[یگرمی آلتنجی سوز]

قدر رسالەسی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ وَكُلَّ شَیْءٍ اَحْصَیْنَاهُ فٖٓی اِمَامٍ مُبٖینٍ〛

قدر ایلە جزء اختیاری، ایكی مسئلۀ مهمّەدر. اوڭا دائر (درت مبحث) ایچریسندە برقاچ سرلرینی آچمەیە چالیشاجغز.

[برنجی مبحث] قدر و جزء اختیاری، اسلامیتڭ و ایمانڭ نهایت حدودینی كوسترن، حالی و وجدانی بر ایمانڭ جزلرندندر. یوقسە علمی و نظری دگللردر. یعنی مؤمن هر شیئی، حتّی فعلنی و نفسنی جناب حقّە ویرە ویرە، تا نهایتدە تكلیف و مسئولیتدن قورتولمامق ایچون، جزء اختیاری اوڭنە چیقییور. اوڭا مسئول و مكلّفسڭ! دیر. صوڭرە اوندن صدور ایدن اییلكلر و كمالات ایلە مغرور اولمامق ایچون، قدر قارشوسنە چیقار. دیر: حدّیڭی بیل، یاپان سن دگلسڭ!

اوت، قدر و جزء اختیاری، ایمان و اسلامیتڭ نهایت مراتبندە.. قدر، نفسی غروردن.. و جزء اختیاری، عدم مسئولیتدن قورتارمق ایچوندركە، مسائل ایمانیەیە كیرمشلر. یوقسە متمرّد نفوس امّارەنڭ ایشلەدكلری سیّئٓاتڭ مسئولیتلرندن كندیلرینی قورتارمق ایچون قدرە یاپیشمق.. و اونلرە انعام اولونان محاسنلە افتخار ایتمك، غرورلانمق، جزء اختیاری یە استناد ایتمك، بتون بتون سرّ قدرە و حكمت جزء اختیاریەیە ضد بر حركتە سببیت ویرن، علمی مسئلەلر دگلدر.

اوت، معنًا ترقّی ایتمەین عوام ایچندە قدرڭ جای استعمالی وار. فقط او دە ماضیات و مصائبدەدركە، یأسڭ و حزنڭ علاجیدر. یوقسە معاصی و استقبالیاتدە جاری دگلدركە، سفاهتە و عطالتە سبب اولسون.

دیمك قدر مسئلەسی، تكلیف و مسئولیتدن قورتارمق ایچون دگلدر. بلكە فخر و غروردن قورتارمق ایچوندركە، ایمانە كیرمش. جزء اختیاری، سیّئٓاتە مرجع اولمق ایچوندركە، عقیدەیە داخل اولمش. یوقسە محاسنە مصدر اولارق تَفَرْعُنْ ایتمك ایچون دگلدر.

اوت، قرآنڭ دیدیگی كبی، انسان سیّئٓاتندن تمامًا مسئولدر. چونكە سیّئٓاتی ایستەین اودر. سیّئٓات، تخریبات نوعندن اولدیغی ایچون، انسان بر سیّئە ایلە چوق تخریبات یاپابیلیر. مدهش جزایە كسب استحقاق ایدر. بر كبریت ایلە بر أوی یاقمق كبی. فقط حسناتدە افتخارە حقّی یوقدر. اوندە اونڭ حقّی پك آزدر. چونكە حسناتی ایستەین و اقتضا ایدن رحمت الٰهیە.. و ایجاد ایدن قدرت ربّانیەدر. سؤٓال و جواب، داعی و سبب، ایكیسی دە حقدندر. انسان یالڭز دعا ایلە، ایمان ایلە، شعور ایلە، رضا ایلە اونلرە صاحب اولور.

فقط سیّئٓاتی ایستەین، نفس انسانیەدر. یا استعداد ایلە، یا اختیار ایلە ایستر. ناصلكە بیاض كونشڭ ضیاسندن بعض مادّەلر سیاهلق آلیر و تعفّن ایدر. او سیاهلق، اونڭ استعدادینە عائددر. فقط او سیّئٓاتی، چوق مصالحی تضمّن ایدن بر قانون الٰهی ایلە ایجاد ایدن، یینە حقدر. دیمك سببیت و سؤٓال نفسدندركە، مسئولیتی او چكر. حقّە عائد اولان خلق و ایجاد ایسە، داها باشقە كوزل نتیجەلری و میوەلری اولدیغی ایچون كوزلدر، خیردر.

ایشتە شو سردندركە، كسب شر، شردر.. خلق شر، شر دگلدر. ناصلكە پك چوق مصالحی تضمّن ایدن بر یاغموردن ضرر كورن تنبل بر آدم: یاغمور رحمت دگل، دییەمز. خلق و ایجاددە، بر شرّ جزؤی ایلە برابر خیر كثیر واردر. بر شرّ جزؤی ایچون خیر كثیری ترك ایتمك، شر كثیر اولور. اونڭ ایچون اونڭ شرّ جزؤیسی، خیر حكمنە كچر. ایجاد الٰهیدە شر و چركینلك یوقدر. بلكە عبدڭ كسبنە و استعدادینە عائددر.

هم ناصل قدر الٰهی، نتیجە و میوەلر اعتباریلە شردن و چركینلكدن منزّهدر. اویلە دە، علّت و سبب اعتباریلە دخی، ظلمدن و قبحدن مقدّسدر.

چونكە قدر، حقیقی علّتلرە باقار، عدالت ایدر. انسانلر ظاهری كوردكلری علّتلرە حكملری بنا ایدرلر، قدرڭ عین عدالتندە ظلمە دوشرلر.

مثلا، حاكم سنی سرقتلە محكوم ایدوب حپس ایتدی. حالبوكە سن سارق دگلسڭ. فقط كیمسەنڭ بیلمدیگی كیزلی بر قتلڭ وار. ایشتە قدر الٰهی دخی سنی او كیزلی قتلڭ ایچون محكوم ایدوب، عدالت ایتمشدر. حاكم ایسە، سن اوندن معصوم اولدیغڭ سرقتە بناءً محكوم ایتدیگی ایچون ظلم ایتمشدر. ایشتە شیء واحددە ایكی جهتلە قدر الٰهینڭ عدالتی و انسان كسبنڭ ظلمی كوروندیگی كبی، باشقە شیلری بوڭا قیاس ایت. دیمك قدر الٰهی و ایجاد الٰهی، مبدأ و منتها، اصل و فرع، علّت و نتیجەلر اعتباریلە شردن و قبحدن و ظلمدن منزّهدر.

اگر دینیلسە: مادام جزء اختیارینڭ ایجادە قابلیتی یوق. بر امر اعتباری حكمندە اولان كسبدن باشقە ألندە بر شی بولونمییور. ناصل اولویوركە، قرآن معجز البیاندە خالق سماوات و ارضە قارشو، انسانە عاصی و دوشمان وضعیتی ویریلمش؟ خالق سماوات و ارض، اوندن عظیم شكایتلر ایدییور. او عاصی انسانە قارشو عبد مؤمنە یاردیم ایچون كندینی و ملائكەسنی تحشید ایدییور و اوڭا عظیم بر اهمّیت ویرییور.

[الجواب] چونكە كفر و عصیان و سیّئە تخریبدر، عدمدر. حالبوكە عظیم تخریبات و حدسز عدملر، بر تك امر اعتباری یە و عدمی یە ترتّب ایدەبیلیر. ناصلكە بر عظیم سفینەنڭ دومنجیسی وظیفەسنڭ عدم ایفاسیلە، سفینە غرق اولور. و بتون خدمەلرڭ نتیجۀ سعیلری ابطال اولور. بتون او تخریبات، بر عدمە ترتّب ایدییور. اویلە دە، كفر و معصیت عدم و تخریب نوعندن اولدیغی ایچون، جزء اختیاری بر امر اعتباری ایلە اونلری تحریك ایدوب مدهش نتائجە سببیت ویرەبیلیر. زیرا كفر، چندان بر سیّئەدر. فقط، بتون كائناتی قیمتسزلكلە و عبثیتلە تحقیر و دلائل وحدانیتی كوسترن بتون موجوداتی تكذیب و بتون تجلّیات اسمایی تزییف اولدیغندن، بتون كائنات و موجودات و اسمای الٰهیە نامنە جناب حقّڭ كافردن شدید شكایت ایتمسی و اوڭا دهشتلی تهدیداتدە بولونمسی، عین حكمتدر. و ابدی عذاب ویرمسی، عین عدالتدر.

مادام انسان، كفر و عصیان ایلە تخریبات طرفنە كیدییور. آز بر خدمتلە پك چوق ایشلری یاپار. اونڭ ایچون اهل ایمان، اونلرە قارشو جناب حقّڭ عنایت عظیمنە محتاجدر.

چونكە اون قوّتلی آدم بر أوڭ محافظەسنی و تعمیراتنی در عهدە ایتسە، خایلاز بر چوجغڭ او خانەیە آتش ویرمگە چالیشمەسنە قارشو او چوجغڭ ولیسنە، بلكە پادشاهنە مراجعتە و یالوارمەیە مجبور اولوندیغی كبی.. مؤمنلر دە، بویلە ادبسز اهل عصیانە قارشو طایانمق ایچون جناب حقّڭ چوق عنایاتنە محتاجدرلر.

[الحاصل] اگر قدر و جزء اختیاریدن بحث ایدن آدم، اهل حضور و كمال ایمان صاحبی ایسە، كائناتی و نفسنی جناب حقّە ویرر، اونڭ تصرّفندە بیلیر. او وقت حقّی وار، قدردن و جزء اختیاریدن بحث ایتسین. چونكە مادام نفسنی و هر شیئی جناب حقدن بیلیر، او وقت جزء اختیاری یە استناد ایدرك مسئولیتی در عهدە ایدر. سیّئٓاتە مرجعیّتی قبول ایدوب، ربّیسنی تقدیس ایدر. دائرۀ عبودیتدە قالوب، تكلیف الٰهیەیی ذمّتنە آلیر.

هم كندندن صدور ایدن كمالات و حسنات ایلە غرورلانمامق ایچون، قدرە باقار، فخر یرینە شكر ایدر. باشنە كلن مصیبتلردە قدری كورور، صبر ایدر.

اگر قدر و جزء اختیاریدن بحث ایدن آدم، اهل غفلت ایسە، او وقت قدردن، جزء اختیاریدن بحثە حقّی یوقدر. چونكە نفس امّارەسی، غفلت ویا ضلالت سائقەسیلە كائناتی اسبابە ویروب، اللّٰهڭ مالنی اونلرە تقسیم ایدوب، كندینی كندینە تملیك ایدر. فعلنی كندینە و اسبابە ویرر. مسئولیتی و قصوری قدرە حوالە ایدر. او وقت، نهایتدە جناب حقّە ویریلەجك جزء اختیاری و اڭ نهایتدە مدار نظر اولاجق اولان قدر بحثی معناسزدر. یالڭز، بتون بتون اونلرڭ حكمتنە ضد و مسئولیتدن قورتولمق ایچون بر دسیسۀ شیطانیەدر.

[ایكنجی مبحث] اهل علمە مخصوص، اینجە بر تدقیق علمیدر. [حاشیە] اگر دیسەڭ: قدر ایلە جزء اختیاری، ناصل توفیق ایدیلەبیلیر؟

[الجواب] (یدی وجه) ایلە. [برنجیسی] البتە كائناتڭ انتظام و میزان لسانیلە حكمت و عدالتنە شهادت ایتدیگی بر عادل حكیم، انسان ایچون مدار ثواب و عقاب اولاجق، ماهیّتی مجهول بر جزء اختیاری ویرمشدر. او عادل حكیمڭ چوق حكمتنی بیلمدیگمز كبی، شو جزء اختیارینڭ قدرلە ناصل توفیق ایدیلدیگنی بیلمدیگمز، اولمامسنە دلالت ایتمز.

[ایكنجیسی] بالضّرورە هركس كندیسندە بر اختیار حسّ ایدر. و او اختیارڭ وجودینی وجدانًا بیلیر. موجوداتڭ ماهیّتنی بیلمك آیریدر، وجودینی بیلمك آیریدر. چوق شیلر وار، وجودی بزجە بدیهی اولدیغی حالدە، ماهیّتی بزجە مجهولدر. ایشتە شو جزء اختیاری دە اویلەلر صیرەسنە كیرەبیلیر. هر شی، معلوماتمزە منحصر دگلدر. عدم علممز، اونڭ عدمنە دلالت ایتمز.

[اوچنجیسی] جزء اختیاری، قدرە منافی دگلدر.. بلكە قدر، اختیاری تأیید ایدر. چونكە قدر، علم الٰهینڭ بر نوعیدر. علم الٰهی، اختیاریمزە تعلّق ایتمش. اویلە ایسە، اختیاری تأیید ایدییور، ابطال ایتمییور.

[دردنجیسی] قدر، علم نوعندندر. علم، معلومە تابعدر. یعنی ناصل اولاجق، اویلە تعلّق ایدر. یوقسە معلوم، علمە تابع دگلدر. یعنی علم دساتیری، معلومی خارجی وجود نقطەسندە ادارە ایتمك ایچون اساس دگل. چونكە معلومڭ ذاتی و وجود خارجیسی، ارادەیە باقار و قدرتە استناد ایدر.

هم ازل، ماضی سلسلەسنڭ بر اوجی دگلكە، اشیانڭ وجودندە اساس طوتولوب اوڭا كورە بر مجبوریت تصوّر ایدیلسین. بلكە ازل، ماضی و حال و استقبالی بردن طوتار، یوكسكدن باقار بر آیینە مثالدر. اویلە ایسە، دائرۀ ممكنات ایچندە اوزانوب كیدن زمانڭ ماضی طرفندە بر اوچ تخیّل ایدوب، اوڭا ازل دییوب، او ازل علمنە اشیانڭ ترتیب ایلە كیردیگنی و كندیسنی اونڭ خارجندە توهّم ایتمسی و اوڭا كورە محاكمە ایتمك، حقیقت دگلدر.

شو سرّڭ كشفی ایچون شو مثالە باق: سنڭ ألڭدە بر آیینە بولونسە، صاغ طرفڭدەكی مسافە ماضی، صول طرفڭدەكی مسافە مستقبل فرض ایدیلسە، او آیینە یالڭز مقابلنی طوتار. صوڭرە او ایكی طرفی بر ترتیب ایلە طوتار، چوغنی طوتاماز. او آیینە نە قدر آشاغی ایسە، او قدر آز كورور. فقط او آیینە ایلە یوكسگە چیقیلدقجە، او آیینەنڭ مقابل دائرەسی كنیشلنیر. كیت كیدە، بتون او ایكی طرف مسافەیی بردن بر آندە طوتار. ایشتە شو آیینە شو وضعیتدە، اونڭ ارتسامندەكی او مسافەلردە جریان ایدن حالاتە، بربرینە مقدّم، مؤخّر، موافق، مخالف دینیلمز.

ایشتە قدر، علم ازلیدن اولدیغی ایچون، علم ازلی حدیثڭ تعبیریلە [مَنْظَرِ اَعْلَا دن، ازلدن ابدە قدر هر شیئی، اولمش و اولاجغی بردن طوتار و احاطە ایدر بر مقام اعلادەدر. ] بز و محاكماتمز، اونڭ خارجندە اولامایزكە، ماضی مسافەسندە بر آیینە طرزندە اولسون.

[بشنجیسی] قدرڭ، سببلە مسبَّبە بر تعلّقی وار. یعنی شو مسبَّب، شو سببلە وقوعە كلەجك. اویلە ایسە، مادام فلان آدمڭ ئولمسی، فلان وقتدە مقدّردر. جزء اختیاریلە توفنك آتان آدمڭ نە قباحتی وار؟ آتماسە ایدی یینە ئولەجكدی دینیلمەسین.

[سؤٓال] نە ایچون دینیلمەسین؟ [الجواب] چونكە قدر، اونڭ ئولمسنی اونڭ توفنكی ایلە تعیین ایتمشدر. اگر اونڭ توفنك آتمادیغنی فرض ایتسەڭ، او وقت قدرڭ عدم تعلّقنی فرض ایدییورسڭ. او وقت ئولمسنی نە ایلە حكم ایدەجكسڭ؟ جبری كبی سببە آیری، مسبَّبە آیری بر قدر تصوّر ایتسەڭ ویاخود معتزلە كبی قدری انكار ایتسەڭ، اهل سنّت و الجماعتی بیراقوب فرقۀ ضالّەیە كیررسڭ.

اویلە ایسە، بز اهل حق دیرزكە: توفنك آتماسە ایدی، ئولمسی بزجە مجهولدر. جبری دیر: آتماسە ایدی یینە ئولەجكدی. معتزلە دیر: آتماسە ایدی ئولمەیەجكدی.

[آلتنجیسی] [حاشیە]جزء اختیارینڭ اسّ الاساسی اولان میلان، ماتُرٖیدٖیجە بر امر اعتباریدر، عبدە ویریلەبیلیر. فقط اَشْعَرٖی، اوڭا موجود نظریلە باقدیغی ایچون عبدە ویرمەمشدر. فقط او میلاندەكی تصرّف، اَشْعَرِیەجە بر امر اعتباریدر. اویلە ایسە او میلان، او تصرّف بر امر نسبیدر. محقّق بر وجود خارجیسی یوقدر. امر اعتباری ایسە، علّت تامّە ایستەمزكە، علّت تامّەنڭ وجودی ایچون لزوم و ضرورت و وجوب اورتەیە كیروب اختیاری رفع ایتسین. بلكە او امر اعتبارینڭ علّتی، بر رجحانیت درجەسندە بر وضعیت آلسە، او امر اعتباری ثبوت بولابیلیر. اویلە ایسە، او آندە اونی ترك ایدەبیلیر. قرآن اوڭا او آندە دییەبیلیركە: شو شردر، یاپما!

اوت، اگر عبد، خالق افعالی بولونسە ایدی و ایجادە اقتداری اولسە ایدی، او وقت اختیاری رفع اولوردی. چونكە علم أصول و حكمتدە (مَا لَمْ یَجِبْ لَمْ یُوجَدْ)قاعدەسنجە مقرّردركە: بر شی واجب اولمازسە، وجودە كلمز. یعنی علّت تامّە بولوناجق، صوڭرە وجودە كلەبیلیر. علّت تامّە ایسە، معلولی بالضّرورە و بالوجوب اقتضا ایدییور. او وقت اختیار قالماز.

اگر دیسەڭ: ترجیح بلا مرجِّح محالدر. حالبوكە، او امر اعتباری دیدیگمز كسب انسانی، بعضًا یاپمق و بعضًا یاپمامقدەدر. اگر موجب بر مرجِّح بولونمازسە، ترجیح بلا مرجِّح لازم كلیر. شو ایسە، اصول كلامیەنڭ اڭ مهم بر اساسنی هدم ایدر؟

[الجواب] ترجّح بلا مرجِّح محالدر. یعنی مرجّحسز، سببسز بر رجحانیت محالدر. یوقسە، ترجیح بلا مرجِّح جائزدر و واقعدر. ارادە بر صفتدر. اونڭ شأنی، بویلە بر ایشی كورمكدر.

اگر دیسەڭ: مادام قتلی خلق ایدن حقدر. نە ایچون بڭا قاتل دینیلیر؟

[الجواب] چونكە علم صرف قاعدەسنجە اسم فاعل، بر امر نسبی اولان مصدردن مشتقدر. یوقسە بر امر ثابت اولان حاصل بالمصدردن انشقاق ایتمز. مصدر كسبمزدر، قاتل عنواننی دە بز آلیرز. حاصل بالمصدر، حقّڭ مخلوقیدر. مسئولیتی اشمام ایدن بر شی، حاصل بالمصدردن مشتق قیلینماز.

[یدنجیسی] ارادۀ جزؤیۀ انسانیە و انسانڭ جزء اختیاریسی چندان ضعیفدر، بر امر اعتباریدر. فقط جناب حق و حكیم مطلق، او ضعیف جزئی ارادەیی، ارادۀ كلّیەسنڭ تعلّقنە بر شرط عادی یاپمشدر. یعنی معنًا دیر: ای عبدم! اختیارڭلە هانكی یولی ایسترسەڭ، سنی او یولدە كوتورورم. اویلە ایسە، مسئولیت سڭا عائددر!

تشبیهدە خطا اولماسین، سن بر اقتدارسز چوجغی اوموزیڭە آلسەڭ، اونی مخیّر بیراقسەڭ، نرەیی ایسترسەڭ سنی اورایە كوتورەجگم دیسەڭ، او چوجق یوكسك بر طاغی ایستەسە، سن دە كوتورسەڭ، چوجق أوشوسە ویاخود دوشسە، البتە سن ایستەدڭ دییەرك عتاب ایدەجكسڭ. و اونڭ یوزینە بر طوقات اوراجقسڭ.

ایشتە جناب حق، احكم الحاكمین، نهایت ضعفدە اولان عبدڭ ارادەسنی بر شرط عادی یاپوب، ارادۀ كلیەسی اوڭا نظر ایدر.

[الحاصل] ای انسان! سنڭ ألڭدە غایت ضعیف، فقط سیّئٓاتدە و تخریباتدە ألی غایت اوزون و حسناتدە ألی غایت قیصە، جزء اختیاری نامندە بر ارادەڭ وار. او ارادەنڭ بر النە دعایی ویركە، سلسلۀ حسناتڭ بر میوەسی اولان جنّتە ألی یتیشسین و بر چیچگی اولان سعادت ابدیەیە ألی اوزانسین. دیگر ألنە دە استغفاری ویركە، اونڭ ألی سیّئٓاتدن قیصالسین و او شجرۀ ملعونەنڭ بر میوەسی اولان زقّوم جهنّمە یتیشمەسین.

دیمك دعا و توكّل، میلان خیرە بیوك بر قوّت ویردیگی كبی.. استغفار و توبە دخی، میلان شرّی كسر، تجاوزاتنی قیرار.

[اوچنجی مبحث] قدرە ایمان، ایمانڭ اركانندندر. یعنی هر شی، جناب حقّڭ تقدیری ایلەدر. قدرە دلائل قطعیە او قدر چوقدركە، حد و حسابە كلمز. بز، بسیط و ظاهر بر طرز ایلە شو ركن ایمانینڭ، نە درجە قوّتلی و كنیش اولدیغنی، بر مقدَّمە ایلە كوسترەجگز.

[مقدَّمە] هر شی وجودندن اوّل و وجودندن صوڭرە یازیلدیغنی 〚 وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ〛 كبی پك چوق آیات قرآنیە تصریح ایدییور. و شو كائنات دینیلن، قدرتڭ قرآن كبیرینڭ آیاتی دخی، شو حكم قرآنی یی، نظام و میزان و انتظام و تصویر و تزیین و امتیاز كبی آیات تكوینیەسیلە تصدیق ایدییور.

اوت، شو كائنات كتابنڭ منظوم مكتوباتی و موزون آیاتی شهادت ایدركە، هر شی یازیلیدر.

امّا وجودندن اوّل هر شی مقدّر و یازیلی اولدیغنە دلیل، بتون مبادی و چكردكلر و مقادیر و صورتلر، برر شاهددرلر. زیرا هر بر تخوم و چكردكلر، (كاف نون ) دستگاهندن چیقان برر لطیف صندوقجەدركە، قدرلە ترسیم ایدیلن بر فهرستجك، اوڭا تودیع ایدیلمشدر. قدرت، او قدرڭ هندسەسنە كورە ذرّاتی استخدام ایدوب، او تخومجقلر اوستندە قوجە معجزات قدرتی بنا ایدییور. دیمك بتون آغاجڭ باشنە كلەجك بتون واقعاتی چكردگندە یازیلی حكمندەدر. زیرا تخوملر مادّةً بسیطدر، بربرینڭ عینیدر، مادّةً فرقلری یوقدر.

هم هر شیئڭ مقدار منتظمەسی، قدری واضحًا كوسترییور.

اوت، هانكی ذی حیاتە باقیلسە كورونویوركە، غایت حكمتلی و صنعتلی، بر قالبدن چیقمش كبی بر مقدار، بر شكل واركە.. او مقداری، او صورتی، او شكلی آلمق، یا خارقە و نهایت درجەدە اگری بوگری مادّی بر قالب بولونمقلە اولور. ویاخود قدردن كلن موزون، علمی بر قالب معنوی ایلە قدرت ازلیە او صورتی، او شكلی بیچوب كییدیرییور. مثلا سن شو آغاجە، شو حیوانە دقّتلە باقكە.. جامد، صاغیر، كور، شعورسز، بربرینڭ مثلی اولان ذرّەلر، اونلرڭ نشو و نماسندە حركت ایدرلر. بعض اگری بوگری حدودلردە میوە و فائدەلرڭ یرلرینی طانیرلر، كورورلر، بیلیرلر كبی طورورلر، توقّف ایدرلر. صوڭرە باشقە بر یردە، بیوك بر غایەیی تعقیب ایدرلر كبی یوللرینی دگیشدیررلر.

دیمك قدردن كلن مقدار معنوینڭ و او مقدارڭ امر معنویسیلە ذرّەلر حركت ایدرلر. مادام مادّی و كورونەجك اشیادە بو درجە قدرڭ تجلّیاتی وار. البتە اشیانڭ مرور زمانلە كییدكلری صورتلر ایلە و ایتدكلری حركات ایلە حاصل اولان وضعیتلر دخی، بر انتظام قدرە تابعدر.

اوت، بر چكردكدە هم بدیهی اولارق ارادە و أوامر تكوینیەنڭ عنوانی اولان (كتاب مبین) دن خبر ویرن و اشارت ایدن، هم نظری اولارق امر و علم الٰهینڭ بر عنوانی اولان (امام مبین ) دن خبر ویرن و رمز ایدن ایكی قدر تجلّیسی وار:

بدیهی قدر ایسە، او چكردگڭ تضمّن ایتدیگی آغاجڭ، مادّی كیفیات و وضعیتلری و هیئتلریدركە، صوڭرە كوزلە كورونور.

نظری قدر ایسە، او چكردكدە، اوندن خلق اولونان آغاجڭ مدّت حیاتندەكی كچیرەجگی طورلر، وضعیتلر، شكللر، حركتلر و تسبیحاتلردركە، تاریخچۀ حیات نامیلە تعبیر ایدیلەبیلیر. وقت بوقت دگیشن طورلر، وضعیتلر، شكللر، فعللر او آغاجڭ داللری، یاپراقلری كبی انتظاملی برر قدری مقداری واردر. مادام اڭ عادی، بسیط اشیادە بویلە قدرڭ تجلّیسی وار. البتە عموم اشیانڭ وجودندن اوّل یازیلی اولدیغنی افادە ایدر و آز بر دقّتلە آڭلاشیلیر.

شیمدی، وجودندن صوڭرە هر شیئڭ سركذشت حیاتی یازیلدیغنە دلیل ایسە، عالمدە (كتاب مبین ) و (امام مبین دن ) خبر ویرن بتون میوەلر و لوح محفوظدن خبر ویرن و اشارت ایدن انساندەكی بتون قوّۀ حافظەلر برر شاهددرلر، برر امارەدرلر.

اوت، هر بر میوەدە، بتون آغاجڭ مقدّرات حیاتی اونڭ قلبی حكمندە اولان چكردگندە یازیلییور. انسانڭ سركذشت حیاتیلە برابر قسمًا عالمڭ حادثات ماضیەسی، قوّۀ حافظەسندە اویلە بر صورتدە یازیلییوركە.. كویا خردال كوچكلگندە اولان بو قوّەجكدە، دست قدرت قلم قدریلە انسانڭ صحیفۀ اعمالندن كوچك بر سند استنساخ ایدرك انسانڭ النە ویروب، دماغنڭ جیبنە قویمش. تا محاسبە وقتندە اونڭلە خاطرلاتسین. هم مطمئن اولسونكە.. بو فنا و زوال هرج و مرجندە بقا ایچون چوق آیینەلر واردركە، قدیر حكیم زائللرڭ هویتلرینی اونلردە ترسیم ایدوب، ابقا ایدییور. هم بقا ایچون پك چوق لوحەلر واردركە، حفیظ علیم، فانیلرڭ معنالرینی اونلردە یازییور.

[الحاصل] مادام اڭ بسیط و اڭ آشاغی درجۀ حیات اولان نباتات حیاتی، بو درجە قدرڭ نظامنە تابعدر. البتە اڭ یوكسك درجۀ حیات اولان حیات انسانیە، بتون تفرّعاتیلە قدرڭ مقیاسیلە چیزیلمشدر و قلمی ایلە یازیلییور. اوت، ناصل قطرەلر بلوطدن خبر ویرر. رشحەلر صو منبعنی كوسترییور. سندلر، جزدانلر بر دفتر كبیرڭ وجودینە اشارت ایدرلر. اویلە دە، شو مشهودیمز اولان ذی حیاتلردەكی انتظام مادّی اولان بدیهی قدرڭ و انتظام معنوی و حیاتی اولان نظری قدرڭ رشحەلری، قطرەلری، سندلری، جزدانلری حكمندە اولان میوەلر، نطفەلر، تخوملر، چكردكلر، صورتلر، شكللر بالبداهە (كتاب مبین ) دینیلن ارادە و أوامر تكوینیەنڭ دفترینی و (امام مبین ) دینیلن علم الٰهینڭ بر دیوانی اولان لوح محفوظی كوستریر.

[نتیجۀ مرام] مادام بالمشاهدە كورییورزكە، هر بر ذی حیاتڭ نشو و نما زمانندە، ذرّەلری اگری بوگری حدودلرە كیدر، طورور. ذرّەلر یولنی دگیشدیرر. او حدودلرڭ نهایتلرندە برر حكمت، برر فائدە، برر مصلحتی ثمرە ویررلر. بالبداهە او شیئڭ مقدار صوریسی، بر قدر قلمیلە ترسیم ایدیلمشدر.

ایشتە مشهود، بدیهی قدر، او ذی حیاتڭ معنوی حالاتندن دخی بر قدر قلمیلە چیزیلمش منتظم، میوەدار حدودلری و نهایتلری وار اولدیغنی كوستریر.

قدرت مصدردر، قدر مِسطردر. قدرت او معانی كتابنی، او مسطر اوزرندە یازار.

مادام مادّی و معنوی قدر قلمیلە ترسیم ایدیلمش مُثْمِرْ حدودلر، حكمتلی نهایتلر اولدیغنی قطعیًّا آڭلایورز. البتە هر ذی حیاتڭ مدّت حیاتندە كچیرەجگی احوال و اطواری، او قدرڭ قلمیلە ترسیم ایدیلمشدر. چونكە سركذشت حیاتی، بر انتظام و میزان ایلە جریان ایدییور. صورتلر دگیشدیرییور، شكللر آلییور. مادام بویلە عموم ذی حیاتدە قلم قدر حكمراندر. البتە عالمڭ اڭ مكمّل میوەسی و ارضڭ خلیفەسی و امانت كبرانڭ حاملی اولان انسانڭ سركذشت حیاتی، هر شیدن زیادە قدرڭ قانوننە تابعدر.

[سؤٓال] اگر دیسەڭ، قدر بزی بویلە باغلامش. حرّیتمزی سلب ایتمشدر. انبساط و جولانە مشتاق اولان قلب و روح ایچون قدرە ایمان بر آغیرلق، بر صیقینتی ویرمییورمی؟

[الجواب] قطعا و اصلا! صیقینتی ویرمدیگی كبی، نهایتسز بر خفّت، بر راحتلق و روح و ریحانی ویرن و امن و امانی تأمین ایدن بر سرور، بر نور ویرییور. چونكە انسان قدرە ایمان ایتمزسە، كوچك بر دائرەدە جزئی بر سربستیت، موقّت بر حرّیت ایچندە، دنیا قدر آغیر بر یوكی، بیچارە روحنڭ اوموزندە طاشیمغە مجبوردر. چونكە انسان، بتون كائناتلە علاقەداردر. نهایتسز مقاصد و مطالبی وار. قدرتی، ارادەسی، حرّیتی بونلرڭ میلیوندن بریسنە كافی كلمدیگی ایچون، چكدیگی معنوی صیقینتینڭ آغیرلغی نە قدر مدهش و موحِّش اولدیغی آڭلاشیلیر.

ایشتە قدرە ایمان، بتون او آغیرلغی قدرڭ سفینەسنە آتار، كمال راحتلە، روح و قلبڭ كمال حرّیتیلە كمالاتندە سربست جولاننە میدان ویرر. یالڭز نفس امّارەنڭ جزئی حرّیتنی سلب ایدر. و فرعونیّتنی و ربوبیّتنی و كیف مایشاء حركتنی قیرار.

قدرە ایمان او قدر لذّتلی و سعادتلیدركە، تعریف ایدیلمز. یالڭز شو تمثیل ایلە او لذّتە و او سعادتە بر اشارت ایدەجگز. شویلەكە: ایكی آدم بر پادشاهڭ پای تختنە كیدرلر. او پادشاهڭ محلّ غرائب اولان خاص سراینە كیررلر.

[بری] پادشاهی بیلمز. او یردە غاصبانە، سارقانە توطّن ایتمك ایستر. فقط او باغچە و او سرایڭ اقتضا ایتدكلری ادارە و تدبیر و واردات و ماكینەلرینی ایشلتدیرمك و غریب حیواناتڭ ارزاقنی ویرمك كبی زحمتلی و كلفتلی ایشلری كورور، متمادیًا اضطراب چكر. او جنّت كبی باغچە، باشنە بر جهنّم كبی اولور.

هر شیئە آجیر. ادارە ایدەمز. تأسّفلە وقتنی كچیرر. صوڭرە دە، او خیرسز ادبسز آدم، تأدیب صورتیلە حپسە آتیلیر.

[ایكنجی آدم] پادشاهی طانیر، پادشاهە كندینی مسافر بیلیر. بتون او باغچەدە، او سرایدە اولان ایشلرڭ بر نظام، بر قانون ایلە جریان ایتدیگنە.. هر شیئڭ بر پروغراملە، كمال سهولتلە ایشلەدیگنە اعتقاد ایدر. زحمت و كلفتلری، پادشاهڭ قانوننە بیراقیر. كمال صفا ایلە او جنّت مثال باغچەنڭ بتون لذّتلرندن استفادە ایدر. پادشاهڭ مرحمتنە و ادارە قانونلرینڭ كوزللگنە استنادًا هر شیئی خوش كورور. كمال لذّت و سعادتلە حیاتنی كچیرر. ایشتە (مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ)سرّینی آڭلا.

[دردنجی مبحث] اگر دیسەڭ، برنجی مبحثدە اثبات ایتدڭكە: قدرڭ هر شیئی كوزلدر، خیردر. اوندن كلن شر دە خیردر. چركینلك دە كوزلدر. حالبوكە شو دار دنیادەكی مصیبتلر، بلیّەلر او حكمی جرح ایدییورلر.

[الجواب] ای شدّت شفقتدن شدید بر ألمی حسّ ایدن نفسم و آرقداشم! وجود خیر محض، عدم شرّ محض اولدیغنە، بتون محاسن و كمالاتڭ وجودە رجوعی.. و بتون معاصی و مصائب و نقائصڭ اساسی عدم اولدیغی، دلیلدر.

مادام عدم، شرّ محضدر. عدمە منجر اولان ویا عدمی اشمام ایدن حالات دخی شرّی تضمّن ایدر. اونڭ ایچون، وجودڭ اڭ پارلاق نوری اولان حیات، احوال مختلفە ایچندە یووارلانوب قوّت بولور. متباین وضعیتلرە كیروب تصفّی ایدر. و متعدّد كیفیاتی آلوب، مطلوب ثمراتی ویرر. و متعدّد طورلرە كیروب، واهب حیاتڭ نقوش اسماسنی كوزلجە كوستریر.

ایشتە شو حقیقتدندركە، ذی حیاتلرە آلام و مصائب و مشقّت و بلیّات صورتندە بعض حالات عارض اولوركە.. او حالات ایلە حیاتلرندە انوار وجود تجدّد ایدوب، ظلمات عدم تباعد ایدرك حیاتلری تصفّی ایدر. زیرا [توقّف، سكونت، سكوت، عطالت، استراحت، یكنسقلق] كیفیاتدە و احوالدە برر عدمدرلر. حتّی اڭ بیوك بر لذّت، یكنسقلق ایچندە هیچە اینر.

[الحاصل] مادام حیات، اسمای حسنانڭ نقوشنی كوستریر. حیاتڭ باشنە كلن هر شی حسندر. مثلا غایت زنكین، نهایت درجەدە صنعتكار و چوق صنعتلردە ماهر بر ذات، آثار صنعتنی، هم قیمتدار ثروتنی

كوسترمك ایچون عادی بر مسكین آدمی، مودللك وظیفەسنی كوردیرمك ایچون بر اجرتە مقابل، بر ساعتدە یاپدیغی مرصّع و مصنّع كوملگی كییدیرر. اونڭ اوستندە ایشلر و وضعیتلر ویرر، تبدیل ایدر. هم هر نوع صنعتنی كوسترمك ایچون كسر، دگیشدیرر، اوزالتیر، قیصالتیر. عجبا شو اجرتلی مسكین آدم او ذاتە دییەبیلیرمیكە: بڭا زحمت ویرییورسڭ. اگیلوب قالقمقلە وضعیتلر ویرییورسڭ. بنی كوزللشدیرن بو كوملگی كسوب قیصالتمقلە كوزللگمی بوزویورسڭ، دیمەیە حق قزانابیلیرمی؟ مرحمتسزلك، انصافسزلق ایتدڭ، دییەبیلیرمی؟

ایشتە اونڭ كبی صانع ذوالجلال، فاطر بی مثال ذی حیاتە كوز، قولاق، عقل، قلب كبی حواس و لطائف ایلە مرصّع اولارق كییدیردیگی وجود كوملگنی، اسمای حسناسنڭ نقشلرینی كوسترمك ایچون چوق حالات ایچندە چویرر، چوق وضعیتلردە دگیشدیرر. ألملر، مصیبتلر نوعندن اولان كیفیات، بعض اسماسنڭ احكامنی كوسترمك ایچوندر. و لمعات حكمت ایچندە بعض شعاعات رحمت.. و او شعاعات رحمت ایچندە لطیف كوزللكلر واردر.

[خاتمە] اسكی سعیدڭ سركش، مفتخر، مغرور، عجبلی، ریاكار نفسنی صوصدیران و تسلیمە مجبور ایدن (بش فقرە) در.

[برنجی فقرە] مادام اشیا وار و صنعتلیدر. البتە بر اوستەلری وار. یگرمی ایكنجی سوزدە غایت قطعی اثبات ایدیلدیگی كبی، اگر هر شی برینڭ اولمازسە، او وقت هر بر شی، بتون اشیا قدر مشكل و آغیر اولور. اگر هر شی برینڭ اولسە، او زمان بتون اشیا، بر شی قدر آسان و قولای اولور.

مادام زمین و آسمانی بریسی یاپمش و یاراتمش. البتە او پك حكمتلی و چوق صنعتكار ذات، زمین و آسمانڭ میوەلری و نتیجەلری و غایەلری اولان ذی حیاتلری باشقەلرە بیراقوب ایشنی بوزمایاجق. باشقە اللرە تسلیم ایدوب بتون حكمتلی ایشلرینی عبث ایتمەیەجك، هیچە ایندیرمیەجك. شكر و عبادتلرینی باشقەلرینە ویرمەیەجكدر.

[ایكنجی فقرە] سن ای مغرور نفسم! سن اوزوم آغاجنە بڭزرسڭ. فخرلانما! صالقیملری او آغاچ كندی طاقمامش، باشقەسی اونلری اوڭا طاقمش.

[اوچنجی فقرە] سن ای ریاكار نفسم! دینە خدمت ایتدم دییە غرورلانما! [اِنَّ اللّٰهَ لَیُؤَیِّدُ هٰذَا الدّٖینَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِرِ] سرّنجە مُزَكّٰی اولمدیغڭ ایچون، بلكە سن كندیڭی او رجل فاجر بیلملیسڭ. خدمتڭی و

عبودیتڭی، كچن نعمتلرڭ شكری و وظیفۀ فطرتی و فریضۀ خلقتی و نتیجۀ صنعتی بیل، عجب و ریادن قورتول!

[دردنجی فقرە] حقیقت علمنی و حقیقی حكمتی ایسترسەڭ، جناب حقّڭ معرفتنی قازان. چونكە بتون حقائق موجودات، اسم حقّڭ شعاعاتی و اسماسنڭ تظاهراتی و صفاتنڭ تجلّیاتیدرلر. مادّی معنوی،، جوهری، عَرَضی هر بر شیئڭ، هر بر انسانڭ حقیقتی، برر اسمڭ نورینە طایانیر و حقیقتنە استناد ایدر. یوقسە حقیقتسز، اهمّیتسز بر صورتدر. یگرمنجی سوزڭ آخرندە، شو سرّە دائر بر نبذە بحثی كچمشدر.

ای نفس! اگر شو دنیا حیاتنە مشتاق ایسەڭ، موتدن قاچارسەڭ، قطعیًّا بیلكە، حیات ظن ایتدیگڭ حالت، یالڭز بولوندیغڭ دقیقەدر. او دقیقەدن اوّل بتون زمانڭ و او زمان ایچندەكی اشیای دنیویە، او دقیقەدە میّتدر، ئولمشدر. او دقیقەدن صوڭرە بتون زمانڭ و اونڭ مظروفی، او دقیقەدە عدمدر، هیچدر. دیمك كووندیگڭ حیات مادّیە، یالڭز بر دقیقەدر. حتّی بر قسم اهل تدقیق، بر عاشرەدر، بلكە بر آن سیّالەدر دیمشلر. ایشتە شو سردندركە.. بعض اهل ولایت، دنیانڭ دنیا جهتیلە عدمنە حكم ایتمشلر.

مادام بویلەدر، حیات مادّیۀ نفسیّەیی بیراق. قلب و روح و سرّڭ درجۀ حیاتلرینە چیق. باق، نە قدر كنیش بر دائرۀ حیاتلری وار. سنڭ ایچون میّت اولان ماضی و مستقبل اونلر ایچون حیّدر، حیاتداردر، موجوددر.

ای نفسم! مادام اویلەدر، سن دخی قلبم كبی آغلا و باغیر و دیكە: [فانی یم، فانی اولانی ایستەمم. عاجزم، عاجز اولانی ایستەمم. روحمی رحمانە تسلیم أیلەدم، غیر ایستەمم. ایسترم، فقط بر یار باقی ایسترم. ذرّەیم، فقط بر شمس سرمد ایسترم. هیچ اندر هیچم، فقط بو موجوداتی بردن ایسترم.]

[بشنجی فقرە] شو فقرە، عربی كلدیگی ایچون عربی یازیلدی. هم شو فقرۀ عربیە، اللّٰە اكبر ذكرندە اوتوز اوچ مرتبۀ تفكّریەدن بر مرتبەیە اشارتدر.

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْقَدٖیرُ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ الْكَرٖیمُ الرَّحٖیمُ الْجَمٖیلُ النَّقَّاشُ الْاَزَلِیُّ الَّذٖی مَا حَقٖیقَةُ هٰذِهِ الْكَٓائِنَاتُ كُلًّا وَجُزْءً وَصَحَٓائِفَ وَطَبَقَاتٍ وَمَا حَقَٓائِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّیًّا وَجُزْئِیًّا وَوُجُودًا وَبَقَٓاءً اِلَّا خُطُوطُ قَلَمِ قَضَٓائِهٖ وَقَدَرِهٖ وَتَنْظٖیمِهٖ وَتَقْدٖیرِهٖ بِعِلْمٍ وَحِكْمَةٍ وَنُقُوشُ بَرْكَارِ عِلْمِهٖ وَحِكْمَتِهٖ وَتَصْوٖیرِهٖ وَتَدْبٖیرِهٖ بِصُنْعٍ وَعِنَایَةٍ وَتَزْیٖینَاتُ یَدِ بَیْضَٓاءِ صُنْعِهٖ وَعِنَایَتِهٖ وَتَزْیٖینِهٖ وَتَنْوٖیرِهٖ بِلُطْفٍ وَكَرَمٍ وَاَزَاهٖیرُ لَطَٓائِفِ لُطْفِهٖ وَكَرَمِهٖ

وَتَوَدُّدِهٖ وَتَعَرُّفِهٖ بِرَحْمَةٍ وَنِعْمَةٍ وَثَمَرَاتُ فَیَّاضِ رَحْمَتِهٖ وَنِعْمَتِهٖ وَتَرَحُّمِهٖ وَتَحَنُّنِهٖ بِجَمَالٍ وَكَمَالٍ وَلَمَعَاتُ تَجَلِّیَاتِ جَمَالِهٖ وَكَمَالِهٖ بِشَهَادَةِ تَفَانِیَةِ الْمَرَایَا وَسَیَّالِیَّةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ بَقَٓاءِ الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ السَّرْمَدِیِّ الدَّٓائِمِ التَّجَلّیٖ وَالظُّهُورِ عَلٰی مَرِّ الْفُصُولِ وَالْعُصُورِ وَالدُّهُورِ وَالدَٓائِمِ الْاِنْعَامِ عَلٰی مَرِّ الْاَنَامِ وَالْاَیَّامِ وَالْاَعْوَامِ

نَعَمْ فَالْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ یَدُلُّ لِذٖی عَقْلٍ عَلَی الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ یَدُلُّ لِذٖی فَهْمٍ عَلَی الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ یَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَی الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ یَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَی الشَّأْنِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الشَّأْنُ الْمُكَمَّلُ یَدُلُّ بِالْیَقٖینِ عَلٰی كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا یَلٖیقُ بِالذَّاتِ وَهُوَ الْحَقُّ الْیَقٖینُ

نَعَمْ تَفَانِی الْمِرْاٰتِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّی الدَّٓائِمِ مَعَ الْفَیْضِ الْمُلَازِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَیْسَ مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْیَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِلْبَاقِی الْوَدُودِ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَی الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فٖی عِلْمِ اللّٰهِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ وَسَلِّمْ)

[یگرمی یدنجی سوزڭ ذیلی]

صحابەلر حقّندەدر.

مولانا جامینڭ دیدیگی كبی دیرم:

یَا رَسُولُ اللّٰهِ چِە بَاشَدْ چُونْ سَكِ اَصْحَابِ كَهْفِ دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَۀِ اَصْحَابِ تُو

اُورَوَدْ دَرْ جَنَّتَ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَیْ رَوَاسْتْ اُوسَكِ اَصْحَابِ كَهْفِ مَنْ سَكِ اَصْحَابِ تُو

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖینَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَیْنَهُمْ〛

سؤٓال ایدییورسڭز: بعض روایتلردە واردركە، [بدعەلرڭ رواجی هنگامندە اهل ایمان و تقوادن بر قسم صلحا، صحابە درجەسندە ویا داها زیادە افضل اولابیلیر،] دییە روایتلر واردر. بو روایتلر صحیحمیدر؟ صحیح ایسە، حقیقتلری نەدر؟