[Yirmi Dördüncü Söz’ün Beşinci Dalı’dır.]

Beşinci Dal’ın Beş Meyvesi var.

Birinci Meyve: Ey nefisperest nefsim, ey dünyaperest arkadaşım Muhabbet, şu kâinâtın bir sebeb-i vücûdudur. Hem şu kâinâtın râbıtasıdır. Hem şu kâinâtın nûrudur, hem hayatıdır. İnsan, kâinâtın en câmi‘ bir meyvesi olduğu için, kâinâtı istîlâ edecek bir muhabbet, o meyvenin çekirdeği olan kalbine derc edilmiştir. İşte şöyle nihâyetsiz bir muhabbete lâyık olacak, nihâyetsiz bir kemâl sâhibi olabilir.

İşte ey nefis ve ey arkadaş İnsanın fıtratında havfa ve muhabbete âlet olacak iki cihaz derc olunmuştur. Alâ küll-i hâl o muhabbet ve havf ya halka veya Hâlik’a müteveccih olacak. Hâlbuki halktan havf ise, elîm bir beliyedir. Halka muhabbet dahi, belâlı bir musîbettir. Çünki sen öylelerden korkarsın ki, sana merhamet etmez veya senin istirhâmını kabûl etmez. Şu haldeki havf, elîm bir belâdır. Muhabbet ise, sevdiğin şey, ya seni tanımaz, Allâh’a ısmarladık demeyip gider. Gençliğin ve malın gibi. Ya muhabbetin için seni tahkîr eder. Görmüyor musun ki, mecâzî aşklarda yüzde doksan dokuzu, ma‘şûkundan şikâyet eder. Çünki Samed aynası olan bâtın-ı kalb ile sanem-misâl dünyevî mahbûblara perestiş etmek, o mahbûbların nazarında sakîldir ve istiskāl eder, reddeder. Zîrâ fıtrat, fıtrî ve lâyık olmayan şeyi reddeder, atar. Şehvânî sevmekler, bahsimizden hâriçtir. Demek sevdiğin şeyler ya seni tanımıyor, ya seni tahkîr ediyor. Ya sana refâkat etmiyor, senin rağmine mufârakat ediyor. Mâdem öyledir, bu havf ve muhabbeti öyle birisine tevcîh et ki, senin havfın lezzetli bir tezellül olsun. Muhabbetin, zilletsiz bir saâdet olsun.

Evet, Hâlik-ı Zülcelâl’inden havf etmek, onun rahmetinin şefkatine yol bulup ilticâ etmek demektir. Havf bir kamçıdır. Onun rahmetinin kucağına atar. Ma‘lûmdur ki bir vâlide, meselâ bir yavruyu korkutup sînesine celb eder. O korku o yavruya gāyet lezzetlidir. Çünki şefkat sînesine celb ediyor. Hâlbuki bütün vâlidelerin şefkatleri, rahmet-i İlâhiyenin bir lem‘asıdır. Demek havfullâhta bir azîm lezzet vardır. Mâdem havfullâhın böyle lezzeti bulunsa, muhabbetullâhta ne kadar nihâyetsiz lezzet bulunduğu ma‘lûm olur.

Hem Allah’dan havf eden, başkaların kasâvetli, belâlı havfından kurtulur. Hem Allâh hesabına olduğu için mahlûkāta ettiği muhabbet dahi, firâklı ve elemli olmaz. Evet, insan evvelâ nefsini sever. Sonra akāribini, sonra milletini, sonra zîhayat mahlûkları, sonra kâinâtı, dünyayı sever. Bu dâirelerin her birisine karşı alâkadârdır. Onların lezzetleriyle mütelezziz ve elemleri ile müteellim olabilir. Hâlbuki şu herc ü merc-i âlemde ve rüzgâr deverânında hiç bir şey kararında kalmadığından, bîçâre kalb-i insan her vakit yaralanıyor. Elleri yapıştığı şeylerle, o şeyler gidip ellerini paralıyor, belki koparıyor. Dâimâ ızdırâb içinde kalır. Yâhûd gaflet ile sarhoş olur.

Mâdem öyledir, ey nefis Aklın varsa, bütün o muhabbetleri topla, hakîkî sâhibine ver, şu belâlardan kurtul. Şu nihâyetsiz muhabbetler, nihâyetsiz bir kemâl ve cemâl sâhibine mahsûstur. Ne vakit hakîkî sâhibine verdin, o vakit bütün eşyâyı onun nâmıyla ve onun aynası olduğu cihetle ızdırâbsız sevebilirsin. Demek şu muhabbet, doğrudan doğruya kâinâta sarf edilmemek gerektir. Yoksa muhabbet en lezîz bir ni‘met iken, en elîm bir nikmet olur.

Bir cihet kaldı ki, en mühimi de odur ki:; Ey nefis Sen, muhabbetini kendi nefsine sarf ediyorsun. Sen kendi nefsini kendine ma‘bûd ve mahbûb yapıyorsun. Her şeyi nefsine fedâ ediyorsun, âdetâ bir nevi‘ rubûbiyet veriyorsun. Hâlbuki muhabbetin sebebi ya kemâldir, zîrâ kemâl zâtında sevilir. Yâhûd menfaattir, yâhûd lezzettir veyâhûd hayriyettir, ya bunlar gibi bir sebeb tahtında muhabbet edilir.

Şimdi ey nefis Birkaç sözde kat‘î isbat etmişiz ki; asıl mâhiyetin kusur, naks, fakr, aczden yoğrulmuştur ki; zulmet, karanlığın derecesi nisbetinde nûrun parlaklığını gösterdiği gibi, zıddiyet i‘tibâriyle sen, onlarla Fâtır-ı Zülcelâl’in kemâl, cemâl, kudret ve rahmetine âyinedârlık ediyorsun. Demek ey nefis Nefsine muhabbet değil, belki adâvet etmelisin. Veyâhûd acımalısın. Veyâhûd mutmainne olduktan sonra şefkat etmelisin.

Eğer nefsini seversen, çünki senin nefsin lezzet ve menfaatin menşeidir, sen de lezzet ve menfaatin zevkine meftunsun. O zerre hükmünde olan lezzet ve menfaat-i nefsiyeyi, nihâyetsiz lezzet ve menfaatlere

tercîh etme. Yıldız böceği gibi olma. Çünki o, bütün ahbâbını ve sevdiği eşyâyı karanlığın vahşetine gark eder, nefsinde bir lem‘acık ile iktifâ eder. Zîrâ nefsî olan lezzet ve menfaatinle beraber, bütün alâkadâr olduğun ve bütün menfaatleriyle intifâ‘ ettiğin ve saadetleriyle mes‘ûd olduğun bütün kâinâtın menfaatleri, ni‘metleri, iltifâtına tâbi‘ bir Mahbûb-u Ezelî’yi sevmekliğin lâzımdır. Tâ hem kendinin, hem bütün onların saadetleriyle mütelezziz olasın. Hem kemâl-i mutlakın muhabbetinden aldığın nihâyetsiz bir lezzeti alasın.

Zâten sana, sende senin nefsine olan şedîd muhabbetin, onun zâtına karşı muhabbet-i zâtiyedir ki, sen sû’-i isti‘mâl edip kendi zâtına sarf ediyorsun. Öyle ise nefsindeki eneyi yırt, hüveyi göster. Ve kâinâta dağılmış olan bütün muhabbetlerin, onun esmâ ve sıfâtına karşı verilmiş bir muhabbettir. Sen sû’-i isti‘mâl etmişsin, cezâsını da çekiyorsun.

Çünki yerinde sarf olunmayan bir muhabbet-i gayr-i meşrûanın cezâsı, merhametsiz bir musîbettir. Rahmânü’r-Rahîm ismiyle, hûrilerle müzeyyen cennet gibi senin bütün arzularına câmi‘ bir meskeni, senin cismânî hevesâtına ihzâr eden; ve sâir esmâsıyla senin rûhun, kalbin, sırrın, aklın ve sâir letâifin arzularını tatmîn edecek ebedî ihsânâtını o cennette sana müheyyâ eden; ve her bir isminde ma‘nevî çok hazîne-i ihsân ve kerem bulunan bir Mahbûb-u Ezelî’nin elbette bir zerre muhabbeti, kâinâta bedel olabilir. Kâinât, onun bir cüz’î tecellî-i muhabbetine bedel olamaz. Öyle ise, o Mahbûb-u Ezelî’nin kendi Habîb’ine asm söylettirdiği şu fermân-ı ezelîyi dinle, ittibâ‘ et:

اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖی یُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ

İkinci Meyve: Ey nefis Ubûdiyet, mukaddeme-i mükâfât-ı lâhika değil, belki netice-i ni‘met-i sâbıkadır. Evet, biz ücretimizi almışız. Ona göre hizmetle ve ubûdiyetle muvazzafız. Çünki ey nefis Hayr-ı mahz olan vücûdu sana giydiren Hâlik-ı Zülcelâl, sana iştihâlı bir mide verdiğinden, Rezzâk ismiyle bütün mat‘ûmâtı bir sofra-i ni‘met içinde senin önüne koymuştur. Sonra sana hassâsiyetli bir hayat verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi rızık ister. Göz, kulak gibi bütün duyguların, ellerin gibidir ki, rûy-u zemîn kadar geniş bir sofra-i ni‘meti, o ellerin önüne koymuştur. Sonra ma‘nevî çok rızık ve ni‘metler isteyen insaniyeti sana verdiğinden, âlem-i mülk ve melekût gibi

geniş bir sofra-i ni‘met, o mi‘de-i insaniyetin önüne koymuş ve aklın eli yetişecek nisbette sana açmıştır. Sonra nihâyetsiz ni‘metleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleriyle tegaddî eden ve insâniyet-i kübrâ olan İslâmiyet’i ve îmânı sana verdiğinden, dâire-i mümkinât ile beraber esmâ-yı hüsnâ ve sıfât-ı mukaddesenin dâiresine şâmil bir sofra-i ni‘met ve saâdet ve lezzet sana fethetmiştir.

Sonra îmânın bir nûru olan muhabbeti sana vermekle, gayr-i mütenâhî bir sofra-i ni‘met ve saâdet ve lezzet sana ihsân etmiştir. Yani cismâniyetin i‘tibâriyle küçük, zaîf, âciz, zelîl, mukayyed, mahdûd bir cüz’sün. Onun ihsânıyla cüz’î bir cüz’den, küllî bir küll-i nûrânî hükmüne geçtin. Zîrâ hayatı sana vermekle cüz’iyetten bir nevi‘ külliyete; ve insaniyeti vermekle hakîkî külliyete; ve İslâmiyet’i vermekle ulvî ve nûrânî bir külliyete; ve ma‘rifet ve muhabbeti vermekle muhît bir nûra seni çıkarmış.

İşte ey nefis Sen bu ücreti almışsın. Ubûdiyet gibi lezzetli, ni‘metli, rahatlı, hafîf bir hizmetle mükellefsin. Hâlbuki, buna da tenbellik ediyorsun. Eğer yarım yamalak yapsan da, güyâ eski ücretleri kâfî gelmiyormuş gibi, çok büyük şeyleri mütehakkimâne istiyorsun. Ve hem Niçin duâm kabûl olmadı? diye nazlanıyorsun. Evet, senin hakkın naz değil, niyâzdır. Cenâb-ı Hakk cenneti ve saâdet-i ebediyeyi, mahz-ı fazl ve keremiyle ihsân eder. Sen dâimâ rahmet ve keremine ilticâ et. Ona güven ve şu fermanı dinle:

قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهٖ فَبِذٰلِكَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ

Eğer desen:, Şu küllî hadsiz ni‘metlere karşı nasıl şu mahdûd ve cüz’î şükrümle mukābele edebilirim?

Elcevab : Küllî bir niyet ile, hadsiz bir i‘tikād ile. Meselâ, nasıl ki bir adam beş kuruş kıymetinde bir hediye ile, bir padişahın huzûruna girer, ve görür ki; her biri milyonlara değer hediyeler, makbûl adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. Onun kalbine gelir: Benim hediyem hiçtir, ne yapayım? Birden der: Ey seyyidim Bütün şu kıymetdâr hediyeleri, kendi nâmıma sana takdîm ediyorum. Çünki sen onlara lâyıksın. Eğer benim iktidârım olsa idi, bunların bir mislini sana hediye ederdim.

İşte hiç ihtiyacı olmayan ve raiyetinin derece-i sadâkat ve hürmetlerine alâmet olarak hediyelerini kabûl eden o padişah, o bîçârenin o büyük ve küllî niyetini ve arzusunu ve o güzel ve yüksek i‘tikād liyâkatini, en büyük bir hediye gibi kabûl eder. Aynen öyle de, âciz bir abd, namazında اَلتَّحِیَّاتُ لِلّٰهِ der. Yani Bütün mahlûkātın hayatlarıyla sana takdîm ettikleri hediye-i ubûdiyetlerini, ben kendi hesabıma umumunu sana takdîm ediyorum. Eğer elimden gelse idi, onlar kadar tahiyyeler sana takdîm edecektim. Hem sen onlara, hem daha fazlasına lâyıksın. İşte şu niyet ve i‘tikād, pek geniş bir şükr-ü küllîdir.

Hem nebâtâtın tohumları ve çekirdekleri, onların niyetleridir. Meselâ kavun, kalbindeki nüveleriyle yani çekirdekleriyle bin niyet eder ki, Ya Hâlikım Senin esmâ-yı hüsnâ’nın nakışlarını yerin bir çok yerlerinde i‘lân etmek istiyorum. Cenâb-ı Hakk, gelecek şeylerin nasıl geleceklerini bildiği için, onların niyetlerini bilfiil ibâdet gibi kabûl eder. Mü’minin niyeti, amelinden hayırlıdır, şu sırra işâret eder.

Hem سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَرِضَٓاءَ نَفْسِكَ وَزِنَةَ عَرْشِكَ وَمِدَادَ كَلِمَاتِكَ وَنُسَبِّحُكَ بِجَمٖیعِ تَسْبٖیحَاتِ اَنْبِیَٓائِكَ وَاَوْلِیَٓائِكَ وَمَلٰٓئِكَتِكَ gibi hadsiz aded ile tesbîh etmenin hikmeti, şu sırdan anlaşılır.

Hem nasıl bir zâbit, bütün neferâtının yekün hizmetlerini kendi nâmına padişaha takdîm eder. Öyle de, mahlûkāta zâbitlik eden ve hayvanât ve nebâtâta kumandanlık yapan ve mevcûdât-ı arziyeye halîfelik etmeye kābil olan ve kendi husûsî âleminde kendini herkese vekîl telakkî eden insan, اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ der. Bütün halkın ibâdetlerini ve istiânelerini, kendi nâmına Ma‘bûd-u Zülcelâl’e takdîm eder.

Hem سُبْحَانَكَ بِجَمٖیعِ تَسْبٖیحَاتِ جَمٖیعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَبِاَلْسِنَةِ جَمٖیعِ مَصْنُوعَاتِكَ der. Bütün mevcûdâtı kendi hesabına söylettirir.

Hem اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَٓائِنَاتِ وَمُرَكَّبَاتِهَا der. Her şey nâmına bir salavât getirir. Çünki her şey, nûr-u Ahmedî aleyhissalâtü vesselâm ile alâkadârdır. İşte tesbîhâtta, salavâtlarda hadsiz adedlerin hikmetini anla.

Üçüncü Meyve: Ey nefis Az bir ömürde hadsiz bir amel-i uhrevî istersen ve her bir dakîka-i ömrünü bir ömür kadar fâideli görmek istersen ve âdetini ibâdete ve gafletini huzûra kalb etmeyi seversen, sünnet-i seniyeye ittibâ‘ et. Çünki bir muâmele-i şer‘iyeye tatbîk-i amel ettiğin vakit, bir nevi‘ huzûr veriyor. Bir nevi‘ ibâdet oluyor. Uhrevî çok meyveler veriyor.

Meselâ, bir şeyi satın aldın. Îcâb ve kabûl-ü şer‘iyeyi tatbîk ettiğin dakîkada, o âdî alışverişin, bir ibâdet hükmünü alır. O tahattur-u hükm-ü şer‘î bir tasavvur-u vahiy verir. O dahi, Şâri‘i düşünmekle bir teveccüh-ü İlâhî verir. O dahi bir huzûr verir. Demek sünnet-i seniyeye tatbîk-i amel etmekle bu fânî ömür, bâkî meyveler verecek bir hayât-ı ebediyeye medâr olacak olan fâideler elde edilir. فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِّ الْاُمِّیِّ الَّذٖی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَكَلِمَاتِهٖ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ fermanını dinle. Şerîat ve sünnet-i seniyenin ahkâmları içinde cilveleri intişâr eden esmâ-yı hüsnâ’nın her bir isminin feyz-i tecellîsine bir mazhar-ı câmi‘ olmaya çalış.

Dördüncü Meyve: Ey nefis Ehl-i dünyâya, hususan ehl-i sefâhete, hususan ehl-i küfre bakıp, sûrî ziynet ve aldatıcı gayr-i meşrû‘ lezzetlerine aldanıp, onları taklîd etme. Çünki sen onları taklîd etsen, onlar gibi olamazsın. Pek çok sukūt edeceksin. Hayvan dahi olamazsın. Çünki senin başındaki akıl, meş’ûm bir âlet olur. Senin başını dâimâ dövecektir.

Meselâ, nasıl ki bir saray bulunsa, büyük bir dâiresinde büyük bir elektrik lâmbası bulunur. O elektrikten teşa‘ub etmiş ve onunla bağlı küçük küçük elektrikler, küçük menzillere taksîm edilmiş. Şimdi birisi o büyük elektrik lâmbasının düğmesini çevirip ziyâyı kapatsa, bütün menziller derin bir karanlık içine ve bir vahşete düşer.

Ve başka bir sarayda büyük elektrik lâmbasıyla merbût olmayan küçük elektrik lâmbaları, her menzilde bulunuyor. O saray sâhibi büyük elektrik lâmbasının düğmesini çevirerek kapatsa, sâir menzillerde ışıklar bulunabilir. onunla işini görebilir, hırsızlar istifâde edemezler.

İşte ey nefsim Birinci saray bir müslümandır. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm, onun kalbinde o büyük elektrik lâmbasıdır. Eğer onu unutsa, el-iyâzü billâh kalbinden onu çıkarsa, hiç bir peygamberi daha kabûl edemez. Belki hiç bir kemâlâtın yeri ruhunda kalamaz, hatta Rabbini de tanımaz. Mâhiyetindeki bütün menziller ve latîfeler, karanlığa düşer ve kalbinde müdhiş bir tahrîbât ve vahşet olur. Acaba bu tahrîbât ve vahşete mukābil, hangi şeyi kazanıp ünsiyet edebilirsin? Hangi menfaati bulup o tahrîbâtın zararını ta‘mîr edebilirsin?

Hâlbuki ecnebîler, o ikinci saraya benzer ki; Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm’ın nûrunu kalblerinden çıkarsalar da, kendilerince bazı nûrlar kalabilir veya kalabilir zannederler. Onların ma‘nevî kemâlât-ı ahlâkiyelerine medâr olacak Hazret-i Mûsâ ve Îsâ Aleyhimesselâm gibi peygamberlere bir nevi‘ îmânları ve Hâliklarına bir çeşit i‘tikādları kalabilir.

Ey nefs-i emmâre Eğer desen: Ben ecnebî değil, hayvan olmak isterim. Sana kaç def‘a söylemiştim, hayvan gibi olamazsın. Zîrâ kafandaki akıl olduğu için, o akıl geçmiş elemleri ve gelecek korkuları tokatıyla senin yüzüne, gözüne, başına çarparak dövüyor. Bir lezzet içine bin elem katıyor. Hayvan ise, elemsiz güzel bir lezzet alır, zevk eder. Öyle ise, evvelâ aklını çıkar at, sonra hayvan ol. Hem كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ sille-i te’dîbini gör.

Beşinci Meyve: Ey nefis Mükerreren söylediğimiz gibi, insan şecere-i hilkatin meyvesi olduğundan, meyve gibi en uzak ve en câmi‘ ve umûma bakar ve umûmun cihetü’l-vahdetini içinde saklar bir kalb çekirdeğini taşıyan; ve yüzü kesrete, fenâya, dünyaya bakan bir mahlûktur. Ubûdiyet ise, onun yüzünü fenâdan bekāya, halktan Hakk’a, kesretten vahdete, müntehâdan mebdee çeviren bir hayt-ı vuslat, yâhûd mebde’ ve müntehâ ortasında bir nokta-i ittisâldir.

Nasıl ki tohum olacak kıymetdâr bir meyve-i zîşuûr, ağacın altındaki zîruhlara baksa, güzelliğine güvense, kendini onların ellerine atsa veya gaflet edip düşse, onların ellerine düşecek, parçalanacak, âdî bir tek meyve gibi zâyi‘ olacak. Eğer o meyve nokta-i istinâdını bulsa, içindeki çekirdek, bütün ağacın cihetü’l-vahdetini tutmakla beraber ağacın bekāsına ve hakîkatinin devamına vâsıta olacağını düşünebilse, o vakit o tek meyve içindeki bir tek çekirdek, bir hakîkat-i külliye-i dâimeye, bir ömr-ü bâkî içinde mazhar oluyor.

Öyle de insan, eğer kesrete dalıp, kâinât içinde boğulup, dünyanın muhabbetiyle sersem olarak fânîlerin tebessümlerine aldansa, onların kucaklarına atılsa, elbette nihâyetsiz bir hasârete düşer. Hem fenâ, hem fânî, hem ademe düşer. Hem ma‘nen kendini i‘dâm eder. Eğer lisân-ı Kur’ân’dan kalb kulağıyla îmân derslerini işitip başını kaldırsa, vahdete müteveccih olsa, ubûdiyetin mi‘râcıyla arş-ı kemâlâta çıkabilir. Bâkî bir insan olur.

Ey nefsim Mâdem hakîkat böyledir ve mâdem millet-i İbrâhîmiyedensin. İbrahimvârî as لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ de. Ve Mahbûb-u Bâkî’ye yüzünü çevir ve benim gibi şöyle ağla:

(لَقَدْ اَبْكَانٖی نَعْیُ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ مِنْ خَلٖیلِ اللّٰهِ)

İbrahim Aleyhisselâm’dan sudûr ile, kâinâtın zevâl ve ölümünü i‘lân eden na‘y-i لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ beni ağlattırdı.

(فَصَبَّتْ عَیْنُ قَلْبٖی قَطَرَاتٍ بَاكِیَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ)

Onun için kalb gözü ağladı ve ağlayıcı katreleri döktü. Kalb gözü ağladığı gibi, döktüğü her bir damlası da o kadar hazîndir, ağlattırıyor. Güyâ kendisi de ağlıyor. O damlalar, gelecek fârisî fıkralardır.

(لِتَفْسٖیرِ كَلَامٍ مِنْ حَكٖیمٍ اَیْ نَبِیٍّ فٖی كَلَامِ اللّٰهِ)

İşte o damlalar ise, Nebiyy-i Peygamber olan bir Hakîm-i İlâhî’nin Kelâmullâh içinde bulunan bir kelâmının bir nevi‘ tefsîridir.

(نَمٖی زٖیبَاسْتْ اُفُولْدَە كُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ)

Güzel değil, batmakla gāib olan bir mahbûb. Çünki zevâle mahkûm olan, hakîkî güzel olamaz. Aşk-ı ebedî için yaratılan ve âyîne-i Samed olan kalb ile sevilmez sevilmemeli.

(نَمٖی اَرْزَدْ غُرُوبْدَە غَیْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ)

Bir matlûb ki, gurûbda gaybûbet etmeye mahkûmdur. Kalbin alâkasına, fikrin merakına değmiyor. Âmâle merci‘ olamıyor. Arkasında gam ve kederle teessüf etmeye lâyık değildir. Nerede kaldı ki, kalb ona perestiş etsin ve ona bağlansın kalsın.

(نَمٖی خَواهَمْ فَنَادَە مَحْوْشُدَنْ مَقْصُودْ)

Bir maksûd ki, fenâda mahvoluyor. O maksûdu istemem. Çünki fânîyim, fânî olanı istemem. Neyleyeyim.