دیسەلر، مسئلەلری تمام اولمایور. چونكە مجتهدین، نظریّاتە و قطعی اولمایان تفرّعاتە قاریشابیلیرلر. حالبوكە بو مذهبسز اهل ضلالت، ضروریات دینیەدە فكرلرینی دخی قاریشدیرمق و قابل تبدیل اولمایان مسائلی تبدیل ایتمك و قطعی اركان اسلامیەیە قارشو كلمك ایستەدكلرندن، البتە ضروریّات دینیەنڭ حَمَلَەلری و دیركلری اولان صحابەلرە ایلیشەجكلردر.

هیهات! دگل بونلر كبی انسان صورتندەكی حیوانلر، بلكە حقیقی انسانلر و حقیقی انسانلرڭ اڭ كامللری اولان اولیانڭ بیوكلری، صحابەنڭ كوچكلرینە قارشو مساوات دعواسنی قزانامدقلری، غایت قطعی بر صورتدە یگرمی یدنجی سوزدە اثبات ایدیلمشدر.

[اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی رَسُولِكَ الَّذٖی قَالَ لَا تَسُبُّٓوا اَصْحَابٖی لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابٖی]

(صَدَقَ رَسُولُ اللّٰهِ)

[یگرمی طقوزنجی سوزڭ ایكنجی مقصدی]

قیامت و موت دنیا و حیات آخرت حقّندەدر. شو مقصدڭ (درت اساسی)و بر مقدّمۀ تمثیلیەسی واردر.

[مقدِّمە] ناصلكە، بر سرای ویا بر شهر حقّندە بری دعوا ایتسە: شو سرای ویا شهر، تخریب ایدیلوب یڭیدن محكم بر صورتدە بنا و تعمیر ایدیلەجكدر. البتە اونڭ دعواسنە قارشو (آلتی سؤٓال) ترتّب ایدر.

[برنجیسی] نە ایچون تخریب ایدیلەجك؟ سبب و مقتضی وارمیدر؟ اگر، اوت، وار! دییە اثبات ایتدی.

[ایكنجیسی] شویلە بر سؤٓال كلیركە: بونی تخریب ایدوب تعمیر ایدەجك اوستە مقتدرمیدر، یاپابیلیرمی؟ اگر، اوت، یاپابیلیر! دییە اثبات ایتدی.

[اوچنجیسی] شویلە بر سؤٓال كلیركە: تخریبی ممكنمیدر؟ هم صوڭرە تخریب ایدیلەجكمیدر؟

اگر، اوت، دییە امكان تخریبی، هم وقوعنی اثبات ایتسە، (ایكی سؤٓال) داها وارد اولوركە: عجبا شو سرای ویا شهرڭ تعمیری ممكنمیدر؟ ممكن اولسە، عجبا تعمیر ایدیلەجكمیدر؟

اگر، اوت، دییە بونلری دە اثبات ایتسە، او وقت بو مسئلەنڭ هیچ بر جهتدە، هیچ بر كوشەسندە بر دلیك، بر منفذ قالمازكە،

شك و شبهە و وسوسە كیرەبیلسین.

ایشتە شو تمثیل كبی، دنیا سراینڭ، شو كائنات شهرینڭ تخریب و تعمیری ایچون مقتضی وار، فاعل و اوستەسی مقتدر، تخریبی ممكن و واقع اولاجق، تعمیری ممكن و واقع اولاجقدر. ایشتە شو مسئلەلر برنجی اساسدن صوڭرە اثبات ایدیلەجكدر.

[برنجی اساس] روح قطعیًّا باقیدر. برنجی مقصددەكی ملائكە و روحانیلرڭ وجودلرینە دلالت ایدن همن بتون دلیللر، شو مسئلەمز اولان بقای روحە دخی دلیلدرلر. بنجە مسئلە او قدر قطعیدركە، فضلە بیان عبث اولور. اوت، عالم برزخدە، عالم ارواحدە بولونان و آخرتە كیتمك ایچون بكلەین حدسز ارواح باقیە قافلەلریلە بزم مابینمزدەكی مسافە او قدر اینجە و او قدر قیصەدركە، برهان ایلە كوسترمگە لزوم قالماز. حد و حسابە كلمەین اهل كشفڭ و شهودڭ اونلرلە تماس ایتمەلری، حتّی اهل كشف القبورڭ اونلری كورمەلری، حتّی بر قسم عوامڭ دە اونلرلە مخابرەلری و عمومڭ دە رؤیای صادقەدە اونلرلە مناسبت پیدا ایتمەلری، مضاعف تواترلر صورتندە، عادتا بشرڭ علوم متعارفەسی حكمنە كچمشدر. فقط شو زماندە مادّیون فكری هركسی سرسم ایتدیگندن، اڭ بدیهی بر شیدە ذهنلرە وسوسە ویرمش.

ایشتە شویلە وسوسەلری ازالە ایچون حدس قلبینڭ و اذعان عقلینڭ پك چوق منبعلرندن بر (مقدِّمە) ایلە (درت منبعنە) اشارت ایدەجگز.

[مقدِّمە] اوننجی سوزڭ دردنجی حقیقتندە اثبات ایدیلدیگی كبی.. ابدی، سرمدی، مثلسز بر جمال، البتە آیینەدار مشتاقنڭ أبدیّتنی و بقاسنی ایستر. هم قصورسز، ابدی بر كمال صنعت، متفكّر دلّالنڭ دوامنی طلب ایدر. هم نهایتسز بر رحمت و احسان، محتاج متشكّرلرینڭ دوام تنعّملرینی اقتضا ایدر.

ایشتە او آیینەدار مشتاق، او دلّال متفكّر، او محتاج متشكّر اڭ باشدە روح انسانیدر. اویلە ایسە، ابد الآباد یولندە، او جمال، او كمال، او رحمتە رفاقت ایدەجك، باقی قالاجقدر.

یینە اوننجی سوزڭ آلتنجی حقیقتندە اثبات ایدیلدیگی كبی، دگل روح بشر، حتّی اڭ بسیط طبقات موجودات دخی فنا ایچون یاراتیلمامشلر. بر نوع بقایە مظهردرلر. حتّی روحسز، اهمّیتسز بر چیچك دخی وجود ظاهریدن كیتسە، بیڭ وجهلە بر نوع بقایە مظهردر. چونكە صورتی حدسز حافظەلردە باقی قالیر. قانون تشكّلاتی یوزر تخومجقلرندە

بقا بولوب دوام ایدر.

مادام بر پارچەجق روحە بڭزەین او چیچگڭ قانون تشكّلی، تمثال صورتی، بر حفیظ حكیم طرفندن ابقا ایدیلییور. دغدغەلی انقلابلر ایچندە كمال انتظام ایلە ذرّەجكلر كبی تخوملرندە محافظە ایدیلییور، باقی قالیر. البتە غایت جمعیتلی و غایت یوكسك بر ماهیتە مالك و خارجی وجود كییدیریلمش و ذی شعور و ذی حیات و نورانی قانون امری اولان روح بشر، نە درجە قطعیتلە بقایە مظهر و ابدیّتلە مربوط و سرمدیتلە علاقەدار اولدیغنی آڭلامازسەڭ، ناصل ذی شعور بر انسانم دییەبیلیرسڭ؟

اوت، قوجە بر آغاجڭ بر درجە روحە بڭزەین پروغرامنی و قانون تشكّلاتنی، بر نقطە كبی اڭ كوچك چكردكدە درج ایدوب محافظە ایدن بر ذات حكیم ذوالجلال، بر ذات حفیظ بی زوال حقّندە، وفات ایدنلرڭ روحلرینی ناصل محافظە ایدر؟ دینیلیرمی؟

[برنجی منبع] انفسیدر. یعنی هركس حیاتنە و نفسنە دقّت ایتسە، بر روح باقی یی آڭلار. اوت، هر بر روح قاچ سنە یاشامش ایسە، او قدر بدن دگیشدیردیگی حالدە، بالبداهە عینًا باقی قالمشدر. اویلە ایسە، مادام جسد كلوب كچیجیدر. موت ایلە، بتون بتون چیپلاق اولمق دخی، روحڭ بقاسنە تأثیر ایتمز. و ماهیّتنی دە بوزماز. یالڭز مدّت حیاتدە تدریجی جسد لباسنی دگیشدیرییور. موتدە ایسە، بردن صویونور.

غایت قطعی بر حدس ایلە، بلكە مشاهدە ایلە ثابتدركە، جسد روح ایلە قائمدر. اویلە ایسە، روح اونڭ ایلە قائم دگلدر. بلكە روح، بِنَفْسِهٖ قائم و حاكم اولدیغندن، جسد ایستەدیگی كبی طاغیلوب طوپلانسین، روحڭ استقلالیتنە خلل ویرمز. بلكە جسد، روحڭ خانەسی و یووەسیدر، لباسی دگل.

بلكە روحڭ لباسی بر درجە ثابت و لطافتجە روحە مناسب بر غلاف لطیفی و بر بدن مثالیسی واردر. اویلە ایسە، موت هنگامندە بتون بتون چیپلاق اولماز. یووەسندن چیقار، بدن مثالیسنی كییر.

[ایكنجی منبع] آفاقیدر. یعنی مكرّر مشاهدات و متعدّد واقعات و كرّات ایلە مناسباتدن نشئت ایدن بر نوع حكم تجرّبیدر. اوت، تك بر روحڭ بعد الممات بقاسی آڭلاشیلسە، شو روح نوعنڭ كلّیتلە بقاسنی استلزام ایدر. زیرا فنّ منطقجە قطعیدركە، ذاتی بر خاصّە بر تك فرددە كورونسە، بتون افراددە دخی، او خاصّەنڭ وجودینە حكم ایدیلیر. چونكە ذاتیدر. ذاتی اولسە هر فرددە بولونور. حالبوكە دگل بر فرد، بلكە او قدر حدسز، او قدر حسابە حصرە كلمز مشاهداتە استناد ایدن آثار و بقای ارواحە دلالت

ایدن امارات، او درجە قطعیدركە، بزە ناصل یڭی دنیا، یعنی آمریقە وار و اورادە انسانلر بولونور. او انسانلرڭ وجودلرینە هیچ بر وهم خاطرە كلمز. اویلە دە، شبهە قبول ایتمزكە، شیمدی عالم ملكوت و ارواحدە، ئولمش، وفات ایتمش انسانلرڭ ارواحی، پك چوق كثرتلە واردر. و بزملە مناسبتداردرلر. معنوی هدایامز اونلرە كیدییور. اونلرڭ نورانی فیضلری دە بزلرە كلییور.

هم حدس قطعی ایلە وجدانًا حسّ ایدیلەبیلییركە، انسان ئولدكدن صوڭرە: اساسلی بر جهتی باقیدر. او اساس ایسە روحدر. روح ایسە تخریب و انحلالە معروض دگل. چونكە بسیطدر، وحدتی وار. تخریب و انحلال و بوزولمق ایسە، كثرت و تركیب ایدیلمش شیلرڭ شأنیدر. سابقًا بیان ایتدیگمز كبی، حیات كثرتدە بر طرز وحدتی تأمین ایدر. بر نوع بقایە سببیت ویرر. دیمك، وحدت و بقا روحدە اساسدركە: اوندن كثرتە سرایت ایدر.

روحڭ فناسی، یا تخریب و انحلال ایلەدر. او تخریب و انحلال ایسە، وحدت یول ویرمزكە كیرسین، بساطت بیراقمازكە بوزسون. ویاخود اعدام ایلەدر. اعدام ایسە، جوّاد مطلقڭ حدسز مرحمتی مساعدە ایتمز و نهایتسز جودی بیراقمازكە، ویردیگی نعمت وجودی، او نعمت وجودە پك مشتاق و لایق اولان روح انسانیدن كری آلسین.

[اوچنجی منبع] روح، ذی حیات، ذی شعور، نورانی، وجود خارجی كییدیریلمش، جامع، حقیقتدار، كلّیت كسب ایتمەیە مستعد بر قانون امریدر. حالبوكە اڭ ضعیف اولان قوانین أمریّە، ثبات و بقایە مظهردرلر. چونكە دقّت ایدیلسە، معروض تغیّر اولان بتون نوعلردە برر حقیقت ثابتە واردركە: بتون تغیّرات و انقلابات و اطوار حیات ایچندە یووارلانارق صورتلر دگیشدیروب، ئولمەیەرك، یاشایارق باقی قالییور.

ایشتە هر بر شخص انسانی، ماهیّتنڭ جامعیتیلە و كلّی شعوریلە و عمومی تصوّراتیلە بر شخص ایكن، بر نوع حكمنە كچمشدر. بر نوعە كلن و او نوعدە جاری اولان قانون، او شخص انسانیدە دخی جاریدر.

مادام فاطر ذوالجلال، انسانی جامع بر آیینە و كلّی بر عبودیتلە و علوی بر ماهیّتلە یاراتمشدر. هر فرددەكی حقیقت روحیە، یوز بیڭلر صورت دگیشدیرسە، اذن ربّانی ایلە ئولمەیەجك، یاشایارق كلدیگی كبی كیدەجك. اویلە ایسە، او شخص انسانینڭ حقیقت ذی شعوری و عنصر ذی حیاتی اولان روحی دخی، اللّٰهڭ امریلە، اذنیلە و ابقاسیلە دائما باقیدر.

[دردنجی منبع] روحە بر درجە مشابه و ایكیسی دە عالم امردن و ارادەدن كلدكلرندن، مصدر اعتباریلە روحە بر درجە موافق، فقط یالڭز وجود حسّیسی اولمایان نوعلردە حكمران اولان قوانینە دقّت ایدیلسە و او ناموسلرە باقیلسە، كورونوركە، او قانون امری وجود خارجی كییسە ایدی، او نوعلرڭ برر روحی اولوردی. حالبوكە او قانون دائما باقیدر. دائما مستمر، ثابتدر. هیچ بر تغیّرات و انقلابات، او قانونلرڭ وحدتنە تأثیر ایتمز، بوزماز. مثلا، بر اینجیر آغاجی ئولسە، طاغیلسە، اونڭ روحی حكمندە اولان قانون تشكّلاتی، ذرّە كبی بر چكردگندە ئولمەیەرك باقی قالیر.

ایشتە مادام اڭ عادی و ضعیف امری قانونلر دخی، بویلە بقا ایلە، دوام ایلە علاقەداردر. البتە روح انسانی، دگل یالڭز بقا ایلە، بلكە ابد الآباد ایلە علاقەدار اولمق لازم كلیر. چونكە روح دخی قرآنڭ نصّیلە 〚 قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّٖی〛 فرمان جلیلی ایلە، عالم امردن كلمش بر قانون ذی شعور و بر ناموس ذی حیاتدركە.. قدرت ازلیە، اوڭا وجود خارجی كییدیرمش.

دیمك، ناصلكە صفت ارادەدن و عالم امردن كلن شعورسز قوانین، دائما ویا اغلبًا باقی قالییور. عینًا اونلرڭ بر نوع قرداشی و اونلر كبی صفت ارادەنڭ تجلّیسی و عالم امردن كلن روح، بقایە مظهر اولمق، داها زیادە قطعیدر و لایقدر. چونكە ذی وجوددر، حقیقت خارجیە صاحبیدر. هم اونلردن داها قویدر، داها علویدر. چونكە ذی شعوردر. هم اونلردن داها دائمیدر، داها قیمتداردر. چونكە ذی حیاتدر.

[ایكنجی اساس] سعادت ابدیەیە مقتضی واردر. و او سعادتی ویرەجك فاعل ذوالجلال دە مقتدردر. هم خراب عالم موت دنیا ممكندر. هم واقع اولاجقدر. یڭیدن احیای عالم و حشر ممكندر. هم اولاجقدر. ایشتە بو آلتی مسئلەیی برر برر عقلی اقناع ایدەجك مختصر بر طرزدە بیان ایدەجگز. ذاتًا اوننجی سوزدە قلبی ایمان كامل درجەسنە چیقاراجق درجەدە برهانلر ذكر ایدیلمشدر. شورادە ایسە، یالڭز عقلی اقناع ایدەجك، صوصدیراجق، اسكی سعیدڭ نقطە رسالەسندە كی بیاناتی طرزندە بحث ایدەجگز.

اوت، سعادت ابدیەیە مقتضی موجوددر. او مقتضینڭ وجودینە دلالت ایدن برهان قطعی (اون منبع و مدار) دن سوزولن بر حدسدر.

[برنجی مدار] دقّت ایدیلسە، شو كائناتڭ عمومندە بر نظام اكمل و بر انتظام قصدی واردر. هر جهتدە رشحات اختیار و لمعات قصد كورونور. حتّی هر شیدە بر نور قصد، هر شأندە بر ضیای ارادە، هر حركتدە بر لمعۀ اختیار، هر تركیبدە بر شعلۀ حكمت ثمراتنڭ شهاداتیلە نظر دقّتە چارپییور.

ایشتە، اگر سعادت ابدیە اولمازسە، شو اساسلی نظام بر صورت ضعیفۀ واهیەدن عبارت قالیر. یالانجی، اساسسز بر نظام اولور. نظام و انتظامڭ روحی اولان معنویات و روابط و نِسَبْ هبا اولوب كیدر.

دیمك نظامی نظام ایدن، سعادت ابدیەدر. اویلە ایسە، نظام عالم سعادت ابدیەیە اشارت ایدییور.

[ایكنجی مدار] خلقت كائناتدە بر حكمت تامّە كورونویور. اوت، عنایت ازلیەنڭ تمثالی اولان حكمت الٰهیە، كائناتڭ عمومندە كوستردیگی مصلحتلرڭ رعایتی و حكمتلرڭ التزامی لسانیلە، سعادت ابدیەیی اعلان ایدییور. چونكە سعادت ابدیە اولمازسە، شو كائناتدە بالبداهە ثابت اولان حكمتلری، فائدەلری، مكابرە ایلە انكار ایتمك لازم كلیر. اوننجی سوزڭ اوننجی حقیقتی، بو حقیقتی كونش كبی كوستردیگندن، اوڭا اكتفاءً بورادە اختصار ایدرز.

[اوچنجی مدار] عقل و حكمت و استقرا و تجربەنڭ شهادتلریلە ثابت اولان خلقت موجوداتدەكی عدم عبثیّت و عدم اسراف، سعادت ابدیەیە اشارت ایدر.

فطرتدە اسراف و خلقتدە عبثیّت اولمادیغنە دلیل، صانع ذوالجلالڭ هر شیئڭ خلقتندە اڭ قیصە یولی و اڭ یاقین جهتی و اڭ خفیف صورتی و اڭ كوزل كیفیتی اختیار و انتخاب ایتمەسیدر. و بعضًا بر شیئی، یوز وظیفە ایلە توظیف ایتمەسیدر. و بر اینجە شیئە، بیڭ میوە و غایەلری طاقمەسیدر. مادام اسراف یوق و عبثیّت اولماز. البتە سعادت ابدیە اولاجقدر. چونكە دونمەمك اوزرە عدم، هر شیئی عبث ایدر. هر شی اسراف اولور.

عموم فطرتدە، ازجملە انساندە فنّ منافعُ الاعضانڭ شهادتیلە ثابت اولان عدم اسراف كوسترییوركە، انساندە اولان حدسز استعدادات معنویە و نهایتسز آمال و افكار و مُیُولات دخی اسراف ایدیلمەیەجكدر. اویلە ایسە، انساندەكی او اساسلی میل تكمّل، بر كمالڭ وجودینی كوستریر. و او میل سعادت، بر سعادت ابدیەیە نامزد اولدیغنی قطعی اولارق

اعلان ایدر. اویلە اولمازسە، انسانڭ ماهیّت حقیقیەسنی تشكیل ایدن او اساسلی معنویات، او علوی آمال، حكمتلی موجوداتڭ خلافنە اولارق اسراف و عبث اولور، قورور. هباءً كیدر. شو حقیقت، اوننجی سوزڭ اون برنجی حقیقتندە اثبات ایدیلدیگندن قیصە كسییورز.

[دردنجی مدار] پك چوق نوعلردە، حتّی كیجە و كوندوزدە، قیش و بهاردە و جوّ هوادە، حتّی انسانڭ شخصلرندە، مدّت حیاتندە دگیشدیردیگی.. بدنلر و موتە بڭزەین اویقو ایلە حشر و نشرە بڭزر برر نوع قیامت، بر قیامت كبرانڭ تحقّقنی احساس ایدییور، رمزًا خبر ویرییورلر.

اوت، مثلا هفتەلق بزم ساعتمزڭ ثانیە و دقیقە و ساعت و كونلرینی صایان چرخلرینە بڭزەین، اللّٰهڭ دنیا دینیلن بیوك ساعتندەكی یوم، سنە، عمر بشر، دوران دنیا، بربرینە مقدَّمە اولارق بربرندن خبر ویرییور، دونر، ایشلرلر. كیجەدن صوڭرە صباحی، قیشدن صوڭرە بهاری ایشلەدكلری كبی.. موتدن صوڭرە صبح قیامت دخی او دستكاهدن، او ساعت عظمادن چیقاجغنی رمزًا خبر ویرییورلر.

بر شخصڭ مدّت عمرندە باشنە كلمش بر چوق قیامت چشیتلری واردر. هر كیجە بر نوع ئولمكلە، هر صباح بر نوع دیریلمكلە امارات حشری كوردیگی كبی.. بش آلتی سنەدە بالاتّفاق بتون ذرّاتنی دگیشدیرەرك، حتّی بر سنەدە ایكی دفعە تدریجی بر قیامت و حشر تقلیدینی كورمش. هم حیوان و نبات نوعلرندە اوچ یوز بیڭدن زیادە حشر و نشر و قیامت نوعیەیی هر بهاردە مشاهدە ایدییور.

ایشتە بو قدر امارات و اشارات حشریە و بو قدر علامات و رموزات نشریّە، البتە قیامت كبرانڭ ترشّحاتی حكمندە او حشرە اشارت ایدییورلر.

بر صانع حكیم طرفندن نوعلردە بویلە قیامت نوعیەیی، یعنی بتون نباتات كوكلرینی و بر قسم حیوانلری عینًا بهاردە احیا ایتمك.. و یاپراقلری و چیچكلری و میوەلری كبی سائر بر قسم شیلری عینیلە دگل، مثلیلە اعادە ایدرك بر نوع حشر و نشر یاپمق، هر بر شخص انسانیدە قیامت عمومیە ایچندە بر حشر، قیامت شخصیەیە دلیل اولابیلیر.

چونكە انسانڭ بر تك شخصی، باشقەسنڭ بر نوعی، حكمندەدر. زیرا فكر نوری، انسانڭ آمالنە و افكارینە،

اویلە بر كنیشلك ویرمشكە: ماضی و مستقبلی احاطە ایدر. دنیایی دخی یوتسە طوق اولماز. سائر نوعلردە فردلرڭ ماهیّتی جزئیەدر. قیمتی شخصیەدر. نظری محدوددر. كمالی محصوردر. لذّتی و ألمی آنیدر.

بشرڭ ایسە ماهیّتی علویەدر. قیمتی غالیەدر. نظری عامدر. كمالی حدسزدر. معنوی لذّتی و ألمی قسمًا دائمیدر. اویلە ایسە، بالمشاهدە سائر نوعلردە تكرّر ایدن بر چشیت قیامتلر و حشرلر، شو قیامت كبرای عمومیەدە هر شخص انسانی عینیلە اعادە ایدیلەرك حشر ایدیلمسنە رمز ایدر، خبر ویرر. بو حقیقت اوننجی سوزڭ طوقوزنجی حقیقتندە ایكی كرّە ایكی درت ایدر درجەسندە قطعیت ایلە اثبات ایدیلدیگندن، بورادە اختصار ایدرز.

[بشنجی مدار] بشرڭ جوهر روحندە درج ایدیلمش غیر محدود استعدادات.. و او استعداداتدە مندمج اولان غیر محصور قابلیتلر.. و او قابلیتلردن نشئت ایدن حدسز میللر.. و او حدسز میللردن حاصل اولان نهایتسز امللر.. و او نهایتسز امللردن تولّد ایدن غیر متناهی افكار و تصوّرات انسانیە، شو عالم شهادتڭ آرقەسندە بولونان سعادت ابدیەیە ألنی اوزاتمش، اوڭا كوزینی دیكمش، او طرفە متوجّه اولمش اولدیغنی اهل تحقیق كورویور.

ایشتە هیچ یالان سویلەمەین فطرت و فطرتدەكی شو قطعی و شدید و صارصیلماز میل سعادت ابدیە، سعادت ابدیەنڭ تحقّقنە دائر وجدانە بر حدس قطعی ویرییور. اوننجی سوزڭ اون برنجی حقیقتی، بو حقیقتی كوندوز كبی كوستردیگندن قیصە كسییورز.

[آلتنجی مدار] رحمن الرّحیم اولان شو موجوداتڭ صانع ذوالجمالنڭ رحمتی، سعادت ابدیەیی كوسترییور. اوت، نعمتی نعمت ایدن، نعمتی نقمتلكدن خلاص ایدن و موجوداتی فراق أبدیدن حاصل اولان واویلالردن قورتاران سعادت ابدیەیی، او رحمتڭ شأنندندركە، بشردن اسیركەمسین. چونكە بتون نعمتلرڭ رأسی، رئیسی، غایەسی، نتیجەسی اولان سعادت ابدیە ویریلمزسە، دنیا ئولدكدن صوڭرە آخرت صورتندە دیریلمزسە، بتون نعمتلر نقمتلرە تحوّل ایدرلر. او تحوّل ایسە، بالبداهە و بالضّرورە و عموم كائناتڭ شهادتیلە محقّق و مشهود اولان رحمت الٰهیەنڭ وجودینی انكار ایتمك لازم كلیر. حالبوكە، رحمت كونشدن داها پارلاق بر حقیقت ثابتەدر.

باق، رحمتڭ جلوەلرندن و لطیف آثارندن اولان عشق و شفقت و عقل نعمتلرینە دقّت ایت! اگر فراق ابدی و هجران لایزالی یە، حیات انسانیە انجرار ایدەجگنی فرض ایتسەڭ، كورورسڭكە، او لطیف محبّت اڭ بیوك بر مصیبت اولور. او لذیذ شفقت اڭ بیوك بر علّت اولور. او نورانی عقل اڭ بیوك بر بلا اولور. دیمك رحمت، چونكە رحمتدر. هجران ابدی یی محبّت حقیقیەیە قارشو چیقاراماز. اوننجی سوزڭ ایكنجی حقیقتی، بو حقیقتی غایت كوزل بر صورتدە كوستردیگندن، بورادە اختصار ایدیلدی.

[یدنجی مدار] شو كائناتدە كورونن و بیلینن بتون لطائف، بتون محاسن، بتون كمالات، بتون انجذابات، بتون اشتیاقات، بتون ترحّمات برر معنادر، برر مضموندر، برر كلمۀ معنویەدركە، شو كائناتڭ صانع ذوالجلالنڭ لطف و مرحمتنڭ تجلّیاتنی، احسان و كرمنڭ جلوەلرینی بالضّرورە، بالبداهە قلبە كوستریر. عقلڭ كوزینە صوقویور.

مادام شو عالمدە بر حقیقت واردر. بالبداهە حقیقی رحمت واردر. مادام حقیقی رحمت واردر. سعادت ابدیە اولاجقدر. اوننجی سوزڭ دردنجی حقیقتی، ایكنجی حقیقتی ایلە برابر شو حقیقتی كوندوز كبی آیدینلاتمشدر.

[سكزنجی مدار] انسانڭ فطرت ذی شعوری اولان وجدانی، سعادت ابدیەیە باقار، كوستریر. اوت، كیم كندی اویانیق وجداننی دیڭلرسە، ابد، ابد سسنی ایشیتەجكدر. بتون كائنات او وجدانە ویریلسە، ابدە قارشو اولان احتیاجنڭ یرینی طولدیراماز. دیمك او وجدان، او ابد ایچون مخلوقدر. دیمك، بو وجدانی اولان انجذاب و جذبە، بر غایۀ حقیقیەنڭ و بر حقیقت جاذبەدارڭ یالڭز جذبی ایلە اولابیلیر. اوننجی سوزڭ اون برنجی حقیقتنڭ خاتمەسی بو حقیقتی كوسترمشدر.

[طوقوزنجی مدار] صادق، مصدوق، مصدَّق اولان محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامڭ اخباریدر. اوت، او ذاتڭؐ سوزلری، سعادت ابدیەنڭ قاپولرینی آچمشدر. و اونڭ كلاملری، سعادت ابدیەیە قارشو برر پنجرەدر. ذاتًا بتون انبیانڭ اجماعنی و بتون اولیانڭ تواترینی ألندە طوتمش، بتون قوّتی ایلە بتون دعوالری، توحید الٰهیدن صوڭرە، شو حشر و سعادت نقطەسندە تمركز ایدییور. عجبا شو قوّتی صارصاجق بر شی وارمیدر؟ اوننجی سوزڭ اون ایكنجی حقیقتی، شو حقیقتی پك ظاهر بر صورتدە كوسترمشدر.

[اوننجی مدار] اون اوچ عصردە یدی وجهلە اعجازینی محافظە ایدن و یگرمی بشنجی سوزدە اثبات ایدیلدیگی اوزرە، قرق عدد انواع اعجازیلە معجزە اولان قرآن معجز البیانڭ اخبارات قطعیەسیدر. اوت، او قرآنڭ نفس اخباری حشر جسمانینڭ كشّافیدر. و شو طلسم مغلق عالمڭ و شو رمز حكمت كائناتڭ مفتاحیدر.

هم او قرآن معجز البیانڭ تضمّن ایتدیگی و مكرّرًا تفكّرە امر ایدوب نظرە وضع ایلەدیگی براهین عقلیۀ قطعیە، بیڭلردر.

ازجملە، بر قیاس تمثیلی یی تضمّن ایدن 〚 وَقَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا〛 و 〚 قُلْ یُحْیٖیهَا الَّذٖٓی اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ〛 و بر دلیل عدالتە اشارت ایدن 〚 وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبٖیدِ〛 كبی پك چوق آیات ایلە حشر جسمانیدەكی سعادت ابدیەیی كوسترەجك پك چوق دوربینلری بشرڭ دقّتنە وضع ایتمشدر.

قرآنڭ سائر آیتلر ایلە، ایضاح ایتدیگی شو 〚 وَقَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا〛 و 〚 قُلْ یُحْیٖیهَا الَّذٖٓی اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ〛 دەكی قیاس تمثیلینڭ خلاصەسنی « نقطە» رسالەسندە شویلە بیان ایتمشزكە:

وجود انسان، طوردن طورە كچدكجە، عجیب و منتظم انقلابلر كچیرییور. نطفەدن علقەیە، علقەدن مضغەیە، مضغەدن عظم و لحمە، عظم و لحمدن خلق جدیدە، یعنی انسان صورتنە انقلابی، غایت دقیق دستورلرە تابعدر. او طورلرڭ هر بریسنڭ اویلە قوانین مخصوصە و اویلە نظامات معیّنە و اویلە حركات مُطَّرِدەلری واردركە، جام كبی آلتندە بر قصد، بر ارادە، بر اختیار، بر حكمتڭ جلوەلرینی كوستریر.

ایشتە شو طرزدە او وجودی یاپان صانع حكیم، هر سنە بر لباس كبی او وجودی دگیشدیرر. او وجودڭ دگیشدیریلمەسی و بقاسی ایچون انحلال ایدن اجزالرڭ یرینی طولدیراجق، چالیشاجق یڭی ذرّەلرڭ كلمەسی ایچون بر تركیبە محتاجدر. ایشتە او بدن حجیرەلری، منتظم بر قانون الٰهی ایلە ییقیلدیغندن، یینە منتظم بر قانون ربّانی ایلە تعمیر ایتمك ایچون رزق نامیلە بر مادّۀ لطیفەیی ایستركە، او بدن عضولرینڭ آیری آیری حاجتلری نسبتندە رزّاق حقیقی بر قانون مخصوص ایلە تقسیم و توزیع ایدییور.

شیمدی، او رزّاق حكیمڭ كوندردیگی او مادّۀ لطیفەنڭ اطوارینە باق، كورەجكسڭكە: او مادّەنڭ ذرّاتی بر قافلە كبی، كرۀ هوادە، طوپراقدە، صودە طاغیلمش ایكن، بردن حركت امرینی آلمشلر كبی بر حركت قصدی یی اشمام ایدن بر كیفیت ایلە طوپلانییورلر. كویا اونلردن هر بر ذرّە، بر وظیفە ایلە، بر معیّن مكانە

كیتمك ایچون مأموردر كبی، غایت منتظم طوپلانییورلر. هم كیدیشاتندن كورونویوركە، بر فاعل مختارڭ بر قانون مخصوصی ایلە سوق ایدیلوب، جمادات عالمندن موالیدە، یعنی ذی حیات عالمنە كیررلر. صوڭرە نظامات معیّنە و حركات مطّردە ایلە و دساتیر مخصوصە ایلە رزق اولارق بر بدنە كیروب، او بدن ایچندە درت مطبخدە پیشیریلدكدن صوڭرە و درت انقلابات عجیبەیی كچیردكدن صوڭرە و درت سوزكچدن سوزولدكدن صوڭرە، بدنڭ اقطارینە یاییلارق بتون محتاج اولان اعضالرڭ درجۀ احتیاجلرینە كورە، رزّاق حقیقینڭ عنایتیلە و منتظم قانونلری ایلە انقسام ایدرلر.

ایشتە او ذرّاتدن هانكی ذرّەیە نظر حكمتلە بر باقسەڭ كورەجكسڭكە، بصیرانە، منتظمانە، سمیعانە، علیمانە سوق اولونان او ذرّەیە، (كور اتّفاق)، (قانونسز تصادف)، (صاغیر طبیعت)، (شعورسز اسباب) هیچ اوڭا قاریشاماز. چونكە هر بریسی عنصر محیطدن طوت، تا بدن حجیرەسنە قدر هانكی طورە كیرمش ایسە، او طورڭ قوانین معیّنەسی ایلە كویا اختیارًا عمل ایدییور. منتظمًا كیرییور. هانكی طبقەیە سفر ایتمش ایسە، اویلە منتظم آدیم آتییوركە، بالبداهە بر سائق حكیمڭ امریلە كیدییور كبی كورونویور. ایشتە، بویلە منتظم طوردن طورە، طبقەدن طبقەیە، كیت كیدە هدف و مقصدندن آیریلمایارق، تا مقام لایقنە، مثلا توفیقڭ كوز ببگنە امر ربّانی ایلە كیرر، اوتورور، چالیشیر.

ایشتە بو حالدە، یعنی ارزاقدەكی تجلّئ ربوبیت كوسترییوركە: ابتدا او ذرّەلر معیّن ایدیلر، موظّف ایدیلر، او مقاملر ایچون نامزد ایدیلر. كویا هر بریسنڭ آلنندە و جبهەسندە فلان حجیرەنڭ رزقی اولاجق، یازیلی كبی، بر انتظامڭ وجودی.. هر آدمڭ آلنندە قلم قدرلە رزقی یازیلی اولدیغنە و رزقنڭ اوستندە اسمنڭ یازیلی اولمەسنە اشارت ایدر.

عجبا ممكنمیدركە، بو درجە نهایتسز بر قدرت و محیط بر حكمت ایلە ربوبیّت ایدن و ذرّاتدن تا سیّاراتە قدر بتون موجوداتی قبضۀ تصرّفندە طوتمش و انتظام و میزان دائرەسندە دوندیرن صانع ذوالجلال، نشئۀ اخرایی یاپماسین ویا یاپاماسین!

ایشتە چوق آیات قرآنیە، شو حكمتلی نشئۀ اولی یی نظر بشرە وضع ایدییور. حشر و قیامتدەكی نشئۀ اخرایی اوڭا تمثیل ایدرك، استبعادی ازالە ایدر. دیر: 〚 قُلْ یُحْیٖیهَا الَّذٖٓی اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ〛 یعنی.. سزی هیچدن بو درجە حكمتلی بر صورتدە، كیم انشا ایتمش ایسە، اودركە سزی آخرتدە دیریلتەجكدر.

هم دیركە: 〚 وَهُوَ الَّذٖی یَبْدَؤُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعٖیدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَیْهِ〛 یعنی.. سزڭ حشردە اعادەڭز، دیریلمەڭز، دنیادەكی خلقتڭزدن داها قولای، داها راحتدر. ناصلكە بر طابورڭ عسكرلری استراحت ایچون طاغیلسە، صوڭرە بر بورو ایلە چاغیریلسە، قولای بر صورتدە طابور بایراغی آلتندە طوپلانمەلری، یڭیدن بر طابور تشكیل ایتمكدن چوق قولای و چوق راحتدر. اویلە دە، بر بدندە بربریلە امتزاج ایلە انسیّت و مناسبت پیدا ایدن ذرّات اساسیە، حضرت اسرافیل علیە السّلامڭ صوری ایلە، خالق ذوالجلالڭ امرینە (لَبَّیْكْ) دیمەلری و طوپلانمەلری، عقلاً برنجی ایجاددن داها قولای، داها ممكندر. هم بتون ذرّەلرڭ طوپلانمەلری، بلكە لازم دگل. نُوەلر و تخوملر حكمندە اولان و حدیثدە [عَجْبُ الذَّنَبْ] تعبیر ایدیلن اجزای اساسیە و ذرّات اصلیە، ایكنجی نشئە ایچون كافی بر اساسدر، بر تملدر. صانع حكیم بدن انسانی یی اونلرڭ اوستندە بنا ایدر.

اوچنجی آیت اولان 〚 وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبٖیدِ〛 كبی آیتلرڭ اشارت ایتدكلری قیاس عدلینڭ خلاصەسی شودركە: عالمدە چوق كورییورزكە، ظالم، فاجر، غدّار انسانلر، غایت رفاه و راحتلە.. و مظلوم و متدیّن آدملر، غایت زحمت و ذلّت ایلە عمر كچیرییورلر. صوڭرە ئولوم كلیر، ایكیسنی مساوی قیلار. اگر شو مساوات نهایتسز ایسە، بر نهایتی یوقسە، ظلم كورونور. حالبوكە ظلمدن تنزّهی، كائناتڭ شهادتیلە ثابت اولان عدالت و حكمت الٰهیە، بو ظلمی هیچ بر جهتلە قبول ایتمدیگندن، بالبداهە بر مجمع آخری اقتضا ایدرلركە: برنجی جزاسنی، ایكنجی مكافاتنی كورسون. تا شو انتظامسز، پریشان بشر، استعدادینە مناسب تجزیە و مكافات كوروب، عدالت محضەیە مدار و حكمت ربّانیەیە مظهر و حكمتلی موجودات عالمڭ بر بیوك قرداشی اولابیلسین.

اوت، شو دار دنیا، بشرڭ روحندە مندمج اولان حدسز استعدادلرڭ سنبللنمەسنە مساعد دگلدر. دیمك باشقە عالمە كوندریلەجكدر.

اوت، انسانڭ جوهری بیوكدر. اویلە ایسە ابدە نامزددر. ماهیّتی عالیەدر. اویلە ایسە جنایتی دخی عظیمدر. سائر موجوداتە بڭزەمز. انتظامی دە مهمدر. انتظامسز اولاماز. مهمل قالاماز. عبث ایدیلمز. فنای مطلق ایلە محكوم اولاماز. عدم صِرفە قاچاماز. اوڭا جهنّم آغزینی آچمش، بكلەیور. جنّت ایسە، آغوش نازدارانەسنی آچمش كوزلەیور. اوننجی سوزڭ اوچنجی حقیقتی بو ایكنجی مثالمزی غایت كوزل كوستردیگندن، بورادە قیصە كسییورز.

ایشتە مثال ایچون، شو ایكی آیت كریمە كبی پك چوق براهین لطیفۀ عقلیەیی تضمّن ایدن سائر آیتلری دخی قیاس ایلە تتبّع ایت. ایشتە، منابع عشرە و اون مدار بر حدس قطعی یی، بر برهان قاطعی انتاج ایدییورلر. و او پك اساسلی حدس و او پك قوّتلی برهان حشر و قیامتە داعی و مقتضینڭ وجودینە قطعیًّا دلالت ایتدكلری كبی.. صانع ذوالجلالڭ دخی اوننجی سوزدە قطعیًّا اثبات ایدیلدیگی اوزرە.. حكیم، رحیم، حفیظ، عادل كبی اكثر اسمای حسناسی، حشر و قیامتڭ كلمەسنی و سعادت ابدیەنڭ وجودینی اقتضا ایدرلر. و سعادت ابدیەنڭ تحقّقنە قطعی دلالت ایدرلر. دیمك حشر و قیامتە مقتضی او درجە قوّتلیدركە، هیچ بر شك و شبهەیە مدار اولاماز.

[اوچنجی اساس] فاعل مقتدردر. اوت، ناصل حشرڭ مقتضیسی شبهەسز موجوددر. حشری یاپاجق ذات دە، نهایت درجەدە مقتدردر. اونڭ قدرتندە نقصان یوقدر. اڭ بیوك و اڭ كوچك شیلر اوڭا نسبتًا بردرلر. بر بهاری خلق ایتمك، بر چیچك قدر قولایدر.

اوت، بر قدیركە: شو عالَم بتون كونشلری، ییلدیزلری، عوالمی، ذرّاتی، جواهری نهایتسز لسانلرلە اونڭ عظمتنە و قدرتنە شهادت ایدر. هیچ بر وهم و وسوسەنڭ حقّی وارمیدركە، حشر جسمانی یی او قدرتدن استبعاد ایتسین؟

اوت، بالمشاهدە بر قدیر ذوالجلال، شو عالَم ایچندە هر عصردە برر یڭی و منتظم دنیایی خلق ایدن.. حتّی هر سنەدە برر یڭی سیّار، منتظم كائناتی ایجاد ایدن.. حتّی هر كوندە برر یڭی منتظم عالَم یاپان.. و دائما شو سماوات و ارض یوزندە و بربری آرقەسندە كچیجی دنیالری، كائناتلری كمال حكمت ایلە خلق ایدن، دگیشدیرن.. و عصرلر و سنەلر، بلكە كونلر عددنجە منتظم عالملری زمان ایپنە آصان.. و اونڭلە عظمت قدرتنی كوسترن.. و یوز بیڭ چشیت حشرڭ نقشلریلە تزیین ایتدیگی قوجە بهار چیچگنی، كرۀ ارضڭ باشنە بر تك چیچك كبی طاقان و اونڭلە كمال حكمتنی اظهار ایدن بر ذات قدیرە، ناصل قیامتی كتیرەجك، ناصل بو دنیایی آخرتلە دگیشدیرەجك؟ دینیلیرمی؟

شو قدیرڭ كمال قدرتنی و هیچ بر شی اوڭا آغیر كلمدیگنی و اڭ بیوك شی اڭ كوچك شی كبی اونڭ قدرتنە آغیر كلمدیگنی و حدسز افراد بر تك فرد كبی او قدرتە قولای كلدیگنی، شو آیت كریمە اعلان ایدییور.

(باشقە بر نسخەدە) جمال صنعتنی.

〚 مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ〛 شو آیتڭ حقیقتنی، اوننجی سوزڭ خاتمەسندە اجمالًا و » نقطە« رسالەسندە و یگرمنجی مكتوبدە ایضاحًا بیان ایتمشز. شو مقام مناسبتیلە (اوچ مسئلە) صورتندە بر پارچە ایضاح ایدرز.

ایشتە، قدرت الٰهیّە ذاتیەدر. اویلە ایسە، عجز تخلّل ایدەمز هم ملكوتیت اشیایە تعلّق ایدر. اویلە ایسە موانع تداخل ایدەمز هم نسبتی قانونیدر. اویلە ایسە جزء، كلّە مساوی كلیر. و جزئی، كلّی حكمنە كچر. ایشتە شو اوچ مسئلەیی اثبات ایدەجگز.

[برنجی مسئلە] قدرت ازلیە، ذات اقدس الٰهیەنڭ لازمۀ ضروریۀ ذاتیەسیدر. یعنی، بالضّرورە ذاتنڭ لازمەسیدر. هیچ بر جهت انفكاكی اولاماز، اویلە ایسە، قدرتڭ ضدّی اولان عجز، او قدرتی استلزام ایدن ذاتە بالبداهە عارض اولاماز. چونكە او حالدە جمع ضدّین لازم كلیر. مادام عجز، ذاتە عارض اولاماز. بالبداهە او ذاتڭ لازمی اولان قدرتە تخلّل ایدەمز.

مادام عجز قدرتڭ ایچنە كیرەمز، بالبداهە او قدرت ذاتیّەدە مراتب اولاماز. چونكە هر شیئڭ وجود مراتبی، او شیئڭ ضدلرینڭ تداخلی ایلەدر.

مثلا حرارتدەكی مراتب، برودتڭ تخلّلی ایلەدر. حسندەكی درجات، قبحڭ تداخلی ایلەدر. و هكذا قیاس ایت. فقط ممكناتدە حقیقی و طبیعی لزوم ذاتی اولمدیغندن ممكناتدە، ضدلر بربرینە كیرەبیلمش. مرتبەلر تولّد ایدرك، اختلافات ایلە تغیّرات عالم نشئت ایتمشدر.

مادامكە قدرت ازلیەدە مراتب اولاماز. اویلە ایسە، مقدورات دخی بالضّرورە قدرتە نسبتی بر اولور. اڭ بیوك اڭ كوچگە مساوی و ذرّەلر ییلدیزلرە امثال اولور. بتون حشر بشر، بر تك نفسڭ احیاسی كبی، بر بهارڭ ایجادی، بر تك چیچگڭ صنعی كبی او قدرتە قولای كلیر. اگر اسبابە اسناد ایدیلسە، او وقت بر تك چیچك بر بهار قدر آغیر اولور. شو سوزڭ ایكنجی مقامنڭ دردنجی اللّٰە اكبر مرتبەسنڭ آخر فقرەسنڭ حاشیەسندە، هم یگرمی ایكنجی سوزدە، هم یگرمنجی مكتوبدە و ذیلندە اثبات ایدیلمشكە: خلقت اشیا واحد احدە ویریلسە، بتون اشیا بر شی كبی قولای اولور. اگر اسبابە ویریلسە، بر شی بتون اشیا قدر كلفتلی، آغیر اولور.

[ایكنجی مسئلەكە]: قدرت، ملكوتیت اشیایە تعلّق ایدر. اوت، كائناتڭ آیینە كبی ایكی یوزی وار. بری ملك جهتیكە، آیینەنڭ رنكلی یوزینە بڭزر. دیگری ملكوتیت جهتیكە، آیینەنڭ پارلاق یوزینە بڭزر.