[اوتوزنجی سوزڭ ایكنجی مقصدی]

[تحوّلات ذراتە دائر]

شو آیتڭ خزینەسندن بر ذرّەیە اشارت ایدەجكدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 وَقَالَ الَّذٖینَ كَفَرُوا لَا تَاْتٖینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلٰی وَرَبّٖی لَتَاْتِیَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَیْبِ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوَاتِ وَلَا فِی الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ〛

شو آیتڭ پك بیوك خزینەسندن بر مثقال ذرّە مقدارندە، یعنی ذرّە صندوقجەسندە اولان جوهری كوستریر و ذرّەنڭ حركت و وظیفەسندن بر نبذە بحث ایدر. شو مقصد (بر مقدِّمە) ایلە (اوچ نقطە) دن عبارتدر.

[مقدِّمە] تحوّلات ذرّات، نقّاش ازلینڭ قلم قدرتی، كتاب كائناتدە یازدیغی آیات تكوینیەنڭ هنگامندەكی اهتزازاتی و جولانیدر.

یوقسە مادّیون و طبیعیّونلرڭ توهّم ایتدكلری كبی تصادف اویونجاغی و قاریشیق، معناسز بر حركت دگلدر. چونكە بتون موجودات كبی ذرّەلر و هر بر ذرّە، مبدأ حركتندە بسم اللّٰە دیر. چونكە نهایتسز، قوّتندن فضلە یوكلری قالدیرر و بوغدای دانەسی قدر بر چكردگڭ قوجە چام آغاجی كبی بر یوكی اوموزینە آلمسی كبی. هم وظیفەسنڭ ختامندە الحمد للّٰه دیر. چونكە بتون عقولی حیرتدە بیراقان حكمتلی بر جمال صنعت، فائدەلی بر حسن نقش كوسترەرك صانع ذوالجلالڭ مدایحنە بر قصیدۀ مدحیە كبی بر اثر كوستریر. مثلا، نار و مصرە دقّت ایت.

اوت، تحوّلات ذرّات [حاشیە]، عالم غیبدن اولان هر شیئڭ كچمش اصلندە و كلەجك نسلندەكی انتظاماتە مدار.. و علم و امر الٰهینڭ بر عنوانی اولان [امام مبین ڭ ] دستورلری و املاسی تحتندە.. و زمان حاضر و عالم شهادتدن و تشكیل و ایجاد اشیادە تصرّفە مدار و قدرت و ارادۀ الٰهیّەنڭ بر عنوانی اولان [كتاب مبین ] دن استنساخ ایلە.. و سیّال زمانڭ حقیقتی و صحیفۀ مثالیەسی اولان [لوح محو و اثبات دە ] كلمات قدرتی یازمق و چیزمكدن كلن حركاتدر و معنیدار اهتزازاتدر.

[برنجی نقطە] (ایكی مبحثدر) [برنجی مبحث] هر ذرّەدە هم حركتندە، هم سكونتندە ایكی كونش كبی ایكی نور توحید پارلایور. چونكە اوننجی سوزڭ برنجی اشارتندە اجمالًا و یگرمی ایكنجی سوزدە تفصیلاً اثبات ایدیلدیگی كبی.. هر بر ذرّە، اگر مأمور الٰهی اولمازسە و اونڭ اذنی و تصرّفی ایلە حركت ایتمزسە و علم و قدرتیلە تحوّل ایتمزسە،

او وقت هر بر ذرّەنڭ نهایتسز بر علمی، حدسز بر قدرتی، هر شیئی كورور بر كوزی، هر شیئە باقار بر یوزی، هر شیئە كچر بر سوزی بولونمق لازم كلیر. چونكە عناصرڭ هر بر ذرّەسی، هر بر جسم ذی حیاتدە منتظمًا ایشلر ویا ایشلەیەبیلیر. اشیانڭ انتظاماتی و قوانین تشكّلاتی بربرینە مخالفدر. اونلرڭ نظاماتی بیلینمزسە، ایشلنیلمز. ایشلنیلسە دە یاڭلیشسز یاپیلماز. حالبوكە یاڭلیشسز یاپیلییور. اویلە ایسە، او خدمت ایدن ذرّەلر، یا بر علم محیط صاحبنڭ اذنی و امریلە و علم و ارادەسیلە ایشلەیورلر ویاخود كندیلرندە اویلە بر محیط علم و قدرت بولونمق لازم كلییور. اوت، هوانڭ هر بر ذرّەسی هر بر ذی حیاتڭ جسمنە، هر بر چیچگڭ هر بر میوەسنە، هر بر یاپراغڭ بناسنە كیروب ایشلەیەبیلیر.

حالبوكە اونلرڭ تشكیلاتلری آیری آیری طرزدەدر، باشقە باشقە نظاماتی وار. بر اینجیر میوەسنڭ فابریقەسی، فرضا چوخە ماكینەسی كبی اولسە.. بر نار میوەسنڭ فابریقەسی دە شكر ماكینەسی كبی اولاجقدر و هكذا... او بنالرڭ، او جسملرڭ پروغراملری بربرندن باشقەدر. شیمدی شو ذرّۀ هوائیّە، بتون اونلرە كیرر ویا كیرەبیلیر. و غایت حكیمانە و استادانە یاڭلیشسز اولارق ایشلر، وضعیتلر آلیر. وظیفەسی بیتدكدن صوڭرە قالقار، كیدر.

ایشتە متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّەسی یا نباتاتە ویا حیواناتە، حتّی میوەلرینە و چیچكلرینە كییدیریلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكیلاتنی، بیچیمنی بیلمسی لازم كلدیگی.. ویاخود اونلر، بر بیلنڭ امر و ارادەسیلە مأمور اولمسی لازم كلدیگی كبی.. ساكن طوپراغڭ ساكن اولان هر بر ذرّەسی، بتون چیچكلی نباتاتڭ و میوەدار آغاچلرڭ تخوملرینە مدار و منشأ اولمغە قابل اولدیغندن، هانكی تخوم كلسە، او ذرّەدە، یعنی مثلیت اعتباریلە بر ذرّە حكمندە اولان بر آووچ طوپراقدە، كندینە مخصوص بر فابریقە و بتون لوازماتنە و تشكیلاتنە لازم بتون جهازاتی بولوندیغندن.. او ذرّەدە و او ذرّەنڭ قولوبەجگی اولان او بر آووچ طوپراقدە، اشجار و نباتات و چیچكلر و میوەلر انواعی عددنجە منتظم معنوی ماكینە و فابریقەلری بولونمسی.. ویاخود معجزەكار و هر شیئی هیچدن ایجاد ایدر و هر شیئڭ هر شیئنی و هر جهتنی بیلیر بر علم و قدرت بولونمسی لازمدر. ویاخود بر قدیر مطلق، بر علیم كلّ شیئڭ امر و اذنی ایلە، حول و قوّتی ایلە او وظیفەلر كوردیریلیر.

اوت، ناصلكە عجمی، خام، عامی، عادی، هم كور بر آدم آوروپەیە كیتسە، بتون فابریقەلرە، تزگاهلرە كیرسە، استادانە كمال انتظام ایلە هر بر صنعتدە، هر بر بنادە ایشلەسە، نهایت درجەدە حكمتلی، صنعتلی، هركسی حیرتدە بیراقان اویلە خارقە اثرلر یاپسە، ذرّە مقدار شعوری اولان بیلیركە، او آدم، كندی باشنە ایشلەمییور، بلكە بر استاد كلّ، اوڭا درس ویرییور و اونی ایشلتدیرییور.

هم ناصلكە بر كور، عاجز، یرندن قالقامیان و بسیط بر قولوبەجگندە اوتوران بر آدم بولونویور. حالبوكە او قولوبەجگە بر درهم قدر كوچكلكدە بر طاش ویا كمیك ویا پاموق كبی برر مادّە ویریلییور. حالبوكە او قولوبەجكدن بطمانلرلە شكر، طوپلرلە چوخە، بیڭلرلە مجوهرات، غایت صنعتلی، مرصّعاتلی لباسلر،

لذّتلی طعاملر چیقوب كلسە، ذرّە مقدار عقلی اولان دیمەیەجكمیكە: او آدم، غایت معجزەكار بر ذاتڭ منشأ معجزاتی اولان فابریقەسنڭ بر ماندالی ویاخود مسكین بر قاپوجیسیدر. عینًا اویلە دە، هوانڭ ذرّەلری، هر بری برر مكتوبات صمدانیە، برر آنتیقۀ صنعت ربانیە، برر معجزۀ قدرت، بر خارقۀ حكمت اولان نباتات و اشجار، ازهار و اثماردەكی حركات و خدماتلری بر صانع حكیم ذوالجلالڭ، بر فاطر كریم ذوالجمالڭ امر و ارادەسیلە حركت ایتدیگنی.. و طوپراغڭ ذرّەلری دخی هر بری برر آیری ماكینە و تزگاه، برر آیری مطبعە، برر آیری خزینە، برر آیری آنتیقە و صانع ذوالجلالڭ اسماسنی اعلان ایدن برر آیری اعلاننامە و كمالاتنی سویلەین برر آیری قصیدە حكمندە اولان او تخومجقلرڭ، او چكردكلرڭ سنبللرینە، آغاچلرینە منشأ و مدار اولمەلری.. (امر كن فیكونە ) مالك، هر شی امرینە مسخّر بر صانع ذوالجلالڭ امریلە، اذنیلە، ارادەسیلە، قوّتیلە اولمسی، ایكی كرّە ایكی درت ایدر كبی قطعیدر. آمنّا.

[ایكنجی مبحث] ذرّاتڭ حركاتندەكی وظیفەلرە، حكمتلرە كوچك بر اشارتدر. اوت، عقللری كوزلرینە سقوط ایتمش مادّیونلرڭ حكمتسز حكمتلری، عبثیّت اساسنە استناد ایدن فلسفەلری تصادفلە باغلی اولمایان تحوّلات ذرّاتی، بتون دستورلرینە اسّ الاساس طوتوب، مصنوعات الٰهیەیە مصدر كوسترمشلر. نهایتسز حكمتلرلە مزیَّن مصنوعاتی حكمتسز، معناسز، قارمە قاریشیق بر شیئە اسناد ایتمەلری، نە قدر خلاف عقل اولدیغنی ذرّە مقدار شعوری بولونان بیلیر.

قرآن حكیمڭ حكمتی نقطۀ نظرندە تحوّلات ذرّاتڭ پك چوق غایەلری، حكمتلری و وظیفەلری واردر. 〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛 كبی چوق آیتلرلە حكمتلرینە و وظیفەلرینە اشارت ایدر. نمونە اولارق برقاچنە اشارت ایدرز.

[برنجیسی] جناب واجب الوجودڭ تجلّیات ایجادیەسنی تجدید و تازەلندیرمك ایچون، هر بر تك روحی مودل كبی ایدرك، هر سنە معجزات قدرتندن تازە برر جسد كییدیرمك.. و هر بر تك كتابدن آیری آیری بیڭ مختلف كتابی، حكمتیلە استنساخ ایتمك.. و بر تك حقیقتی باشقە باشقە صورتدە كوسترمك.. و كائناتلرڭ و عالملرڭ و موجوداتلرڭ، طائفە طائفە آرقەسندن كلمەلرینە یر ویرمك و زمین حاضرلامق ایچون فاطر ذوالجلال قدرتیلە ذرّاتی تحریك و توظیف ایتمشدر.

[ایكنجیسی] مالك الملك ذوالجلال، شو دنیایی، باخصوص روی زمین تارلەسنی بر ملك صورتندە یاراتمشدر. یعنی نشو و نمایە، تازە تازە محصولات ویرمگە قابل بر صورتدە مهیّا ایتمشدر. تاكە، نهایتسز معجزات قدرتنی اورادە اكوب بیچسین. ایشتە شو زمین یوزندەكی تارلەسندە، ذرّاتی حكمتلە تحریك ایدرك، انتظام دائرەسندە توظیف ایدوب، هر عصردە، هر فصلدە، هر آیدە، بلكە هر كوندە، بلكە هر ساعتدە معجزات قدرتندن یڭی یڭی برر كائنات كوستریر. یر یوزی آولوسنە باشقە محصولات ویردیرر. نهایتسز خزینۀ رحمتنڭ هدایاسنی، نهایتسز قدرتنڭ معجزاتنڭ نمونەلرینی، حركات ذرّات ایلە اظهار ایدر.

[اوچنجیسی] نهایتسز تجلّیات اسمای الٰهیەنڭ نقشلرینی كوسترمكلە، او اسمانڭ جلوەلرینی افادە ایچون، محدود بر زمیندە حدسز نقوش كوسترمك، كوچك بر صحیفەدە نهایتسز معانیلری افادە ایدەجك اولان حدسز آیاتلری یازمق ایچون نقّاش ازلی، ذرّاتی كمال حكمتلە تحریك ایدوب كمال انتظاملە توظیف ایتمشدر. اوت، كچن سنەنڭ محصولاتیلە شو سنەنڭ محصولاتنڭ ماهیّتلری بر حكمندەدر. فقط معانیلری باشقە باشقەدر. تعیّنات اعتباریەیی دگیشدیرمكلە، معانیلری دگیشیر و چوغالیر. تعیّنات اعتباریە و تشخّصات موقّتە، تبدیل ایدیلدكلری و ظاهرًا فانی اولدقلری حالدە، اونلرڭ معانئ جمیلەلری محافظە اولونوب، ثابت و باقی قالیر. شو آغاجڭ كچن بهاردەكی یاپراق و چیچك و میوەلرینڭ روحلری اولمدیغندن، شو بهاردەكی امثالنڭ حقیقتجە عینیلریدر. یالڭز تشخّصات اعتباریەدە فرق وار. فقط او اعتباری تشخّصلر، هر وقت تجلّیاتی تازەلنمكدە اولان شئونات اسمای الٰهیەنڭ معانیلرینی افادە ایچون، شو بهاردەكیلر آیری تشخّصاتلە اونلرڭ یرینە كلدیلر.

[دردنجیسی] حدسز عالم مثال كبی غایت كنیش اولان عالم ملكوتە و غیر محدود سائر اخروی عالملرە برر محصولات ویا تزیینات ویا لوازمات كبی اونلرە مناسب شیلری یتیشدیرمك ایچون شو طار مزرعۀ دنیادە، زمین یوزینڭ تزگاهندە و تارلەسندە حكیم ذوالجلال، ذرّاتی تحریك ایدوب، كائناتی سیّالە و موجوداتی سیّارە ایدرك، شو كوچك زمیندە او پك بیوك عالملرە پك چوق محصولات معنویە یتیشدیرییور. نهایتسز خزینۀ قدرتندن نهایتسز بر سیلی، دنیادن آقیتدیروب عالم غیبە و بر قسمنی آخرت عالملرینە دوكویور.

[بشنجیسی] نهایتسز كمالات الٰهیەیی، حدسز جلوات جمالیەیی و غایتسز تجلّیات جلالیەیی و غیر متناهی تسبیحات ربّانیەیی شو طار و محدود زمیندە و متناهی و آز بر زماندە كوسترمك ایچون، ذرّاتی كمال حكمتلە قدرتیلە تحریك ایدوب، كمال انتظاملە توظیف ایدرك، متناهی بر زماندە، محدود بر زمیندە غیر متناهی تسبیحات یاپدیرییور. غیر محدود تجلّیات جمالیە و جلالیە و كمالیەسنی كوسترییور. چوق حقائق غیبیّە و چوق ثمرات اخرویە و فانیلرڭ باقی اولان هویّت و صورتلرندن پك چوق نقوش مثالیەیی و چوق معنیدار نسوج لوحیّەیی ایجاد ایدییور.

دیمك ذرّەیی تحریك ایدن شو مقاصد عظیمەیی، شو حكم جسیمەیی كوسترن، بر ذاتدر. یوقسە هر بر ذرّەدە كونش كبی بر دماغ بولونمسی لازم كلیر. داها بو بش نمونە كبی، بلكە بش بیڭ حكمتلە تحریك اولونان ذرّاتڭ تحوّلاتنی، او عقلسز فیلسوفلر حكمتسز ظن ایتمشلر.

و حقیقتدە بری انفسی، دیگری آفاقی ایكی حركت جذبەكارانەدە ذكر و تسبیح الٰهی ایلە مولوی كبی ذكر ایدن و دورانە قالقان او ذرّەلری، كندی كندینە، سرسم كبی دونوب اوینایورلر زُعْم ایتمشلر. ایشتە بوندن آڭلاشیلییوركە.. اونلرڭ علملری علم دگل، جهلدر. حكمتلری، حكمتسزلكدر. اوچنجی نقطەدە آلتنجی اوزون بر حكمت داها سویلنەجكدر.

[ایكنجی نقطە] هر بر ذرّەدە واجب الوجودڭ وجودینە و وحدتنە ایكی شاهد صادق واردر. اوت، ذرّە عجز و جمودیلە برابر شعوركارانە بیوك وظیفەلری یاپمقلە، بیوك یوكلری قالدیرمقلە واجب الوجودڭ وجودینە قطعی شهادت ایتدیگی كبی.. حركاتندە نظامات عمومیەیە توفیق حركت ایدوب، هر كیردیگی یردە اوڭا مخصوص نظاماتی مراعات ایتمكلە، هر یردە كندی وطنی كبی یرلشمسیلە واجب الوجودڭ وحدتنە و ملك و ملكوتڭ مالكی اولان ذاتڭ احدیتنە شهادت ایدر.

یعنی ذرّە كیمڭ ایسە، كزدیگی بتون یرلر دە اونڭدر. دیمك ذرّە، چونكە عاجزدر، یوكی نهایتسز آغیردر و وظیفەلری نهایتسز چوقدر. بر قدیر مطلقڭ اسمیلە، امریلە قائم و متحرّك اولدیغنی بیلدیرر. هم كائناتڭ نظامات كلّیەسنی بیلیر بر طرزدە توفیق حركت ایتمسی و هر یرە مانعسز كیرمسی، تك بر علیم مطلقڭ قدرتیلە، حكمتیلە ایشلەدیگنی كوستریر.

اوت، ناصلكە بر نفر.. طاقیمندە، بولوگندە، طابورندە، آلایندە، فرقەسندە و هكذا هر بر دائرەدە برر نسبتی و او نسبتە كورە برر وظیفەسی اولدیغنی.. و او نسبتلری، او وظیفەلری بیلمكلە توفیق حركت ایتمك، آنجق نظامات عسكریە تحتندە تعلیم و تعلیمات كورمكلە بتون او دائرەلرە قوماندە ایدن بر تك قوماندان اعظمڭ امرینە و قانوننە تبعیّت ایلە اولویور.

اویلە دە هر بر ذرّە، بربری ایچندەكی مركّباتدە برر مناسب وضعیتی، آیری آیری مصلحتلی برر نسبتی، آیری آیری منتظم برر وظیفەسی، آیری آیری حكمتلی نتیجەلری بولوندیغندن، البتە او ذرّەیی، او مركّباتدە بتون نسبت و وظیفەلرینی محافظە ایدوب، نتیجە و حكمتلری بوزمایاجق بر طرزدە یرلشدیرمك، بتون كائنات قبضۀ تصرّفندە اولان بر ذاتە مخصوصدر.

مثلا، توفیقڭ كوز ببگندە یرلشن ذرّە، كوزڭ اعصاب مُحرِّكە و حسّاسە و شرایین و اَوْرِدَە كبی طمارلرە قارشو مناسب وضعیت آلمسی.. و یوزدە، صوڭرە باشدە و كُووْدەدە، داها صوڭرە هیئت مجموعۀ انسانیەدە هر بریسنە قارشو برر نسبتی، برر وظیفەسی، برر فائدەسی كمال حكمتلە بولونمسی كوسترییوركە.. بتون او جسمڭ بتون اعضاسنی ایجاد ایدن بر ذات، او ذرّەیی او یردە یرلشدیرەبیلیر.

و بالخاصّە رزق ایچون كلن ذرّەلر، رزق قافلەسندە سیر و سفر ایدن او ذرّەلر، او قدر حیرت فزا بر انتظام و حكمتلە سیر و سیاحت ایدرلر و اویلە طورلردن، طبقەلردن انتظامپرورانە كچوب كلیرلر و اویلە شعوركارانە آیاق آتوب هیچ شاشیرمایارق كلە كلە، تا بدن ذی حیاتدە درت سوزكچلە سوزولوب رزقە محتاج اعضا و حجیراتڭ امدادینە یتیشمك ایچون قاندەكی كریوات حمرایە یوكلنوب بر قانون كرملە امدادە یتیشیرلر. اوندن بالبداهە آڭلاشیلیركە.. شو ذرّەلری بیڭلر مختلف منزللردن كچیرن و سوق ایدن، البتە و البتە بر رزّاق كریم بر خلّاق رحیمدركە، قدرتنە نسبتًا ذرّەلر و ییلدیزلر اوموز اوموزە مساویدرلر.

هم هر بر ذرّە، اویلە بر نقش صنعتدە ایشلركە.. یا بتون ذرّاتلە مناسبتدار، هر بریسنە و عمومنە هم حاكم و هم هر بریسنە و عمومنە محكوم بر وضعیتدە بولونمقلە، او حیرت فزا صنعتلی نقشی و حكمتنما نقشلی صنعتی بیلیر و ایجاد ایدر. بو ایسە، بیڭلر دفعە محالدر. ویا بر صانع حكیمڭ قانونُ قدر و قلم قدرتندن چیقان، حركتە مأمور برر نقطەدر.

ناصلكە، مثلا آیاصوفیە قبّەسندەكی طاشلر، اگر معمارینڭ امرینە و صنعتنە تابع اولمازلرسە، هر بر طاشڭ، معمار سنان كبی دولكرلك صنعتندە بر مهارتی و سائر طاشلرە هم حاكم، هم محكوم اولمسی، یعنی كلیڭز، دوشمەمك، سقوط ایتمەمك ایچون باش باشە ویرەجگز دییە بر حكم صاحبی اولمسی لازمدر.

اویلە دە، بیڭلر دفعە آیاصوفیە قبّەسندن داها صنعتلی، داها حیرتلی، داها حكمتلی اولان مصنوعاتدەكی ذرّەلر، كائنات اوستەسنڭ امرینە تابع اولمازلرسە، هر برینە صانع كائناتڭ اوصافی قدر اوصاف كمال ویریلمسی لازم كلیر. فیا سبحان اللّٰه! كاوورلر، بر واجب الوجودی قبول ایتمدكلرندن، ذرّات عددنجە باطل آلهەلری قبول ایتمەیە مذهبلرینە كورە مضطر قالییورلر. ایشتە شو جهتدە كافر نە قدر فیلسوف عالم دە اولسە، نهایت درجەدە بر جهل عظیم ایچندەدر، بر اجهل مطلقدر.

[اوچنجی نقطە] شو نقطە، برنجی نقطەنڭ آخرندە وعد اولونان آلتنجی حكمت عظیمەیە بر اشارتدر. شویلەكە: یگرمی سكزنجی سوزڭ ایكنجی سؤآلنڭ جوابندەكی حاشیەدە دینیلمشدیكە: تحوّلات ذرّاتڭ و ذی حیات جسملردە ذرّاتڭ حركاتنڭ بیڭلر حكمتلرندن بر حكمتی دخی، ذرّەلری نورلاندیرمقدر. و عالم اخرویە بناسنە لایق ذرّەلر اولمق ایچون، حیاتدار و معنیدار اولمقدر. كویا جسم حیوانی و انسانی، حتّی نباتی، تربیە درسنی آلمق ایچون كلنلرە بر مسافرخانە، برر قیشلە، برر مكتب حكمندەدركە.. جامد ذرّەلر اونلرە كیررلر، نورلانیرلر. عادتا بر تعلیم و تعلیماتە مظهر اولورلر، لطافت پیدا ایدرلر. برر وظیفەیی كورمكلە عالم بقایە و بتون اجزاسیلە حیاتدار اولان دار آخرتە ذرّات اولمق ایچون لیاقت كسب ایدرلر.

[سؤٓال] ذرّاتڭ حركاتندە شو حكمتڭ بولونمسی نە ایلە بیلینیر؟ [الجواب] [اوّلًا] بتون مصنوعاتڭ بتون انتظاماتیلە و حكمتلریلە ثابت اولان صانعڭ حكمتیلە بیلینیر. چونكە اڭ جزئی بر شیئە كلّی حكمتلری طاقان بر حكمت، سیل كائناتڭ ایچندە اڭ بیوك فعّالیت كوسترن و حكمتلی نقشلرە مدار اولان حركات ذرّاتی حكمتسز بیراقماز. هم اڭ كوچك مخلوقاتی وظیفەلرندە اجرتسز، معاشسز، كمالسز بیراقمایان بر حكمت، بر حاكمیت، اڭ كثرتلی و اساسلی مأمورلرینی و خدمتكارلرینی نورسز و اجرتسز بیراقماز.

[ثانیًا] صانع حكیم، عناصری تحریك ایدوب توظیف ایدرك، [اونلرە بر اجرت كمال حكمندە] معدنیات درجەسنە چیقارمسیلە.. و معدنیاتە مخصوص تسبیحاتلری اونلرە بیلدیرمسیلە.. و معدنیاتی تحریك و توظیف ایدوب نباتات مرتبۀ حیاتیەسنڭ مقامنی ویرمسیلە.. و نباتاتی رزق ایدرك تحریك و توظیف ایلە حیوانات مرتبۀ لطافتنی اونلرە احسان ایتمەسیلە.. و حیواندەكی ذرّاتی توظیف ایدوب رزق یولیلە حیات انسانیە درجەسنە چیقارمسیلە.. و انسانڭ وجودندەكی ذرّاتی سوزە سوزە تصفیە و تلطیف ایدرك، تا دماغڭ و قلبڭ اڭ نازك و لطیف یرندە مقام ویرمسیلە بیلینیركە.. حركات ذرّات حكمتسز دگل، بلكە كندینە لایق بر نوع كمالاتە قوشدیریلییور.

[ثالثًا] ذی حیات جسملرڭ ذرّاتی ایچندە چكردك و تخومدەكی كبی بر قسم ذرّەلر، اویلە معنوی بر نورە، بر لطافتە، بر مزیتە مظهر اولویورلركە.. سائر ذرّەلرە و او قوجە آغاجە بر روح، بر سلطان حكمنە كچرلر. ایشتە عظیم بر آغاجڭ بتون ذرّاتی ایچندە بر قسم ذرّەلرڭ شو مرتبەیە چیقمەلری، او آغاجڭ طبقۀ حیاتندە چوق دورلری و چوق نازك وظیفەلری كورمسیلە اولدیغندن كوسترییوركە: صانع حكیمڭ امریلە وظیفۀ فطرت ایچندە ذرّاتڭ انواع حركاتنە كورە اونلرە تجلّی ایدن اسمانڭ حسابنە و شرفنە اولارق برر معنوی لطافت، برر معنوی نور، برر مقام، برر معنوی درس آلمەلری كوسترییور.

[الحاصل] مادام صانع حكیم، هر شی ایچون او شیئە مناسب بر نقطۀ كمال و اوڭا لایق بر مرتبۀ فیض وجود تعیین ایدوب.. و او شیئە، او نقطۀ كمالە سعی ایدوب كیتمك ایچون بر استعداد ویرەرك اوڭا سوق ایدییور. و بتون نباتات و حیواناتدە شو قانون ربوبیت جاری اولمقلە برابر، جماداتدە دخی جاریدركە.. عادی طوپراغە، الماس درجەسنە و جواهر عالیە مرتبەسنە بر ترقّیات ویرییور و شو حقیقتدە معظّم بر قانون ربوبیّتڭ اوجی كورونویور.

هم مادام او خالق كریم، تناسل قانون عظیمندە استخدام ایتدیگی حیواناتە اجرت اولارق، برر معاش كبی برر لذّت جزؤیّە ویرییور. و آری و بلبل كبی سائر خدمات ربّانیەدە استخدام اولونان حیوانلرە، برر اجرت كمال ویرر. شوق و لذّتە مدار برر مقام ویرییور و شوندە بر معظّم قانون كرمڭ اوجی كورونویور.

هم مادام هر شیئڭ حقیقتی، جناب حقّڭ بر اسمنڭ تجلّیسنە باقار، اوڭا باغلیدر، اوڭا آیینەدر. او شی، نە قدر كوزل بر وضعیت آلسە، او اسمڭ شرفنەدر، او اسم اویلە ایستر. او شی بیلسە بیلمەسە، او كوزل وضعیت، حقیقت نظرندە مطلوبدر. و شو حقیقتدن غایت معظّم بر قانون تحسین و جمالڭ اوجی كورونویور.

هم مادام فاطر كریم، دستور كرم اقتضاسیلە بر شیئە ویردیگی مقامی و كمالی، او شیئڭ مدّتی و عمری بیتمەسیلە، او كمالی كری یە آلمییور. بلكە او ذی كمالڭ میوەلرینی، نتیجەلرینی، معنوی هویتنی و معناسنی.. و روحلی ایسە روحنی ابقا ایدییور. مثلا، دنیادە انسانی مظهر ایتدیگی كمالاتڭ معنالرینی، میوەلرینی ابقا ایدییور. حتّی متشكّر بر مؤمنڭ ییدیگی زائل میوەلرڭ شكرینی، حمدینی مجسّم بر میوۀ جنّت صورتندە تكرار اوڭا ویرییور. و شو حقیقتدە معظّم بر قانون رحمتڭ اوجی كورونویور.

هم مادام خلّاق بی مثال اسراف ایتمییور، عبث ایشلری یاپمییور. حتّی كوز موسمندە وظیفەسی بیتمش، وفات ایتمش مخلوقلرڭ انقاض مادّیەسنی، بهار مصنوعاتندە استعمال ایدییور. اونلرڭ بنالرندە درج ایدییور. البتە 〚 یَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَیْرَ الْاَرْضِ〛 سرّیلە، 〚 وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ〛 اشارتیلە شو دنیادە جامد، شعورسز و مهم وظیفەلر كورن ذرّات ارضیەنڭ، البتە طاشی، آغاجی، هر شیئی ذی حیات و ذی شعور اولان آخرتڭ بعض بنالرندە درج و استعمالی، مقتضای حكمتدر. چونكە خراب اولمش دنیانڭ ذرّاتنی دنیادە بیراقمق ویا عدمە آتمق اسرافدر. و شو حقیقتدن پك معظّم بر قانون حكمتڭ اوجی كورونویور.

هم مادام شو دنیانڭ پك چوق آثاری و معنویاتی و میوەلری و جن و انس كبی مكلّفینڭ منسوجات عمللری، صحائف افعاللری، روحلری، جسدلری آخرت پازارینە كوندریلییور. البتە او ثمراتە و معنالرە خدمت ایدن و آرقداشلق ایدن ذرّات ارضیە دخی، وظیفە نقطەسندە كندینە كورە تكمّل ایتدكدن صوڭرە، یعنی نور حیاتە چوق دفعە خدمت و مظهر اولدقدن صوڭرە و حیاتی تسبیحاتە مدار اولدقدن صوڭرە، شو خراب اولاجق دنیانڭ انقاضی ایچندە شو ذرّاتی دخی اوتەكی عالمڭ بناسندە درج ایتمك، مقتضای عدل و حكمتدر. و شو حقیقتدن پك معظّم بر قانون عدلڭ اوجی كورونویور.

هم مادام روح جسمە حاكم اولدیغی كبی، جامد مادّەلردە دخی قدرڭ یازدیغی أوامر تكوینیە، او مادّەلرە حاكمدر. او مادّەلر، قدرڭ معنوی یازیسنە كورە موقع و نظام آلابیلیرلر. مثلا، یومورطەلرڭ انواعندە و نطفەلرڭ اقسامندە

و چكردكلرڭ اصنافندە و تخوملرڭ اجناسندە قدرڭ آیری آیری یازدیغی أوامر تكوینیە جهتیلە آیری آیری مقام و نور صاحبی اولویورلر. و او مادّە اعتباریلە ماهیّتلری بر حكمندە اولان او مادّەلر، [حاشیە] حدسز مختلف موجوداتە منشأ اولویورلر. آیری آیری مقام و نور صاحبی اولویورلر. البتە خدمات حیاتیەدە و حیاتدەكی تسبیحات ربّانیەدە بر ذرّە دفعاتلە بولونمش ایسە و خدمت ایتمش ایسە، او ذرّەنڭ معنوی آلنندە او معنالرڭ حكمتلرینی، هیچ بر شیئی غائب ایتمەین قدر قلمیلە قید ایتمسی، مقتضای احاطۀ علمیەدر. و شوندە پك معظّم بر قانون علم محیطڭ اوجی كورونویور. اویلە ایسە، ذرّەلر [حاشیە] باشی بوش دگللر.

[نتیجۀ كلام] كچمش یدی قانون، یعنی قانون ربوبیت قانون كرم قانون جمال قانون رحمت قانون حكمت قانون عدل قانون احاطۀ علمیە كبی پك چوق معظّم قانونلرڭ كورونن اوچلری آرقەلرندە برر اسم اعظمی و او اسم اعظمڭ تجلّئ اعظمنی كوسترییورلر. و او تجلّیدن آڭلاشیلییوركە: سائر موجودات كبی شو دنیادەكی تحوّلات ذرّات دخی، غایت عالی حكمتلر ایچون قدرڭ چیزدیگی حدود اوزرینە قدرتڭ ویردیگی أوامر تكوینیەیە كورە حسّاس بر میزان علمی ایلە جولان ایدییورلر. عادتا باشقە یوكسك بر عالمە كیتمگە حاضرلانییورلر. [حاشیە] اویلە ایسە،

ذی حیات جسملر، او سیّاح ذرّەلرە كویا برر مكتب، برر قیشلە، برر مسافرخانۀ تربیە حكمندەدر. و اویلە اولدیغنە بر حدس صادقلە حكم ایدیلەبیلیر.

[الحاصل] برنجی سوزدە دینیلدیگی و اثبات ایدیلدیگی كبی، هر شی بسم اللّٰە دیر. ایشتە بتون موجودات كبی هر بر ذرّە و ذرّاتڭ هر بر طائفەسی و مخصوص هر بر جماعتی، لسان حال ایلە بسم اللّٰە دیر، حركت ایدر. اوت، كچمش اوچ نقطە سرّیلە هر بر ذرّە، مبدأ حركتندە لسان حال ایلە بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ دیر. یعنی بن، اللّٰهڭ نامیلە، حسابیلە، اسمیلە، اذنیلە، قوّتیلە حركت ایدییورم. صوڭرە نتیجۀ حركتندە هر بر مصنوع كبی هر بر ذرّە، هر بر طائفەسی، لسان حال ایلە 〚 اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ〛 دیركە، بر قصیدۀ مدحیە حكمندە اولان صنعتلی بر مخلوقڭ نقشندە، قدرتڭ كوچك بر قلم اوجی حكمندە كندینی كوستریر.

بلكە هر بری معنوی، ربّانی، معظّم، حدسز باشلی بر فونوغرافڭ برر پلاغی حكمندە اولان مصنوعلرڭ اوستندە دونن و تحمیدات ربّانیە قصیدەلریلە او مصنوعاتی قونوشدیران و تسبیحات الٰهیە نشیدەلرینی اوقوتدیران برر ایگنە باشی صورتندە كندیلرینی كوسترییورلر.

〚 دَعْوٰیهُمْ فٖیهَا سُبْحَانَكَ اللّٰهُمَّ وَتَحِیَّتُهُمْ فٖیهَا سَلَامٌ وَاٰخِرُ دَعْوٰیهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ〛٭

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛٭

〚 رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ〛٭

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَٓاءً وَلِحَقِّهٖٓ اَدَٓاءً وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ وَاِخْوَانِهٖ وَسَلِّمْ وَسَلِّمْنَا وَسَلِّمْ دٖینَنَا اٰمٖینَ یَا رَبَّ الْعَالَمٖینَ)٭

یگرمی سكزنجی سوزڭ ایكنجی سؤٓالڭ جوابندەكی حاشیە

شو دنیادەكی جسم انسانی و حیوانی، ذرّات ایچون كویا بر مسافرخانە، بر قیشلە، بر مكتب حكمندەدر. جامد ذرّەلر اونلرە كیررلر، حیاتدار اولان عالم بقایە ذرّات اولمق ایچون لیاقت كسب ایدرلر، چیقارلر. آخرتدە ایسە 〚 وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ〛 سرّنجە، نور حیات اورادە عامدر. نورلانمق ایچون او سیر و سفرە او تعلیمات و تعلیمە لزوم یوقدر. ذرّەلر، دمیر باش اولارق ثابت قالابیلیرلر.

عزیز قرداشلرم،

شو رسالە، طلسم كائناتڭ اوچ اساسندن بریسنی حلّ ایتمشدر. چونكە مشكلكشا او معمّای خلقتدە بر حیرت فزا فعّالیت، كائناتدە كورونویور. بری دە تحوّلات ذرّاتدركە، بر زنبرك حكمندە كائنات ماكینەسنی ایشلتدیرییور.

بری دە، حیرت فزا خدمات وظائفی كورمكلە برابر، نرەدن نرەیە بو سیل كائنات آقوب كیدییور؟ قرآن حكیم بو طلسمی، اوچ اساس ایلە كشف ایتمش. او كشفڭ بر نوع تفسیری حكمندە بولونان شو رسالە، حركات ذرّاتی بش آلتی حكمتلە حلّ ایتمشدر.

یگرمی دردنجی مكتوبڭ ایكنجی اساسی اولان، موجودات نە یاپییور و نرەیە كیدییور؟ برنجی رمزدن نهایتە قدر و یگرمی طقوزنجی سوزڭ ایكنجی مقصدی، او معمّایی تمامیلە آچمشدر. حقیقتڭ اسّ الاساسنی ایسترسەڭ، بونلرە باق. اگر او حقیقت قرآنیەنڭ اڭ طاتلی میوەلرینی ایسترسەڭ، یگرمی دردنجی سوزڭ بشنجی دالندەكی بش میوەیی و اوتوز برنجی سوزڭ دردنجی اساسنڭ بش میوەسنی تماشا ایت.