مثلا، بر جماعت ایچندە بر آدم، او جماعتڭ نظری آلتندە بر حادثەیی خبر ویرسە، جماعت اونی تكذیب ایتمزسە، سكوت ایلە مقابلە ایتسە، قبول ایتمش كبی اولور. خصوصًا خبر ویردیگی حادثەدە جماعت اونڭلە علاقەدار اولسە، هم تنقیدە مهیّا و خطایی قبول ایتمز و یالانی چوق چركین كورور بر جماعت اولسە، البتە اونڭ سكوتی، او حادثەنڭ وقوعنە قوّتلی دلالت ایدر.

ایكنجی قسم تواتر معنوی شودركە: بر حادثەنڭ وقوعنە، مثلا، بر قیّە طعام ایكی یوز آدمی طوق ایتمش دینیلسە، فقط اونی خبر ویرنلر آیری آیری صورتدە خبر ویرییور. بری بر چشید، بری باشقە بر صورتدە، دیگری باشقە بر شكلدە بیان ایدر. فقط عمومًا عین حادثەنڭ وقوعنە متّفقدرلر. ایشتە مطلق حادثەنڭ وقوعی، متواتر بالمعنادر، قطعیدر. اختلاف صورت ایسە ضرر ویرمز.

هم بعضًا اولوركە، خبر واحد، بعض شرائط داخلندە تواتر كبی قطعیّتی افادە ایدر. هم بعضًا اولوركە، خبر واحد، خارجی امارەلرلە قطعیّتی افادە ایدر.

ایشتە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامدن بزە نقل اولونان معجزاتی و دلائل نبوّتی، قسم اعظمی تواتر ایلەدر. یا صریحی، یا معنوی، یا سكوتی. و بر قسمی چندان خبر واحد ایلەدر. فقط اویلە شرائط داخلندە، نَقّاد محدّثین نظرندە قبولە شایان اولدقدن صوڭرە، تواتر كبی قطعیّتی افادە ایتمك لازم كلیر. اوت، محدّثینڭ محقّقینندن اَلْحَافِظْ تعبیر ایتدكلری ذاتلر، لا اقل یوز بیڭ حدیثی حفظنە آلمش بیڭلر محقِّق محدّثلر، هم اللی سنە صباح نمازینی عشا آبدستیلە قیلان متّقی محدّثلر.. و باشدە بُخَارٖی و مسلم اولارق كتب ستّۀ حدیثیە صاحبلری اولان علم حدیث داهیلری، علّامەلری تصحیح و قبول ایتدكلری خبر واحد، تواتر قطعیّتندن كری قالماز.

اوت، فن حدیثڭ محقّقلری، نَقّادلری

او درجە حدیث ایلە خصوصیت پیدا ایتمشلركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ طرز افادەسنە و اسلوب عالیسنە و صورت افادەسنە انسیّت ایدوب ملكە كسب ایتمشلركە، یوز حدیث ایچندە بر موضوعی كورسە، موضوعدر دیر. بو حدیث اولماز. و پیغمبرڭؐ سوزی دگلدر، دیر، رد ایدر. صرّاف كبی حدیثڭ جوهرینی طانیر. باشقە سوزی اوڭا التباس ایدەمز. یالڭز اِبْنِ جَوْزٖی كبی بعض محقّقلر، تنقیددە افراط ایدوب، بعض احادیث صحیحەیە دە موضوع دیمشلر. فقط هر موضوع شیئڭ معناسی یاڭلیشدر، دیمك دگلدر. بلكە بو سوز حدیث دگلدر، دیمكدر.

[سؤٓال؟] عنعنەلی سندڭ فائدەسی نەدركە، لزومسز یردە، معلوم بر واقعەدە [عَنْ فُلَانٍ، عَنْ فُلَانٍ، عَنْ فُلَانٍ] دیرلر؟

[الجواب] فائدەلری چوقدر. ازجملە بر فائدەسی شودركە: عنعنە ایلە كوستریلییوركە، عنعنەدە داخل اولان موثوق و حجّت و صادق اهل حدیثڭ بر نوع اجماعنی ارائە ایدر. و او سنددە داخل اولان اهل تحقیقڭ بر نوع اتّفاقنی كوستریر. كویا او سنددە، او عنعنەدە داخل اولان هر بر امام، هر بر علّامە، او حدیثڭ حكمنی امضا ایدییور. صحّتنە دائر مهرینی باصییور.

[سؤٓال؟] نەدن حادثات اعجازیە، سائر ضروری احكام شرعیە كبی تواتر صورتندە، پك چوق طریقلر ایلە، چوق اهمّیتلی نقل ایدیلمەمش؟

[الجواب] چونكە اكثر احكام شرعیەیە اكثر ناس، اكثر اوقاتدە محتاجدر. فرض عین كبی، او احكامڭ هر شخصە علاقەسی وار. امّا معجزات ایسە، هركسڭ هر بر معجزەیە احتیاجی یوق. اگر احتیاج اولسە دە، بر دفعە ایشیتمك كافی كلیر. عادتا فرض كفایە كبی، بر قسم انسانلر اونلری بیلسە یتر.

ایشتە بونڭ ایچوندركە، بعض اولور، بر معجزەنڭ وجودی و تحقّقی، بر حكمڭ وجودندن اون درجە قطعی اولدیغی حالدە، اونڭ راویسی بر ایكی اولور. حكمڭ راویسی اون یگرمی اولور.

[دردنجی اساس] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ استقبالدن خبر ویردیگی بعض حادثەلر، جزئی برر حادثە دگل، بلكە تكرّر ایدر برر حادثۀ كلّیّەیی جزئی بر صورتدە خبر ویرر. حالبوكە او حادثەنڭ متعدّد وجهلری وار. هر دفعە بر وجهنی بیان ایدر. صوڭرە راوئ حدیث او وجهلری برلشدیرر. خلاف واقع كبی كورونور.

مثلا، حضرت مهدی یە دائر مختلف روایتلر وار. تفصیلات و تصویرات باشقە باشقەدر. حالبوكە یگرمی دردنجی سوزڭ بر دالندە اثبات ایدیلدیگی كبی، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام وحیە استنادًا هر بر عصردە قوۀ معنویۀ اهل ایمانی محافظە ایتمك ایچون، هم دهشتلی حادثەلردە یأسە دوشمەمك ایچون، هم عالم اسلامیتڭ بر سلسلۀ نورانیەسی اولان آل بیتنە اهل ایمانی معنوی ربط ایتمك ایچون مهدی یی خبر ویرمش. آخر زماندە كلن مهدی كبی، هر بر عصر آل بیتدن بر نوع مهدی،

بلكە مهدیلر بولمش. حتّی آل بیتدن معدود اولان عبّاسیّە خلفاسندن بیوك مهدینڭ چوق اوصافنە جامع بر مهدی بولمش. ایشتە بیوك مهدیدن اوّل كلن امثاللری، نمونەلری اولان خلفای مهدیّین و اقطاب مهدیّین اوصافلری، اصل مهدینڭ اوصافنە قاریشمش. و اوندن روایتلر اختلافە دوشمش.

[بشنجی اساس] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام (لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ اِلَّا اللّٰهُ)سرّنجە، كندی كندینە غیبی بیلمزدی. بلكە جناب حق اوڭا بیلدیرردی، او دە بیلدیرردی. جناب حق هم حكیمدر، هم رحیمدر. حكمت و رحمتی ایسە، امور غیبیەدن چوغنڭ سترینی اقتضا ایدییور. مبهم قالمەسنی ایستەیور. چونكە شو دنیادە انسانڭ خوشنە كیتمەین شیلر داها چوقدر. وقوعندن اوّل اونلری بیلمك الیمدر.

ایشتە بو سرّ ایچوندركە، ئولوم و اجل مبهم بیراقیلمش. و انسانڭ باشنە كلەجك مصیبتلر دە پردۀ غیبدە قالمش. ایشتە حكمت ربّانیە و رحمت الٰهیە بویلە اقتضا ایتدیگی ایچون، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ امّتنە قارشو زیادە حسّاس مرحمتنی زیادە رنجیدە ایتمەمك و آل و اصحابنە قارشو شدید شفقتنی فضلە اینجیتمەمك ایچون، وفات نبویدن صوڭرە آل و اصحابنڭ و امّتنڭ باشلرینە كلن مدهش حادثاتی عمومیتلە و تفصیلاتیلە كوسترمەمك [حاشیە]، مقتضای حكمت و رحمتدر. فقط یینە بعض حكمتلر ایچون، مهم حادثاتی، فقط دهشتلی بر صورتدە دگل، اوڭا تعلیم ایتمش، او دە اخبار ایتمش.

هم كوزل حادثەلری قسمًا مجمل، قسمًا تفصیل ایلە بیلدیرمش. او دە خبر ویرمش. اونڭ خبرلرینی دە، اڭ یوكسك بر درجۀ تقوادە و عدلدە و صدقدە چالیشان و [وَمَنْ كَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّدًا فَلْیَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ] حدیثندەكی تهدیددن شدّتلە قورقان و〚 فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَی اللّٰهِ〛 آیتندەكی شدّتلی تهدیددن شدّتلە قاچان محدّثین كاملین، بزە صحیح بر صورتدە او خبرلری نقل ایتمشلر.

[آلتنجی اساس] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ احوال و اوصافی، سِیَرْ و تاریخ صورتیلە بیان ایدیلمش. فقط او اوصاف و احوال غالبی بشریتنە باقار. حالبوكە، او ذات مباركڭ شخص معنویسی و ماهیت قدسیەسی او درجە یوكسك و نورانیدركە، سِیَرْ و تاریخدە بیان اولونان اوصاف، او بالا قامتە اویغون كلمییور. او یوكسك قیمتە موافق دوشمەیور. چونكە (اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) سرّنجە هر كون، حتّی شیمدی دە بتون امّتنڭ عبادتلری

قدر بر عظیم عبادت، صحیفۀ كمالاتنە علاوە اولویور. نهایتسز رحمت الٰهیەیە، نهایتسز بر صورتدە، نهایتسز بر استعداد ایلە مظهر اولدیغی كبی، هر كون حدسز امّتنڭ حدسز دعاسنە مظهر اولویور.

و شو كائناتڭ نتیجەسی و اڭ مكمّل میوەسی و خالق كائناتڭ ترجمانی و سوكیلیسی اولان او ذات مباركڭ تمام ماهیتی و حقیقت كمالاتی، سِیَرْ و تاریخە كچن بشری احوال و اطوارە صیغیشماز. مثلا، حضرت جبرائیل و میكائیل ایكی محافظ یاور حكمندە غزوۀ بدردە یانندە بولونان بر ذات مبارك، چارشو ایچندە بدوی بر عربلە آت مبایعەسندە منازعە ایتمك، بر تك شاهد اولان خُزَیْمَەیی شاهد كوسترمكلە كورونن اطوار ایچندە صیغیشماز.

ایشتە یاڭلیش كیتمەمك ایچون، هر وقت ماهیت بشریّتی اعتباریلە ایشیتیلن اوصاف عادیە ایچندە باشنی قالدیروب حقیقی ماهیّتنە و مرتبۀ رسالتدە طورمش نورانی شخصیت معنویەسنە باقمق لازمدر. یوقسە یا حرمتسزلك ایدر ویا شبهەیە دوشر.

شو سرّی ایضاح ایچون شو تمثیلی دیڭلە: مثلا، بر خرما چكردگی وار. او خرما چكردگی طوپراق آلتنە قونوب آچیلارق، قوجە میوەدار بر آغاچ اولدی. هم كیتدكجە توسّع ایدر، بویور. ویا طاووس قوشنڭ بر یومورطەسی واردی. او یومورطەیە حرارت ویریلدی. بر طاووس جیوجیوی چیقدی. صوڭرە تام مكمّل، هر طرفی قدرتدن یازیلی و یالدیزلی بر طاووس قوشی اولدی. هم كیتدكجە داها بویور و كوزللشیر.

شیمدی او چكردك و او یومورطەیە عائد صفتلر، حاللر وار. ایچندە اینجەجك مادّەلر وار. هم اوندن حاصل اولان آغاچ و قوشڭ دە، او چكردك و یومورطەنڭ عادی كوچك كیفیت و وضعیتلرینە نسبتًا، بیوك و عالی صفتلری و كیفیتلری وار. شیمدی او چكردك و او یومورطەنڭ اوصافنی آغاچ و قوشڭ اوصافیلە ربط ایدوب بحث ایتمكدە لازم كلیركە، هر وقت عقلِ بشر باشنی چكردكدن آغاجە قالدیروب باقسین. و یومورطەدن قوشە كوزینی توجیه ایدوب دقّت ایتسین. تا ایشیتدیگی اوصافی اونڭ عقلی قبول ایدەبیلسین. یوقسە، بر درهم چكردكدن بیڭ بطمان خرما آلدم. و شو یومورطە جوّ آسماندە قوشلرڭ سلطانیدر دینسە، تكذیب و انكارە صاپاجق.

ایشتە بونڭ كبی رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ بشریتی، او چكردك و او یومورطەیە بڭزر. و وظیفۀ رسالتلە پارلایان ماهیّتی ایسە، شجرۀ طوبا كبی و جنّتڭ طَیْرِ هُمَایونی كبیدر. هم دائما تكمّلدەدر. اونڭ ایچون چارشو ایچندە بر بدوی ایلە نزاع ایدن او ذاتی دوشوندیگی وقت، رَفْرَفە بینوب، جبرائیلی آرقەدە بیراقوب، قاب قوسینە قوشوب كیدن ذات نورانیەسنە خیال كوزینی قالدیروب باقمق لازم كلیر. یوقسە، یا حرمتسزلك ایدەجك ویا نفس امّارەسی اینانمایاجق.

〚 بشنجی نكتەلی اشارت〛 امور غیبیەیە دائر حدیثلرڭ (برقاچ مثالنی) ذكر ایدرز.

رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، نقل صحیح ایلە و متواتر بر درجەدە بزە واصل اولمشكە، منبر اوستندە، جماعت صحابە ایچندە فرمان ایتمشكە: [اِبْنٖی حَسَنٌ هٰذَا سَیِّدٌ سَیُصْلِحُ اللّٰهُ بِهٖ بَیْنَ فِئَتَیْنِ عَظٖیمَتَیْنِ] ایشتە قرق سنە صوڭرە اسلامڭ اڭ بیوك ایكی اوردوسی قارشو قارشویە كلدیگی وقت، حضرت حسن رضی اللّٰه عنه حضرت معاویەؓ [حاشیە] ایلە مصالحە ایدوب جَدِّ اَمْجَدینڭ معجزۀ غیبیەسنی تصدیق ایتمشدر.

[ایكنجیسی] نقل صحیح ایلە حضرت علی یە دیمش: [سَتُقَاتِلُ النَّاكِثٖینَ وَالْقَاسِطٖینَ وَالْمَارِقٖینَ] هم وَقْعَۀ جَمَلْ، هم وقعۀ صِفّٖین، هم وقعۀ خَوَارِجْ حادثەلرینی خبر ویرمش.

هم حضرت علی حضرت زُبَیْرْ ایلە سویشدیگی بر زمان دیدی: بو سڭا قارشو محاربە ایدەجك، فقط حقسزدر.

هم ازواج طاهراتنە دیمش: ایچڭزدە بریسی، مهم بر فتنەنڭ باشنە كچەجك. و اطرافندە چوقلر قتل ایدیلەجك. [وَتَنْبَحُ عَلَیْهَا كِلَابُ الْحَوْئَبِ]

ایشتە شو صحیح، قطعی حدیثلر، اوتوز سنە صوڭرە حضرت علینڭ حضرت عائشە و زبیر و طَلْحَەیە قارشو وقعۀ جَمَلْدە و مُعَاوِیَەیە قارشو صِفّیندە و خَوَارِجە قارشو حَرُورَادە و نَهْرَوَانْدە محاربەسی، او اخبار غیبینڭ بر تصدیق فعلیسیدر.

هم حضرت علی یە:، سنڭ صقالڭی سنڭ باشڭڭ قانیلە ایصلاتدیراجق دییە، بر آدمی اخبار ایتمش. حضرت علی او آدمی طانیرمش. او دە عَبْدُ الرَّحْمٰنْ اِبْنِ مُلْجَمُ الْخَارِجٖیدر.

هم خارجیلرڭ ایچندە ذُو الثَّدْیَە دینیلن بر آدمی، غریب بر نشانلە علامت اولارق خبر ویرمشدركە، خوارجلرڭ مقتوللری ایچندە او آدم بولونمش. حضرت علی اونی حقّانیتنە حجّت كوسترمش، هم معجزۀ نبویەیی اعلان ایتمش.

هم رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، اُمُّ سَلَمَەنڭ، داها دیگرلرڭ روایت صحیحی ایلە خبر ویرمشكە: حضرت حسین، (طَفّ) یعنی كربلادە قتل ایدیلەجكدر. اللی سنە صوڭرە عین وقعۀ جگرسوز وقوعە كلوب، او اخبار غیبی یی تصدیق ایتمش.

هم مكرّر اخبار ایتمشكە: بنم آل بیتم، بندن صوڭرە [یَلْقَوْنَ قَتْلاً وَتَشْرٖیدًا] یعنی قتلە و بلایە و نفیە معروض قالاجقلر. و بر درجە ایضاح ایتمش. عینًا اویلە چیقمشدر.

شو مقامدە بر [مهم سؤٓال] واردر. دینیلیركە: حضرت علی، او درجە خلافتە لیاقتی اولدیغی و رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە قرابتی و خارق العادە جسارت و علمی ایلە برابر، نەدن خلافتدە تقدّم ایتدیریلمدی؟ و نەدن اونڭ خلافتی زمانندە اسلام چوق كشماكشە مظهر اولدی؟

[الجواب] آل بیتدن بر قطب اعظم دیمشكە: رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، حضرت علینڭؓ خلافتنی آرزو ایتمش. فقط غائبدن اوڭا بیلدیریلمشكە، مراد الٰهی باشقەدر. او دە آرزوسنی بیراقوب

مراد الٰهی یە تابع اولمش.

مراد الٰهینڭ حكمتلرندن بریسی شو اولمق كركدركە: وفات نبویدن صوڭرە، اڭ زیادە اتّفاق و اتّحادە كلمەیە محتاج اولان صحابەلر، اگر حضرت علی باشە كچسە ایدی، حضرت علینڭ خلافتی زمانندە ظهورە كلن حادثاتڭ شهادتیلە.. و حضرت علینڭ مماشاتسز، پرواسز، زاهدانە، قهرمانانە، مستغنیانە طوری و شهرتكیر عالم شجاعتی اعتباریلە، چوق ذاتلردە و قبیلەلردە رقابت طمارینی حركتە كتیروب تفرقەیە سبب اولمق قویًا محتملدی.

هم حضرت علینڭ خلافتنڭ تأخّر ایتمەسنڭ بر سرّی شودركە: غایت مختلف اقوامڭ بربرینە قاریشمەسیلە، پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ خبر ویردیگی كبی صوڭرە انكشاف ایدن یتمش اوچ فرقە افكارینڭ اساسلرینی طاشییان او اقوام ایچندە، فتنە انكیز حادثاتڭ ظهوری زمانندە، حضرت علی كبی خارق العادە بر جسارت و فراست صاحبی، هاشمی و آل بیت كبی قوّتلی، حرمتلی بر قوّت لازم ایدیكە، طایانابیلسین. اوت، طایاندی. رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ خبر ویردیگی كبی، بن قرآنڭ تنزیلی ایچون حرب ایتدم، سن دە تأویلی ایچون حرب ایدەجكسڭ.

هم اگر حضرت علی اولماسە ایدی، دنیا سلطنتی، ملوك امویەیی بتون بتون یولدن چیقارمق محتملدی. حالبوكە، قارشولرندە حضرت علی و آل بیتی كوردكلری ایچون، اونلرە قارشو موازنەیە كلمك و اهل اسلام نظرندە موقعلرینی محافظە ایتمك ایچون، ایستر ایستەمز امویّە دولتی رئیسلرینڭ عمومی، كندیلری اولماسە دە، هر حالدە تشویق و تصویبلریلە اتباعلری و طرفدارلری، بتون قوّتلریلە حقائق اسلامیەیی و حقائق ایمانیەیی و احكام قرآنیەیی محافظەیە و نشرە چالیشدیلر. یوز بیڭلرلە مجتهدین، محقّقین و محدّثین كاملین و اولیالر و اصفیالر یتیشدیردیلر. اگر قارشولرندە آل بیتڭ غایت قوّتلی ولایت و دیانت و كمالاتی اولماسە ایدی، عباسیلرڭ و امویلرڭ آخرلرندەكی كبی، بتون بتون چیغیردن چیقمق قطعیًّا محتملدی.

[اگر دینیلسە] نەدن خلافت اسلامیە آل بیت نبویدە تقرّر ایتمدی؟ حالبوكە اڭ زیادە لایق و مستحق اونلردی.

[الجواب] سلطنت دنیویە آلداتیجیدر. آل بیت ایسە، حقائق اسلامیەیی و احكام قرآنیەیی محافظەیە مأمور ایدیلر. خلافت و سلطنتە كچن، یا نبی كبی معصوم اولملی ویاخود خلفای راشدین و عُمَرْ اِبْنِ عَبْدُ الْعَزٖیزِ اَمَوٖی و مَهْدٖئِ عَبَّاسٖی كبی خارق العادە بر زهد قلبی اولملیكە، آلداتماسین. حالبوكە، مصردە آل بیت نامنە تشكّل ایدن دولت فَاطِمِیَە خلافتی و آفریقەدە موحّدین حكومتی و ایراندە صَفَوٖیلر دولتی كوسترییوركە، سلطنت دنیویە آل بیتە یاراماز. وظیفۀ اصلیەسی اولان حفظ دینی و خدمت اسلامیتی اونلرە اونوتدیرر. حالبوكە، سلطنتی ترك ایتدكلری زمان، پارلاق

و یوكسك بر صورتدە اسلامیتە و قرآنە خدمت ایتمشلر.

ایشتە باق، حضرت حسنڭ نسلندن كلن اقطابلر، خصوصًا اقطاب اربعە و بالخاصّە غوث اعظم اولان شیخ عبد القادر كیلانی.. و حضرت حسینڭ نسلندن كلن اماملر، خصوصًا زَیْنَ الْعَابِدٖینْ و جَعْفَرِ صَادِقْكە، هر بری برر معنوی مهدی حكمنە كچمش. معنوی ظلمی و ظلماتی طاغیتوب انوار قرآنیەیی و حقائق ایمانیەیی نشر ایتمشلر. جَدِّ اَمْجَدْلرینڭ برر وارثی اولدقلرینی كوسترمشلر.

[اگر دینیلسە] مبارك اسلامیت و نورانی عصر سعادتڭ باشنە كلن او دهشتلی، قانلی فتنەنڭ حكمتی و وجە رحمتی نەدر؟ چونكە اونلر قهرە لایق دگل ایدیلر.

[الجواب] ناصلكە بهاردە دهشتلی یاغمورلی بر فیرطینە، هر طائفۀ نباتاتڭ، تخوملرڭ، آغاچلرڭ استعدادلرینی تحریك ایدر. انكشاف ایتدیرر. هر بری كندینە مخصوص چیچك آچار. فطری برر وظیفە باشنە كچر. اویلە دە، صحابە و تابعینڭ باشنە كلن فتنە دخی، چكردكلر حكمندەكی مختلف آیری آیری استعدادلری تحریك ایدوب قامچیلادی. اسلامیت تهلكەدەدر، یانغین وار دییە، هر طائفەیی قورقوتدی. اسلامیتڭ حفظنە قوشدیردی. هر بری كندی استعدادینە كورە جامعۀ اسلامیتڭ كثرتلی و مختلف وظیفەلرندن بر وظیفەیی اوموزینە آلدی. كمال جدّیتلە چالیشدی. بر قسمی حدیثلرڭ محافظەسنە، بر قسمی شریعتڭ محافظەسنە، بر قسمی حقائق ایمانیەنڭ محافظەسنە، بر قسمی قرآنڭ محافظەسنە چالیشدی و هكذا. هر بر طائفە بر خدمتە كیردی. وظائف اسلامیتدە حمّالی بر صورتدە سعی ایتدیلر. مختلف رنكلردە چوق چیچكلر آچیلدی. پك كنیش اولان عالم اسلامیتڭ اقطارینە او فیرطینە ایلە تخوملر آتیلدی. یاری یری كُلستانە چویردی. فقط مع التّأسّف، او كُللر و كُلستان ایچندە، اهل بدعە فرقەلرینڭ دیكنلری دخی چیقدی.

كویا دست قدرت، جلال ایلە او عصری چالقالادی. شدّتلە تحریك ایدوب چویردی. اهل همتی غیرتە كتیروب الكتریكلندیردی. او حركتدن كلن بر قُوَّۀِ عَنِ الْمَرْكَزِیَە ایلە، پك چوق منوّر مجتهدلری و نورانی محدّثلری، قدسی حافظلری، اصفیالری، اقطابلری عالم اسلامڭ اقطارینە اوچوردی. هجرت ایتدیردی. شرقدن غربە قدر اهل اسلامی هیجانە كتیروب، قرآنڭ خزینەلرندن استفادە ایچون كوزلرینی آچدیردی.

شیمدی صددە كلییورز. رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ امور غیبیەدن، خبر ویردیگی كبی طوغری وقوعە كلن ایشلر بیڭلردر. پك چوقدر. بز یالڭز جزئی برقاچ مثالنە اشارت ایدەجگز.

ایشتە باشدە بُخَارٖی و مسلم، صحّتلە مشهور كتب ستّۀ حدیثیە صاحبلری، بیان ایدەجگمز خبرلرڭ چوغندە متّفق و او خبرلرڭ چوغی معنًا متواتر و بر قسمی دخی اهل تحقیق، اونلرڭ صحّتنە اتّفاق ایتمەسیلە، متواتر كبی قطعی دینیلەبیلیر.

ایشتە نقل صحیح قطعی ایلە اصحابنە خبر ویرمشكە: سز عموم دوشمانلریڭزە غلبە ایدەجكسڭز. هم فتح مكّە، هم فتح خَیْبَرْ، هم فتح شام، هم فتح عراق، هم فتح ایران، هم فتح بَیْتُ الْمَقْدِسَە موفّق اولاجقسڭز. هم او زمانڭ اڭ بیوك دولتلری اولان ایران و روم پادشاهلرینڭ خزینەلرینی بینڭزدە تقسیم ایدەجكسڭز، خبر ویرمش. هم تخمینم بویلە ویا ظن ایدرم دیمەمش. بلكە كورور كبی قطعی اخبار ایتمش، خبر ویردیگی كبی چیقمش. حالبوكە، خبر ویردیگی وقت هجرتە مجبور اولمش. صحابەلری آز. مدینە اطرافی و بتون دنیا دوشماندی.

هم نقل صحیح قطعی ایلە چوق دفعە فرمان ایتمش: [عَلَیْكُمْ بِسٖیرَةِ الَّذَیْنِ مِنْ بَعْدٖٓی اَبٖی بَكْرٍ وَعُمَرَ] دییوب، ابو بكر و عمر كندندن صوڭرەیە قالاجقلر، هم خلیفە اولاجقلر. هم مكمّل بر صورتدە و رضای الٰهی و مرضئ نبوی دائرەسندە حركت ایدەجكلر. هم ابو بكر آز قالاجق. عمر چوق قالاجق. و پك چوق فتوحات یاپاجق.

هم فرمان ایتمشكە: [زُوِیَتْ لِیَ الْاَرْضُ فَاُرٖیتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا وَسَیَبْلُغُ مُلْكُ اُمَّتٖی مَا زُوِیَ لٖی مِنْهَا] دییوب، شرقدن غربە قدر بنم امّتمڭ النە كچەجكدر. هیچ بر امّت او قدر ملك ضبط ایتمەمش. خبر ویردیگی كبی چیقمش.

هم نقل صحیح و قطعی ایلە غَزَایِ بَدِرْدن اوّل فرمان ایتمش: [هٰذَا مَصْرَعُ اَبٖی جَهْلٍ هٰذَا مَصْرَعُ عُتْبَةَ هٰذَا مَصْرَعُ اُمَیَّةَ هٰذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ وَفُلَانٍ] دییوب، مشرك قریشڭ رئیسلرینڭ هر بری نرەدە قتل ایدیلەجگنی كوسترمش. و دیمش: بن كندی ألملە اُبَیّْ اِبْنِ خَلَفِی ئولدیرەجگم. خبر ویردیگی كبی چیقمش.

هم نقل صحیح قطعی ایلە، بر آی اوزاق مسافەدە شام اطرافندە [مُوتَە] نام موقعدەكی غزوۀ مشهورەدە محاربە ایدن صحابەلرینی كورور كبی فرمان ایتمش: [اَخَذَ الرَّایَةَ زَیْدٌ فَاُصٖیبَ ثُمَّ اَخَذَ جَعْفَرُ فَاُصٖیبَ ثُمَّ اَخَذَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَاُصٖیبَ ثُمَّ اَخَذَهَا سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللّٰهِ] دییوب، برر برر حادثاتی اصحابنە خبر ویرمش. ایكی اوچ هفتە صوڭرە یَعْلٰی اِبْنِ مُنَبِّهْ میدان حربدن كلدی. داها سویلەمدن مخبر صادقؐ حربڭ تفصیلاتنی بیان ایتدی. یَعْلٰی قسم ایتدی: دیدیگڭ كبی عینًا اویلە اولدی.

هم نقل صحیح قطعی ایلە فرمان ایتمش: [اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدٖی ثَلٰثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا عَضُوضًا] [وَاِنَّ هٰذَا الْاَمْرَ بَدَأَ نُبُوَّةً وَرَحْمَةً ثُمَّ یَكُونُ رَحْمَةً وَخِلَافَةً ثُمَّ یَكُونُ مُلْكًا عَضُوضًا ثُمَّ یَكُونُ عُتُوًّا وَجَبَرُوةً] دییوب، حضرت حسنڭ آلتی آی خلافتیلە، جهار یار كزینڭ، خلفای راشدینڭ زمان خلافتلرینی و اونلردن صوڭرە سلطنت شكلنە كیرمەسنی، صوڭرە او سلطنتدن جبروت و فساد امّت اولاجغنی خبر ویرمش. خبر ویردیگی كبی چیقمش.

هم نقل صحیح قطعی ایلە فرمان ایتمش: [یُقْتَلُ عُثْمَانُ وَهُوَ یَقْرَأُ الْمُصْحَفَ وَاِنَّ اللّٰهَ عَسٰٓی اَنْ یُلْبِسَهُ قَمٖیصًا وَاِنَّهُمْ یُرٖیدُونَ خَلْعَهُ] دییوب، حضرت عثمان