[یگرمی دردنجی سوزڭ بشنجی دالیدر.]

بشنجی دالڭ (بش میوەسی) وار.

[برنجی میوە] ای نفسپرست نفسم، ای دنیاپرست آرقداشم! محبّت، شو كائناتڭ بر سبب وجودیدر. هم شو كائناتڭ رابطەسیدر. هم شو كائناتڭ نوریدر، هم حیاتیدر. انسان، كائناتڭ اڭ جامع بر میوەسی اولدیغی ایچون، كائناتی استیلا ایدەجك بر محبّت، او میوەنڭ چكردگی اولان قلبنە درج ایدیلمشدر. ایشتە شویلە نهایتسز بر محبّتە لایق اولاجق، نهایتسز بر كمال صاحبی اولابیلیر.

ایشتە ای نفس و ای آرقداش! انسانڭ فطرتندە خوفە و محبّتە آلت اولاجق ایكی جهاز درج اولونمشدر. عَلٰی كُلِّ حَالْ او محبّت و خوف یا خلقە ویا خالقە متوجّه اولاجق. حالبوكە خلقدن خوف ایسە، الیم بر بلیەدر. خلقە محبّت دخی، بلالی بر مصیبتدر. چونكە سن اویلەلردن قورقارسڭكە، سڭا مرحمت ایتمز ویا سنڭ استرحامڭی قبول ایتمز. شو حالدەكی خوف، الیم بر بلادر. محبّت ایسە، سودیگڭ شی، یا سنی طانیماز، اللّٰهە ایصمارلادق دیمەیوب كیدر. كنچلگڭ و مالڭ كبی. یا محبّتڭ ایچون سنی تحقیر ایدر. كورمییورمیسڭكە، مجازی عشقلردە یوزدە طقسان طوقوزی، معشوقندن شكایت ایدر. چونكە صمد آیینەسی اولان باطن قلب ایلە صنم مثال دنیوی محبوبلرە پرستش ایتمك، او محبوبلرڭ نظرندە ثقیلدر و استثقال ایدر، رد ایدر. زیرا فطرت، فطری و لایق اولمایان شیئی رد ایدر، آتار. شهوانی سومكلر، بحثمزدن خارجدر. دیمك سودیگڭ شیلر یا سنی طانیمایور، یا سنی تحقیر ایدییور. یا سڭا رفاقت ایتمییور، سنڭ رغمڭە مفارقت ایدییور. مادام اویلەدر، بو خوف و محبّتی اویلە بریسنە توجیه ایتكە، سنڭ خوفڭ لذّتلی بر تذلّل اولسون. محبّتڭ، ذلّتسز بر سعادت اولسون.

اوت، خالق ذوالجلالندن خوف ایتمك، اونڭ رحمتنڭ شفقتنە یول بولوب التجا ایتمك دیمكدر. خوف بر قامچیدر. اونڭ رحمتنڭ قوجاغنە آتار. معلومدركە بر والدە، مثلا بر یاورویی قورقوتوب سینەسنە جلب ایدر. او قورقو او یاورویە غایت لذّتلیدر. چونكە شفقت سینەسنە جلب ایدییور. حالبوكە بتون والدەلرڭ شفقتلری، رحمت الٰهیەنڭ بر لمعەسیدر. دیمك خوف اللّٰهدە بر عظیم لذّت واردر. مادام خوف اللّٰهڭ بویلە لذّتی بولونسە، محبّت اللّٰهدە نە قدر نهایتسز لذّت بولوندیغی معلوم اولور.

هم اللّٰهدن خوف ایدن، باشقەلرڭ قساوتلی، بلالی خوفندن قورتولور. هم اللّٰه حسابنە اولدیغی ایچون مخلوقاتە ایتدیگی محبّت دخی، فراقلی و ألملی اولماز. اوت، انسان اوّلا نفسنی سَور. صوڭرە اقاربنی، صوڭرە ملّتنی، صوڭرە ذی حیات مخلوقلری، صوڭرە كائناتی، دنیایی سَور. بو دائرەلرڭ هر بریسنە قارشو علاقەداردر. اونلرڭ لذّتلریلە متلذّذ و ألملری ایلە متألّم اولابیلیر. حالبوكە شو هرج و مرج عالمدە و روزگار دورانندە هیچ بر شی قرارندە قالمدیغندن، بیچارە قلب انسان هر وقت یارەلانییور. اللری یاپیشدیغی شیلرلە، او شیلر كیدوب اللرینی پارەلایور، بلكە قوپارییور. دائما اضطراب ایچندە قالیر. یاخود غفلت ایلە سرخوش اولور.

مادام اویلەدر، ای نفس! عقلڭ وارسە، بتون او محبّتلری طوپلا، حقیقی صاحبنە ویر، شو بلالردن قورتول. شو نهایتسز محبّتلر، نهایتسز بر كمال و جمال صاحبنە مخصوصدر. نە وقت حقیقی صاحبنە ویردڭ، او وقت بتون اشیایی اونڭ نامیلە و اونڭ آیینەسی اولدیغی جهتلە اضطرابسز سوەبیلیرسڭ. دیمك شو محبّت، طوغریدن طوغری یە كائناتە صرف ایدیلمەمك كركدر. یوقسە محبّت اڭ لذیذ بر نعمت ایكن، اڭ الیم بر نقمت اولور.

بر جهت قالدیكە، اڭ مهمّی دە اودركە:.. ای نفس! سن، محبّتنی كندی نفسڭە صرف ایدییورسڭ. سن كندی نفسڭی كندیڭە معبود و محبوب یاپییورسڭ. هر شیئی نفسڭە فدا ایدییورسڭ، عادتا بر نوع ربوبیّت ویرییورسڭ. حالبوكە محبّتڭ سببی یا كمالدر، زیرا كمال ذاتندە سویلیر. یاخود منفعتدر، یاخود لذّتدر ویاخود خیریّتدر، یا بونلر كبی بر سبب تحتندە محبّت ایدیلیر.

شیمدی ای نفس! برقاچ سوزدە قطعی اثبات ایتمشزكە.. اصل ماهیّتڭ قصور، نقص، فقر، عجزدن یوغرولمشدركە.. ظلمت، قراڭلغڭ درجەسی نسبتندە نورڭ پارلاقلغنی كوستردیگی كبی، ضدّیت اعتباریلە سن، اونلرلە فاطر ذوالجلالڭ كمال، جمال، قدرت و رحمتنە آیینەدارلق ایدییورسڭ. دیمك ای نفس! نفسڭە محبّت دگل، بلكە عداوت ایتمەلیسڭ. ویاخود آجیمەلیسڭ. ویاخود مطمئنّە اولدقدن صوڭرە شفقت ایتمەلیسڭ.

اگر نفسڭی سَوَرسەڭ، چونكە سنڭ نفسڭ لذّت و منفعتڭ منشأیدر، سن دە لذّت و منفعتڭ ذوقنە مفتونسڭ. او ذرّە حكمندە اولان لذّت و منفعت نفسیّەیی، نهایتسز لذّت و منفعتلرە

ترجیح ایتمە. ییلدیز بوجگی كبی اولما. چونكە او، بتون احبابنی و سودیگی اشیایی قراڭلغڭ وحشتنە غرق ایدر، نفسندە بر لمعەجق ایلە اكتفا ایدر. زیرا نفسی اولان لذّت و منفعتڭلە برابر، بتون علاقەدار اولدیغڭ و بتون منفعتلریلە انتفاع ایتدیگڭ و سعادتلریلە مسعود اولدیغڭ بتون كائناتڭ منفعتلری، نعمتلری، التفاتنە تابع بر محبوب ازلی یی سومكلگڭ لازمدر. تا هم كندیڭڭ، هم بتون اونلرڭ سعادتلریلە متلذّذ اولاسڭ. هم كمال مطلقڭ محبّتندن آلدیغڭ نهایتسز بر لذّتی آلاسڭ.

ذاتًا سڭا، سندە سنڭ نفسڭە اولان شدید محبّتڭ، اونڭ ذاتنە قارشو محبّت ذاتیەدركە، سن سٓوء استعمال ایدوب كندی ذاتڭە صرف ایدییورسڭ. اویلە ایسە نفسڭدەكی اَنَایی ییرت، هُوَیی كوستر. و كائناتە طاغیلمش اولان بتون محبّتلرڭ، اونڭ اسما و صفاتنە قارشو ویریلمش بر محبّتدر. سن سٓوء استعمال ایتمشسڭ، جزاسنی دە چكییورسڭ.

چونكە یرندە صرف اولونمایان بر محبّت غیر مشروعەنڭ جزاسی، مرحمتسز بر مصیبتدر. رحمن الرّحیم اسمیلە، حوریلرلە مزیَّن جنّت كبی سنڭ بتون آرزولریڭە جامع بر مسكنی، سنڭ جسمانی هوساتڭە احضار ایدن.. و سائر اسماسیلە سنڭ روحڭ، قلبڭ، سرّڭ، عقلڭ و سائر لطائفڭ آرزولرینی تطمین ایدەجك ابدی احساناتنی او جنّتدە سڭا مهیّا ایدن.. و هر بر اسمندە معنوی چوق خزینۀ احسان و كرم بولونان بر محبوب ازلینڭ البتە بر ذرّە محبّتی، كائناتە بدل اولابیلیر. كائنات، اونڭ بر جزئی تجلّئ محبّتنە بدل اولاماز. اویلە ایسە، او محبوب ازلینڭ كندی حبیبنەؐ سویلتدیردیگی شو فرمان ازلی یی دیڭلە، اتّباع ایت:

〚 اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖی یُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ〛

[ایكنجی میوە] ای نفس! عبودیت، مقدّمۀ مكافات لاحقە دگل، بلكە نتیجۀ نعمت سابقەدر. اوت، بز اجرتمزی آلمشز. اوڭا كورە خدمتلە و عبودیتلە موظّفز. چونكە ای نفس! خیر محض اولان وجودی سڭا كییدیرن خالق ذوالجلال، سڭا اشتهالی بر معدە ویردیگندن، رزّاق اسمیلە بتون مطعوماتی بر سفرۀ نعمت ایچندە سنڭ اوڭڭە قویمشدر. صوڭرە سڭا حسّاسیتلی بر حیات ویردیگندن، او حیات دخی بر معدە كبی رزق ایستر. كوز، قولاق كبی بتون دویغولرڭ، اللرڭ كبیدركە، روی زمین قدر كنیش بر سفرۀ نعمتی، او اللرڭ اوڭنە قویمشدر. صوڭرە معنوی چوق رزق و نعمتلر ایستەین انسانیّتی سڭا ویردیگندن، عالم ملك و ملكوت كبی

كنیش بر سفرۀ نعمت، او معدۀ انسانیتڭ اوڭنە قویمش و عقلڭ ألی یتیشەجك نسبتدە سڭا آچمشدر. صوڭرە نهایتسز نعمتلری ایستەین و حدسز رحمتڭ میوەلریلە تغدّی ایدن و انسانیت كبرا اولان اسلامیتی و ایمانی سڭا ویردیگندن، دائرۀ ممكنات ایلە برابر اسمای حسنا و صفات مقدّسەنڭ دائرەسنە شامل بر سفرۀ نعمت و سعادت و لذّت سڭا فتح ایتمشدر.

صوڭرە ایمانڭ بر نوری اولان محبّتی سڭا ویرمكلە، غیر متناهی بر سفرۀ نعمت و سعادت و لذّت سڭا احسان ایتمشدر. یعنی جسمانیّتڭ اعتباریلە كوچك، ضعیف، عاجز، ذلیل، مقیّد، محدود بر جزئسڭ. اونڭ احسانیلە جزئی بر جزئدن، كلّی بر كلّ نورانی حكمنە كچدڭ. زیرا حیاتی سڭا ویرمكلە جزئیّتدن بر نوع كلّیتە.. و انسانیّتی ویرمكلە حقیقی كلّیتە.. و اسلامیتی ویرمكلە علوی و نورانی بر كلّیتە.. و معرفت و محبّتی ویرمكلە محیط بر نورە سنی چیقارمش.

ایشتە ای نفس! سن بو اجرتی آلمشسڭ. عبودیت كبی لذّتلی، نعمتلی، راحتلی، خفیف بر خدمتلە مكلّفسڭ. حالبوكە، بوڭا دە تنبللك ایدییورسڭ. اگر یاریم یامەلاق یاپسەڭ دە، كویا اسكی اجرتلری كافی كلمییورمش كبی، چوق بیوك شیلری متحكّمانە ایستەیورسڭ. و هم نە ایچون دعام قبول اولمدی؟ دییە نازلانییورسڭ. اوت، سنڭ حقّڭ ناز دگل، نیازدر. جناب حق جنّتی و سعادت ابدیەیی، محض فضل و كرمیلە احسان ایدر. سن دائما رحمت و كرمنە التجا ایت. اوڭا كوون و شو فرمانی دیڭلە:

〚 قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهٖ فَبِذٰلِكَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ〛

اگر دیسەڭ:، شو كلّی حدسز نعمتلرە قارشو ناصل شو محدود و جزئی شكرملە مقابلە ایدەبیلیرم؟

[الجواب ] كلّی بر نیت ایلە، حدسز بر اعتقاد ایلە. مثلا، ناصلكە بر آدم بش غروش قیمتندە بر هدیە ایلە، بر پادشاهڭ حضورینە كیرر، و كوروركە.. هر بری میلیونلرە دگر هدیەلر، مقبول آدملردن كلمش، اورادە دیزیلمش. اونڭ قلبنە كلیر: بنم هدیەم هیچدر، نە یاپایم؟ بردن دیر: ای سیّدم! بتون شو قیمتدار هدیەلری، كندی ناممە سڭا تقدیم ایدییورم. چونكە سن اونلرە لایقسڭ. اگر بنم اقتدارم اولسە ایدی، بونلرڭ بر مثلنی سڭا هدیە ایدردم.

ایشتە هیچ احتیاجی اولمایان و رعیّتنڭ درجۀ صداقت و حرمتلرینە علامت اولارق هدیەلرینی قبول ایدن او پادشاه، او بیچارەنڭ او بیوك و كلّی نیّتنی و آرزوسنی و او كوزل و یوكسك اعتقاد لیاقتنی، اڭ بیوك بر هدیە كبی قبول ایدر. عینًا اویلە دە، عاجز بر عبد، نمازندە [اَلتَّحِیَّاتُ لِلّٰهِ] دیر. یعنی بتون مخلوقاتڭ حیاتلریلە سڭا تقدیم ایتدكلری هدیۀ عبودیتلرینی، بن كندی حسابمە عمومنی سڭا تقدیم ایدییورم. اگر المدن كلسە ایدی، اونلر قدر تحیّەلر سڭا تقدیم ایدەجكدم. هم سن اونلرە، هم داها فضلەسنە لایقسڭ. ایشتە شو نیت و اعتقاد، پك كنیش بر شكر كلّیدر.

هم نباتاتڭ تخوملری و چكردكلری، اونلرڭ نیتلریدر. مثلا قاوون، قلبندەكی نُوَەلریلە یعنی چكردكلریلە بیڭ نیت ایدركە، یا خالقم! سنڭ اسمای حسناڭڭ نقشلرینی یرڭ بر چوق یرلرندە اعلان ایتمك ایستەیورم. جناب حق، كلەجك شیلرڭ ناصل كلەجكلرینی بیلدیگی ایچون، اونلرڭ نیتلرینی بالفعل عبادت كبی قبول ایدر. [مؤمنڭ نیّتی، عملندن خیرلیدر،] شو سرّە اشارت ایدر.

هم [سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَرِضَٓاءَ نَفْسِكَ وَزِنَةَ عَرْشِكَ وَمِدَادَ كَلِمَاتِكَ وَنُسَبِّحُكَ بِجَمٖیعِ تَسْبٖیحَاتِ اَنْبِیَٓائِكَ وَاَوْلِیَٓائِكَ وَمَلٰٓئِكَتِكَ] كبی حدسز عدد ایلە تسبیح ایتمەنڭ حكمتی، شو سردن آڭلاشیلیر.

هم ناصل بر ضابط، بتون نفراتنڭ یكون خدمتلرینی كندی نامنە پادشاهە تقدیم ایدر. اویلە دە، مخلوقاتە ضابطلك ایدن و حیوانات و نباتاتە قوماندانلق یاپان و موجودات ارضیەیە خلیفەلك ایتمەیە قابل اولان و كندی خصوصی عالمندە كندینی هركسە وكیل تلقّی ایدن انسان، 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیر. بتون خلقڭ عبادتلرینی و استعانەلرینی، كندی نامنە معبود ذوالجلالە تقدیم ایدر.

هم (سُبْحَانَكَ بِجَمٖیعِ تَسْبٖیحَاتِ جَمٖیعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَبِاَلْسِنَةِ جَمٖیعِ مَصْنُوعَاتِكَ) دیر. بتون موجوداتی كندی حسابنە سویلتدیرر.

هم (اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَٓائِنَاتِ وَمُرَكَّبَاتِهَا) دیر. هر شی نامنە بر صلوات كتیریر. چونكە هر شی، نور احمدی * علیه الصلاة والسلام ایلە علاقەداردر. ایشتە تسبیحاتدە، صلواتلردە حدسز عددلرڭ حكمتنی آڭلا.

[اوچنجی میوە] ای نفس! آز بر عمردە حدسز بر عمل اخروی ایسترسەڭ و هر بر دقیقۀ عمریڭی بر عمر قدر فائدەلی كورمك ایسترسەڭ و عادتڭی عبادتە و غفلتڭی حضورە قلب ایتمەیی سَوَرسەڭ، سنّت سنیّەیە اتّباع ایت. چونكە بر معاملۀ شرعیەیە تطبیق عمل ایتدیگڭ وقت، بر نوع حضور ویرییور. بر نوع عبادت اولویور. اخروی چوق میوەلر ویرییور.

مثلا، بر شیئی صاتون آلدڭ. ایجاب و قبول شرعیەیی تطبیق ایتدیگڭ دقیقەدە، او عادی آلیش ویریشڭ، بر عبادت حكمنی آلیر. او تخطّر حكم شرعی، بر تصوّر وَحِیْ ویرر. او دخی، شارعی دوشونمكلە بر توجّە الٰهی ویرر. او دخی بر حضور ویرر. دیمك سنّت سنیّەیە تطبیق عمل ایتمكلە بو فانی عمر، باقی میوەلر ویرەجك بر حیات ابدیەیە مدار اولاجق اولان فائدەلر الدە ایدیلیر. 〚 فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِّ الْاُمِّیِّ الَّذٖی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَكَلِمَاتِهٖ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ〛 فرماننی دیڭلە. شریعت و سنّت سنیّەنڭ احكاملری ایچندە جلوەلری انتشار ایدن اسمای حسنانڭ هر بر اسمنڭ فیض تجلّیسنە بر مظهر جامع اولمغە چالیش.

[دردنجی میوە] ای نفس! اهل دنیایە، خصوصًا اهل سفاهتە، خصوصًا اهل كفرە باقوب، صوری زینت و آلداتیجی غیر مشروع لذّتلرینە آلدانوب، اونلری تقلید ایتمە. چونكە سن اونلری تقلید ایتسەڭ، اونلر كبی اولامازسڭ. پك چوق سقوط ایدەجكسڭ. حیوان دخی اولامازسڭ. چونكە سنڭ باشڭدەكی عقل، مشئوم بر آلت اولور. سنڭ باشڭی دائما دوگەجكدر.

مثلا، ناصلكە بر سرای بولونسە، بیوك بر دائرەسندە بیوك بر الكتریك لامبەسی بولونور. او الكتریكدن تشعّب ایتمش و اونڭلە باغلی كوچك كوچك الكتریكلر، كوچك منزللرە تقسیم ایدیلمش. شیمدی بریسی او بیوك الكتریك لامبەسنڭ دوگمەسنی چویروب ضیایی قپاتسە، بتون منزللر درین بر قراڭلق ایچنە و بر وحشتە دوشر.

و باشقە بر سرایدە بیوك الكتریك لامبەسیلە مربوط اولمایان كوچك الكتریك لامبەلری، هر منزلدە بولونویور. او سرای صاحبی بیوك الكتریك لامبەسنڭ دوگمەسنی چویرەرك قپاتسە، سائر منزللردە ایشیقلر بولونابیلیر. اونڭلە ایشنی كورەبیلیر، خیرسزلر استفادە ایدەمزلر.

ایشتە ای نفسم! برنجی سرای بر مسلماندر. حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلام، اونڭ قلبندە او بیوك الكتریك لامبەسیدر. اگر اونی اونوتسە، (اَلْعِیَاذُ بِاللّٰهِ) قلبندن اونی چیقارسە، هیچ بر پیغمبری داها قبول ایدەمز. بلكە هیچ بر كمالاتڭ یری روحندە قالاماز، حتّی ربّنی دە طانیماز. ماهیّتندەكی بتون منزللر و لطیفەلر، قراڭلغە دوشر و قلبندە مدهش بر تخریبات و وحشت اولور. عجبا بو تخریبات و وحشتە مقابل، هانكی شیئی قزانوب انسیّت ایدەبیلیرسڭ؟ هانكی منفعتی بولوب او تخریباتڭ ضررینی تعمیر ایدەبیلیرسڭ؟

حالبوكە اجنبیلر، او ایكنجی سرایە بڭزركە.. حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ نورینی قلبلرندن چیقارسەلر دە، كندیلرنجە بعض نورلر قالابیلیر ویا قالابیلیر ظن ایدرلر. اونلرڭ معنوی كمالات اخلاقیەلرینە مدار اولاجق حضرت موسی و عیسی علیهما السّلام كبی پیغمبرلرە بر نوع ایمانلری و خالقلرینە بر چشیت اعتقادلری قالابیلیر.

ای نفس امّارە! اگر دیسەڭ: بن اجنبی دگل، حیوان اولمق ایسترم. سڭا قاچ دفعە سویلەمشدم، حیوان كبی اولامازسڭ. زیرا قفاڭدەكی عقل اولدیغی ایچون، او عقل كچمش ألملری و كلەجك قورقولری طوقادیلە سنڭ یوزیڭە، كوزیڭە، باشڭە چارپارق دوگویور. بر لذّت ایچنە بیڭ الم قاتییور. حیوان ایسە، ألمسز كوزل بر لذّت آلیر، ذوق ایدر. اویلە ایسە، اوّلا عقلڭی چیقار آت، صوڭرە حیوان اول. هم 〚 كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ〛 سیللۀ تأدیبنی كور.

[بشنجی میوە] ای نفس! مكرّرًا سویلەدیگمز كبی، انسان شجرۀ خلقتڭ میوەسی اولدیغندن، میوە كبی اڭ اوزاق و اڭ جامع و عمومە باقار و عمومڭ جهت الوحدتنی ایچندە صاقلار بر قلب چكردگنی طاشییان.. و یوزی كثرتە، فنایە، دنیایە باقان بر مخلوقدر. عبودیت ایسە، اونڭ یوزینی فنادن بقایە، خلقدن حقّە، كثرتدن وحدتە، منتهادن مبدئە چویرن بر خیط وصلت، یاخود مبدأ و منتها اورتەسندە بر نقطۀ اتّصالدر.

ناصلكە تخوم اولاجق قیمتدار بر میوۀ ذی شعور، آغاجڭ آلتندەكی ذی روحلرە باقسە، كوزللگنە كوونسە، كندینی اونلرڭ اللرینە آتسە ویا غفلت ایدوب دوشسە، اونلرڭ اللرینە دوشەجك، پارچەلاناجق، عادی بر تك میوە كبی ضایع اولاجق. اگر او میوە نقطۀ استنادینی بولسە، ایچندەكی چكردك، بتون آغاجڭ جهت الوحدتنی طوتمقلە برابر آغاجڭ بقاسنە و حقیقتنڭ دوامنە واسطە اولاجغنی دوشونەبیلسە، او وقت او تك میوە ایچندەكی بر تك چكردك، بر حقیقت كلّیۀ دائمەیە، بر عمر باقی ایچندە مظهر اولویور.

اویلە دە انسان، اگر كثرتە طالوب، كائنات ایچندە بوغولوب، دنیانڭ محبّتیلە سرسم اولارق فانیلرڭ تبسّملرینە آلدانسە، اونلرڭ قوجاقلرینە آتیلسە، البتە نهایتسز بر خسارتە دوشر. هم فنا، هم فانی، هم عدمە دوشر. هم معنًا كندینی اعدام ایدر. اگر لسان قرآندن قلب قولاغیلە ایمان درسلرینی ایشیتوب باشنی قالدیرسە، وحدتە متوجّه اولسە، عبودیتڭ معراجیلە عرش كمالاتە چیقابیلیر. باقی بر انسان اولور.

ای نفسم! مادام حقیقت بویلەدر و مادام ملّت ابراهیمیەدنسڭ. ابراهیم واریؑ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 دی. و محبوب باقی یە یوزیڭی چویر و بنم كبی شویلە آغلا:

(لَقَدْ اَبْكَانٖی نَعْیُ〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 مِنْ خَلٖیلِ اللّٰهِ)

ابراهیم علیە السّلامدن صدور ایلە، كائناتڭ زوال و ئولومنی اعلان ایدن نَعْیِ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 بنی آغلاتدیردی.

(فَصَبَّتْ عَیْنُ قَلْبٖی قَطَرَاتٍ بَاكِیَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ)

اونڭ ایچون قلب كوزی آغلادی و آغلاییجی قطرەلری دوكدی. قلب كوزی آغلادیغی كبی، دوكدیگی هر بر طاملەسی دە او قدر حزیندر، آغلاتدیرییور. كویا كندیسی دە آغلایور. او طاملەلر، كلەجك فارسی فقرەلردر.

(لِتَفْسٖیرِ كَلَامٍ مِنْ حَكٖیمٍ اَیْ نَبِیٍّ فٖی كَلَامِ اللّٰهِ)

ایشتە او طاملەلر ایسە، نبی پیغمبر اولان بر حكیم الٰهینڭ كلام اللّٰه ایچندە بولونان بر كلامنڭ بر نوع تفسیریدر.

(نَمٖی زٖیبَاسْتْ اُفُولْدَە كُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ)

كوزل دگل، باتمقلە غائب اولان بر محبوب. چونكە زوالە محكوم اولان، حقیقی كوزل اولاماز. عشق أبدی ایچون یاراتیلان و آیینۀ صمد اولان قلب ایلە سویلمز سویلمەملی.

(نَمٖی اَرْزَدْ غُرُوبْدَە غَیْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ)

بر مطلوبكە، غروبدە غیبوبت ایتمەیە محكومدر. قلبڭ علاقەسنە، فكرڭ مراقنە دگمییور. آمالە مرجع اولامییور. آرقەسندە غم و كدرلە تأسّف ایتمەیە لایق دگلدر. نرەدە قالدیكە، قلب اوڭا پرستش ایتسین و اوڭا باغلانسین قالسین.

(نَمٖی خَواهَمْ فَنَادَە مَحْوْشُدَنْ مَقْصُودْ)

بر مقصودكە، فنادە محو اولویور. او مقصودی ایستەمم. چونكە فانی یم، فانی اولانی ایستەمم. نَەیْلەیەیم.

(نَمٖی خَوانَمْ زَوَالْدَە دَفْنْ شُدَنْ مَعْبُودْ)

بر معبودكە، زوالدە دفن اولویور. اونی چاغیرمام، اوڭا التجا ایتمم. چونكە نهایتسز محتاجم و عاجزم. عاجز اولان، بنم پك بیوك دردلریمە دوٓاء اولاماز. ابدی یارەلریمە مرهم سورەمز. زوالدن كندینی قورتارامایان، ناصل معبود اولور؟

(عَقْلْ فَرْیَادْ مٖی دَارَدْ نِدَٓاءِ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 مٖی زَنَدْ رُوحَمْ)

اوت، ظاهرە مبتلا اولان عقل، شو كشماكش كائناتدە پرستش ایتدیگی شیلرڭ زوالنی كورمكلە مأیوسانە فریاد ایدر. و باقی بر محبوبی آرایان روح دخی 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 فریادینی اعلان ایدییور.

(نَمٖی خَواهَمْ نَمٖی خَوانَمْ نَمٖی تَابَمْ فِرَاقٖی)

ایستەمم، آرزو ایتمم، طاقت كتیرمم مفارقاتی

(نَمٖی اَرْزَدْ مَرَاقَە اٖینْ زَوَالْ دَرْ پَسْ تَلَافٖی)

دَرْ عَقَبْ زوال ایلە آجیلانان ملاقاتلر، كدر و مراقە دگمز. اشتیاقە هیچ لایق دگلدر. چونكە زوال لذّت، الم اولدیغی كبی.. زوال لذّتڭ تصوّری دخی بر ألمدر. بتون مجازی عاشقلرڭ دیوانلری، یعنی عشقنامەلری اولان منظوم كتابلری، شو تصوّر زوالدن كلن ألمدن برر فریاددر. هر برینڭ، بتون دیوان اشعارینڭ روحنی اگر صیقسەڭ، ألمكارانە برر فریاد طاملار.

(اَزْ اٰنْ دَرْدِی كِرٖینِ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 مٖی زَنَدْ قَلْبَمْ)

ایشتە او زوال آلود ملاقاتلر، او ألملی مجازی محبّتلر دردندن و بلاسندندركە، قلبم ابراهیم واریؑ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 آغلامەسیلە آغلایور و باغیرییور.

(دَرْ اٖینْ فَانٖی بَقَا خَازٖی بَقَا خٖیزَدْ فَنَادَنْ)

اگر شو فانی دنیادە بقا ایستەیورسەڭ، بقا فنادن چیقییور. نفس امّارە جهتیلە فنا بولكە، باقی اولاسڭ.

(فَنَا شُدْ هَمْ فَدَا كُنْ هَمْ عَدَمْ بٖینْ كِە اَزْ دُنْیَا بَقَایَە رَاهْ فَنَادَنْ)

دنیاپرستلك اساساتی اولان اخلاق سیّئەدن تجرّد ایت. فانی اول! دائرۀ ملكڭدە و مالڭدەكی اشیایی، محبوب حقیقی یولندە فدا ایت. موجوداتڭ عدم نما عاقبتلرینی كور. چونكە شو دنیادن بقایە كیدن یول، فنادن كیدییور.

(فِكِرْ فٖیزَارْ مٖی دَارَدْ اَنٖینِ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 مٖی زَنَدْ وِجْدَانْ)

اسباب ایچنە طالان فكر انسانی، شو زلزلۀ زوال دنیادن حیرتدە قالوب، مأیوسانە فریاد ایدوب، فیزار ایدییور. وجود حقیقی ایستەین وجدان، ابراهیم واریؑ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 انینیلە محبوبات مجازیەدن و موجودات زائلەدن قطع علاقە ایدوب، موجود حقیقی یە و محبوب سرمدی یە باغلانییور.

(بِدَانْ اَی نَفْسِ نَادَانَمْ كِە دَرْ هُرْ فَرْدَازْ فَانٖی دُورَاهْ هَسْتْ بَا بَاقٖی دُوسِرِّ جَانْ جَانَانٖی)

ای نادان نفسم! بیلكە، چندان دنیا و موجودات فانیدر. فقط هر فانی شیدە، باقی یە ایصال ایدن ایكی یول بولابیلیرسڭ. و جان و جانان اولان محبوب لا یزالڭ تجلّئ جمالندن ایكی لمعەیی، ایكی سرّی كورەبیلیرسڭ. عن شرطكە، صورت فانیەدن و كندڭدن كچەبیلیرسەڭ.

(كِە دَرْ نِعْمَتْهَا اِنْعَامْ هَسْتْ وَپَسْ اٰثَارَهَا اَسْمَا بِكٖیرْ مَغْزٖی وَ مٖیزَنْ دَرْ فَنَا اٰنْ قِشْرِ بٖی مَعْنَا)

اوت، نعمت ایچندە انعام كورونور. رحمانڭ التفاتی حسّ ایدیلیر. نعمتدن انعامە كچسەڭ، منعمی بولورسڭ. هم هر اثر صمدانی، بر مكتوب كبی، بر صانع ذوالجلالڭ اسماسنی بیلدیرر. نقشدن معنایە كچسەڭ، اسما یولیلە مسمّایی بولورسڭ. مادام شو مصنوعات فانیەنڭ مغزینی، یعنی ایچنی بولابیلیرسڭ، اونی الدە ایت. معناسز قابوغنی، یعنی قشرینی، آچمادن فنا سیلنە آتابیلیرسڭ.

(بَلٖی اٰثَارَهَا كُویَنْدْ زِاَسْمَا لَفْظِ پُرْ مَعْنَا بِخَانْ مَعْنَا وَ مٖیزَنْ دَرْ هَوَا اٰنْ لَفْظِ بٖی سَوْدَا)

اوت، مصنوعاتدە هیچ بر اثر یوقكە، چوق معنالی بر لفظ مجسّم اولماسین، صانع ذوالجلالڭ چوق اسماسنی اوقوتدیرماسین. مادام شو مصنوعات، الفاظدر.. كلمات قدرتدر. معنالرینی اوقو، قلبڭە قوی. معناسز قالان الفاظی، بلا پروا زوالڭ هواسنە آت. آرقەلرندن علاقەدارانە باقوب مشغول اولما.

(عَقْلْ فَرْیَادْ مٖی دَارَدْ غِیَاثِ 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 مٖیزَنْ اَیْ نَفْسَمْ)

ایشتە ظاهر پرست و سرمایەسی آفاقی معلوماتدن عبارت اولان عقل دنیوی، بویلە سلسلۀ افكاری هیچە و عدمە انجرار ایتدیگندن، حیرتندن و خیبتندن مأیوسانە فریاد ایدییور. حقیقتە كیدن بر طوغری یول آرایور. مادام افول ایدنلردن و زوال بولانلردن روح ألنی چكدی. قلب دخی مجازی محبوبلردن واز كچدی. وجدان دخی فانیلردن یوزینی چویردی. سن دخی بیچارە نفسم، ابراهیمؑ واری 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 غِیاثنی چك، قورتول.

(چِە خُوشْ كُویَدْ اُو شَیْدَا جَامِی عِشْقِ خُویْ)

فطرتی عشقلە یوغرولمش كبی سرمست جام عشق اولان مولانا جامی، كثرتدن وحدتە یوزلری چویرمك ایچون، باق نە كوزل سویلەمش:

یَكٖی خَواهْ یَكٖی خَوانْ یَكٖی جُویْ یَكٖی بٖینْ یَكٖی دَانْ یَكٖی كُویْ دیمشدر. [حاشیە]

١ یعنی یالڭز بری ایستە، باشقەلری ایستنمەیە دگمییور.

٢ بری چاغیر، باشقەلری امدادە كلمییور.

٣ بری طلب ایت، باشقەلری لایق دگللر.

٤ بری كور، باشقەلری هر وقت كورونمییورلر، زوال پردەسندە صاقلانییورلر.

٥ بری بیل، معرفتڭە یاردیم ایتمەین باشقە بیلمكلكلر فائدەسزدر.

٦ بری سویلە، اوڭا عائد اولمایان سوزلر مالایعنی صاییلابیلیر.

(نَعَمْ صَدَقْتَ اَیْ جَامٖی هُوَ الْمَطْلُوبُ هُوَ الْمَحْبُوبُ هُوَ الْمَقْصُودُ هُوَ الْمَعْبُودُ)

اوت، جامی، پك طوغری سویلەدڭ. حقیقی محبوب، حقیقی مطلوب، حقیقی مقصود، حقیقی معبود، یالڭز اودر.

(كِە 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 بَرَابَرْ مٖیزَنَدْ عَالَمْ)

چونكە بو عالَم بتون موجوداتیلە مختلف دیللریلە، آیری آیری نغماتیلە ذكر الٰهینڭ حلقۀ كبراسندە برابر 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 دیر، وحدانیتە شهادت ایدر. 〚 لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ〛 ڭ آچدیغی یارەیە مرهم سورویور و علاقەیی كسدیگی مجازی محبوبلرە بدل، بر محبوب لا یزالی یی كوسترییور.

[اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّیْتَ عَلَٓی اِبْرَاهٖیمَ وَعَلَٓی اٰلِ اِبْرٰاهٖیمَ فِی الْعَالَمٖینَ اِنَّكَ حَمٖیدٌ مَجٖیدٌ]

[اوتوز برنجی سوزڭ دردنجی اساسی]

[معراجڭ ثمراتی و فائدەسی نەدر؟]

[الجواب] شو شجرۀ طوبای معنویە اولان معراجڭ بش یوزدن فضلە میوەلرندن نمونە اولارق یالڭز (بش دانەسنی) ذكر ایدەجگز.

[برنجی میوە] [اركان ایمانیەنڭ حقائقنی كوز ایلە كوروب، ملائكەیی، جنّتی، آخرتی، حتّی ذات ذوالجلالی كوز ایلە مشاهدە ایتمك،] كائناتە و بشرە اویلە بر خزینە و بر نور ازلی و ابدی هدیە كتیرمشدركە: شو كائناتی پریشان، فانی، قارمە قاریشیق بر وضعیت موهومەدن چیقاروب، او نور و او میوە ایلە او كائناتی قدسی مكتوبات صمدانیە و كوزل آیینۀ جمال احدیە وضعیتی اولان حقیقتنی كوسترمش. كائناتی و بتون ذی شعوری سویندیروب مسرور ایتمش.

هم او نور و او میوە ایلە بشری مشوّش، پریشان، عاجز، فقیر، حاجاتی حدسز، اعداسی نهایتسز و فانی، بقاسز بر وضعیت ضلالتكارانەدن او انسانی او نور و او میوۀ قدسیە ایلە احسن تقویمدە بر معجزۀ قدرت صمدانیەسی و مكتوبات صمدانیەنڭ بر نسخۀ جامعەسی و سلطان ازل و ابدڭ بر مخاطبی، بر عبد خاصّی و كمالاتنڭ استحسانجیسی، خلیلی و جمالنڭ حیرتكاری، حبیبی و جنّت باقیّەسنە نامزد بر مسافر عزیزی صورت حقیقیسندە كوسترمش. انسان اولان بتون انسانلرە، نهایتسز بر سرور، حدسز بر شوق ویرمشدر.

[ایكنجی میوە] صانع موجودات و صاحب كائنات و ربّ العالمین اولان حاكم ازل و ابدڭ مرضیات ربّانیەسی اولان اسلامیتڭ باشدە نماز، اساساتنی، جن و انسە هدیە كتیرمشدركە.. او مرضیّاتی آڭلامق، او قدر مراق آور و سعادت آوردركە، تعریف ایدیلمز. چونكە هركس، بیوكجە بر ولی نعمتنی یاخود محسن بر پادشاهنڭ اوزاقدن آرزولرینی آڭلامەیە نە قدر آرزوكشدر و آڭلاسە نە قدر ممنون اولور، تمنّی ایدركە، كاشكە بر واسطۀ مخابرە اولسە ایدی، طوغریدن طوغری یە او ذات ایلە قونوشسە ایدم. بندن نە ایستەیور؟ آڭلاسە ایدم. بندن اونڭ خوشنە كیدنی بیلسە ایدم، دیر. عجبا بتون موجودات قبضۀ تصرّفندە و بتون موجوداتدەكی جمال و كمالات، اونڭ جمال و كمالنە نسبتًا ضعیف بر كولكە و هر آندە نهایتسز جهتلرلە اوڭا محتاج و نهایتسز احسانلرینە مظهر اولان بشر، نە درجە اونڭ مرضیّاتنی و آرزولرینی آڭلامق خصوصندە خَواهِشكر و مراق آور اولمسی لازم اولدیغنی آڭلارسڭ.

ایشتە ذات احمدیە * علیه الصّلاة والسّلام، یتمش بیڭ پردە آرقەسندە او سلطان ازل و ابدڭ مرضیّاتنی طوغریدن طوغری یە معراج ثمرەسی اولارق حقّ الیقین ایشیتمش و كتیروب بشرە هدیە ایتمشدر. اوت، بشر قمردەكی حالی آڭلامق ایچون نە قدر مراق ایدركە: بری كیتسە، دونوب خبر ویرسە، هم نە قدر فداكارلق كوستریر. اگر آڭلاسە، نە قدر حیرت و مراقە دوشر. حالبوكە قمر، اویلە بر مالك الملكڭ مملكتندە كزییوركە: قمر بر سینك كبی كرۀ ارضڭ اطرافندە پرواز ایدر. كرۀ ارض پروانە كبی شمسڭ اطرافندە اوچار. شمس بیڭلر لامبەلر ایچندە بر لامبەدركە، او مالك الملك ذوالجلالڭ بر مسافرخانەسندە مومدارلق ایدر.

ایشتە او ذات احمدیە * علیه الصّلاة والسّلام، اویلە بر ذات ذوالجلالڭ شئوناتنی و عجائب صنعتنی و عالم بقادەكی خزائن رحمتنی كورمش، كلمش، بشرە سویلەمش. ایشتە بشر، بو ذاتی كمال مراق و حیرت و محبّتلە دیڭلەمزسە، نە قدر خلاف عقل و حكمتلە حركت ایتدیگنی آڭلارسڭ.

[اوچنجی میوە] سعادت ابدیەنڭ دفینەسنی كوروب، آناختارینی آلوب كتیرمش، جن و انسە هدیە ایتمشدر. اوت، معراج واسطەسیلە و كندی كوزیلە جنّتی كورمش.. و رحمان ذوالجمالڭ رحمتنڭ باقی جلوەلرینی مشاهدە ایتمش.. و سعادت ابدیەیی قطعیًّا حقّ الیقین آڭلامش.. سعادت ابدیەنڭ وجودینڭ مژدەسنی جن و انسە هدیە ایتمشدركە، بیچارە جن و انس قرارسز بر دنیادە و زلزلۀ زوال و فراق ایچندەكی موجوداتی، سیل زمان و حركات ذرّات ایلە عدم و فراق ابدی دڭزینە دوكولدیگی اولان وضعیت موهومۀ جانخراشانەدە اولدقلری هنگامدە.. شویلە بر مژدە، نە قدر قیمتدار اولدیغی و اعدام ابدی ایلە كندیلرینی محكوم ظن ایدن فانی جن و انسڭ قولاغندە اویلە بر مژدە، نە قدر سعادت آور اولدیغی تعریف ایدیلمز. بر آدمە اعدام ایدیلەجگی آندە، اونڭ عفویلە قرب شاهانەدە بر سرای ویریلسە، نە قدر سرورە سببدر. ایشتە بتون جن و انس عددنجە بویلە سرورلری طوپلا، صوڭرە بو مژدەیە قیمت ویر.

[دردنجی میوە] رؤیت جمال اللّٰه میوەسنی كندی آلدیغی كبی، او میوەنڭ هر مؤمنە دخی ممكن اولدیغنی، جن و انسە هدیە كتیرمشدركە، او میوە، نە درجە لذیذ و خوش و كوزل بر میوە اولدیغنی بونڭلە قیاس ایدەبیلیرسڭ. یعنی هر قلب صاحبی بر انسان ذی جمال، ذی كمال، ذی احسان بر ذاتی سَور. و او سومك دخی، جمال و كمال و احسانڭ درجاتنە نسبتًا تزاید ایدر، پرستش درجەسنە كلیر، جاننی فدا ایدر درجەدە محبّت باغلار. یالڭز بر دفعە

كورمسنە، دنیاسنی فدا ایتمك درجەسنە چیقار. حالبوكە بتون موجوداتدەكی جمال و كمال و احسان، اونڭ جمال و كمال و احساننە نسبتًا، كوچك برقاچ لمعاتڭ كونشە نسبتی كبی دە اولماز. دیمك نهایتسز بر محبّتە لایق و نهایتسز بر اشتیاق و نهایتسز رؤیتە الیق بر ذات ذوالجلال و الكمالڭ سعادت ابدیەدە رؤیتنە موفّق اولمسی، نە قدر سعادت آور و مدار سرور و خوش و كوزل بر میوە اولدیغنی، انسان ایسەڭ آڭلارسڭ.

[بشنجی میوە] انسان كائناتڭ قیمتدار بر میوەسی و صانع كائناتڭ نازدار سوكیلیسی اولدیغی معراج ایلە آڭلاشیلمش و او میوەیی جن و انسە كتیرمشدر. كوچك بر مخلوق، ضعیف بر حیوان و عاجز بر ذی شعور اولان انسانی، او میوە ایلە او قدر یوكسك بر مقامە چیقاریركە كائناتڭ بتون موجوداتی اوستندە بر مقام فخر ویرییور. و اویلە بر سوینچ و سرور مسعودیتكارانە ویرییوركە، تصویر ایدیلمز. چونكە عادی بر نفرە دینیلسە: سن مشیر اولدڭ. نە قدر ممنون اولور.

حالبوكە فانی، عاجز بر حیوان، زوال و فراق سیللەسنی دائما ییین بیچارە انسانە بردن: ابدی، باقی بر جنّتدە رحیم و كریم بر رحمانڭ رحمتندە و خیال سرعتندە، روحڭ وسعتندە، عقلڭ جولانندە، قلبڭ بتون آرزولرندە، ملك و ملكوتندە تنزّهە، سیرانە و جولانە موفّق اولدیغڭ كبی، سعادت ابدیەدە رؤیت جمالنە دە موفّق اولورسڭ، دینیلدیگی وقت، انسانیّتی سقوط ایتمەمش بر انسان، نە قدر درین و جدّی بر سوینچ و سروری قلبندە حسّ ایدەجگنی تخیّل ایدەبیلیرسڭ.

شیمدی مقام استماعدە اولان ذاتە دیرزكە: الحاد كوملگنی ییرت، آت. مؤمن قولاغنی كچیر و مسلم كوزلرینی طاق. سڭا ایكی كوچك تمثیل ایلە بر ایكی میوەنڭ درجۀ قیمتنی كوسترەجگز.

مثلا، سنڭ ایلە بز برابر بر مملكتدە بولونویورز. كورییورزكە.. هر شی بزە و بربرینە دوشمان و بزە یبانجی. هر طرف مدهش جنازەلرلە طولی، ایشیتیلن سسلر یتیملرڭ آغلاییشی، مظلوملرڭ واویلاسیدر. ایشتە بز شویلە بر وضعیتدە اولدیغمز وقتدە، بری كیتسە، او مملكتڭ پادشاهندن بر مژدە كتیرسە، او مژدە ایلە بزە یبانجی اولانلر احباب شكلنە كیرسەلر، دوشمان كوردیگمز كیمسەلر قرداشلر صورتنە