[اون دردنجی لمعەنڭ ایكنجی مقامی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ڭ، بیڭلر اسرارندن (آلتی سرّینە)دائردر.

[اخطار] بسملەنڭ رحمت نقطەسندە پارلاق بر نوری سونوك عقلمە اوزاقدن كوروندی. اونی كندی نفسم ایچون نوطەلر صورتندە قید ایتمك ایستەدم. و یگرمی اوتوز قدر سرلریلە او نورڭ اطرافندە بر دائرە چویرمك ایلە آولامق و ضبط ایتمك آرزو ایتدم. فقط مع التّأسّف شیمدیلك او آرزومە تام موفّق اولامدم. یگرمی اوتوز سردن بش آلتی یە ایندم. ای انسان! دیدیگم وقت، نفسمی مراد ایدییورم. بو درس كندی نفسمە خاص ایكن، روحًا بنملە مناسبتدار و نفسی نفسمدن داها هشیار ذاتلرە، بلكە مدار استفادە اولور نیّتیلە اون دردنجی لمعەنڭ ایكنجی مقامی اولارق یازیلمەسنی مدقّق قرداشلریمڭ تصویبلرینە حوالە ایدییورم. بو درس عقلدن زیادە قلبە باقار. دلیلدن زیادە ذوقە ناظردر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ 〚 قَالَتْ یَٓا اَیُّهَا الْمَلَؤُا اِنّٖٓی اُلْقِیَ اِلَیَّ كِتَابٌ كَرٖیمٌ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰنَ وَاِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛

(شو مقامدە برقاچ سرّ ذكر ایدیلەجكدر. )

[برنجی سرّ] 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ڭ بر جلوەسنی بو فقیر شویلە كوردمكە: كائنات سیماسندە و ارض سیماسندە و انسان سیماسندە بربری ایچندە بربرینڭ نمونەسنی كوسترن (اوچ سكّۀ ربوبیّت) وار. [بریسی] كائناتڭ هیئت مجموعەسندەكی تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ایدن سكۀ كبرای الوهیّتدركە 〚 بسم اللّٰە〛 اوڭا باقییور.

[ایكنجیسی] كرۀ ارض سیماسندە نباتات و حیواناتڭ تدبیر و تربیە و ادارەسندەكی تشابه، تناسب، انتظام، انسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ایدن سكۀ كبرای رحمانیتدركە [بسم اللّٰە الرحمن] اوڭا باقییور.

[اوچنجیسی] انسانڭ ماهیّت جامعەسنڭ سیماسندەكی لطائف رأفت و دقائق شفقت و شعاعات مرحمت الٰهیەدن تظاهر ایدن سكۀ كبرای رحیمیّتدركە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 دەكی 〚 اَلرَّحٖیمِ〛 اوڭا باقییور.

دیمك 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 صحیفۀ عالمدە بر سطر نورانی تشكیل ایدن اوچ سكّۀ احدیّتڭ قدسی عنوانیدر، قوّتلی بر خیطیدر و پارلاق بر خطّیدر. یعنی 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 یوقاریدن نزول ایلە، ثمرۀ كائنات و عالمڭ نسخۀ مصغّرەسی اولان انسانە اوجی طایانییور. فرشی عرشە باغلار. انسانڭ عرشە چیقمەسنە بر یول اولور.

[ایكنجی سرّ] قرآن معجز البیان حدسز كثرت مخلوقاتدە تظاهر ایدن واحدیت ایچندە عقولی بوغمامق ایچون، دائما او واحدیت ایچندە احدیت جلوەسنی كوسترییور.

یعنی، مثلا ناصلكە، كونش ضیاسیلە حدسز اشیایی احاطە ایدییور. مجموع ضیاسندەكی كونشڭ ذاتنی ملاحظە ایتمك ایچون غایت كنیش بر تصوّر و احاطەلی بر نظر لازم اولدیغندن، كونشڭ ذاتنی اونوتدیرمامق ایچون هر بر پارلاق شیدە كونشڭ ذاتنی عكسی واسطەسیلە كوسترییور. و هر پارلاق شی كندی قابلیتنجە كونشڭ جلوۀ ذاتیەسیلە برابر ضیاسی، حرارتی كبی خاصّەلرینی دە كوسترییور. و هر پارلاق شی، كونشی بتون صفاتیلە قابلیتنە كورە كوستردیگی كبی، كونشڭ ضیا و حرارت و ضیادەكی الوان سبعە كبی كیفیاتلرینڭ هر بریسی دخی عموم مقابلندەكی شیلری احاطە ایدییور.

اویلە دە، 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 تمثیلدە خطا اولماسین، احدیت و صمدیت الٰهیەنڭ هر بر شیدە، خصوصًا ذی حیاتدە، خصوصًا انسانڭ ماهیت آیینەسندە بتون اسماسیلە بر جلوەسی اولدیغی كبی.. وحدت و واحدیت جهتیلە دخی موجوداتلە علاقەدار هر بر اسمی، بتون موجوداتی احاطە ایدییور. ایشتە واحدیت ایچندە عقولی بوغمامق و قلبلر ذات اقدسی اونوتمامق ایچون، دائما واحدیتدە سكّۀ احدیّتی نظرە ویرییوركە، ایشتە او سكّەنڭ اوچ مهم عقدەسنی ارائە ایدن 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در.

[اوچنجی سرّ] شو حدسز كائناتی شنلندیرن بالمشاهدە رحمتدر. و بو قراڭلقلی موجوداتی ایشیقلاندیران بالبداهە رحمتدر. و بو حدسز احتیاجات ایچندە یووارلانان مخلوقاتی تربیە ایدن بالبداهە رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هیئتیلە میوەسنە متوجّه اولدیغی كبی، بتون كائناتی انسانە متوجّه ایدن و هر طرفدە اوڭا باقدیران و معاونتنە قوشدیران بالبداهە رحمتدر. و بو حدسز فضایی و بوش و خالی عالمی طولدیران و نورلاندیران و شنلندیرن بالمشاهدە رحمتدر. و بو فانی انسانی ابدە نامزد ایدن و ازلی و ابدی بر ذاتە مخاطب و دوست یاپان بالبداهە رحمتدر.

ای انسان! مادام رحمت، بویلە قوّتلی و جاذبەدار و سویملی و مددكار بر حقیقت محبوبەدر. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ دی! او حقیقتە یاپیش. وحشت مطلقەدن و حدسز احتیاجاتڭ ألملرندن قورتول. و سلطان ازل و ابدڭ تختنە یاناش. و او رحمتڭ شفقتیلە و شفاعتیلە و شعاعاتیلە او سلطانە مخاطب اول، خلیل اول، دوست اول.

اوت.. كائناتڭ انواعنی حكمت دائرەسندە انسانڭ اطرافندە طوپلایوب بتون حاجاتنە كمال انتظام و عنایتلە قوشدیرمق، بالبداهە ایكی حالدن بریسیدر. یا كائناتڭ هر بر نوعی كندی كندینە انسانی طانییور، اوڭا اطاعت ایدییور، معاونتنە قوشویور. بو ایسە یوز درجە عقلدن اوزاق اولدیغی كبی، چوق محالاتی انتاج ایدییور. انسان كبی بر عاجز مطلقدە اڭ قوّتلی بر سلطان مطلقڭ قدرتی بولونمق لازم كلییور. ویاخود بو كائناتڭ پردەسی آرقەسندە بر قدیر مطلقڭ علمیلە بو معاونت اولویور. دیمك كائناتڭ انواعی، انسانی طانییور دگل. بلكە انسانی بیلن و طانییان و مرحمت ایدن بر ذاتڭ طانیمەسنڭ، بیلمەسنڭ دلیللریدر.

ای انسان! عقلڭی باشڭە آل. هیچ ممكنمیدركە، بتون انواع مخلوقاتی سڭا متوجّهًا معاونت اللرینی اوزاتدیران و سنڭ حاجتلریڭە لَبَّیْكْ دیدیرن ذات ذوالجلال سنی بیلمەسین، طانیماسین، كورمەسین؟ مادام سنی بیلییور، رحمتیلە بیلدیگنی بیلدیرییور. سن دە اونی بیل، حرمتلە بیلدیگڭی بیلدیر. و قطعیًّا آڭلاكە، سنڭ كبی ضعیف مطلق و عاجز مطلق و فقیر مطلق، فانی،

كوچوجك بر مخلوقە بو قوجە كائناتی مسخّر ایدن و امدادینە كوندرن، البتە حكمت و عنایتی و علم و قدرتی تضمّن ایدن حقیقت رحمتدر. البتە بویلە بر رحمت، سندن كلّی و خالص بر شكر.. و جدّی و صافی بر حرمت ایستر. ایشتە او خالص شكرڭ و او صافی حرمتڭ ترجمانی و عنوانی اولان 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 ی دی. او رحمتڭ وصولنە وسیلە و رحمانڭ درگاهندە شفاعتجی یاپ.

اوت، او رحمتڭ وجودی و تحقّقی، كونش قدر ظاهردر. چونكە ناصل مركزی بر نقش، هر طرفندن كلن آتقی و ایپلرڭ انتظامندن و وضعیتلرندن حاصل اولویور. اویلە دە، كائناتڭ دائرۀ كبراسندە بیڭ بر اسم الٰهینڭ جلوەسندن اوزانان نورانی آتقیلر، كائنات سیماسندە اویلە بر سكّۀ رحمت ایچندە بر خاتم رحیمیّتی و بر نقش شفقتی طوقویور و اویلە بر خاتم عنایتی نسج ایدییوركە، كونشدن داها پارلاق كندینی عقللرە كوسترییور.

اوت، شمس و قمری، عناصر و معادنی، نباتات و حیواناتی بر نقش اعظمنڭ آتقی ایپلری كبی او بیڭ بر اسملرڭ شعاعلریلە تنظیم ایدن و حیاتە خادم ایدن.. و نباتی و حیوانی اولان عموم والدەلرڭ غایت شیرین و فداكارانە شفقتلریلە شفقتنی كوسترن.. و ذوی الحیاتی حیات انسانیەیە مسخّر ایدن و اوندن ربوبیت الٰهیەنڭ غایت كوزل و شیرین بر نقش اعظمنی و انسانڭ اهمّیتنی كوسترن.. و اڭ پارلاق رحمتنی اظهار ایدن او رحمان ذوالجمال، البتە كندی استغنای مطلقنە قارشو رحمتنی احتیاج مطلق ایچندەكی ذی حیاتە و انسانە مقبول بر شفاعتجی یاپمش. ای انسان! اگر انسان ایسەڭ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ دی! او شفاعتجی یی بول.

اوت، روی زمیندە درت یوز بیڭ مختلف آیری آیری نباتات و حیواناتڭ طائفەلرینی هیچ برینی اونوتمایارق، شاشیرمایارق، وقتی وقتنە كمال انتظاملە و حكمت و عنایتلە تربیە و ادارە ایدن.. و كرۀ ارضڭ سیماسندە خاتم احدیتی وضع ایدن، بالبداهە، بلكە بالمشاهدە رحمتدر. و او رحمتڭ وجودی، بو كرۀ ارضڭ سیماسندەكی موجوداتڭ وجودلری قدر قطعی اولدیغی كبی، او موجودات عددنجە دە تحقّقنڭ دلیللری وار.

اوت، زمینڭ یوزندە اویلە بر خاتم رحمت و سكّۀ احدیّت بولوندیغی كبی، انسانڭ ماهیّت معنویەسنڭ سیماسندە دخی اویلە بر سكّۀ رحمت واردركە، كرۀ ارض سیماسندەكی سكّۀ رحمتدن و كائنات سیماسندەكی سكّۀ عظمای رحمتدن داها آشاغی دگلدر. عادتا بیڭ بر اسمڭ جلوەسنڭ بر نقطۀ محراقیەسی حكمندە بر جامعیّتی وار.

ای انسان! هیچ ممكنمیدركە، سڭا بو سیمایی ویرن و او سیمادە بویلە بر سكّۀ رحمتی و بر خاتم احدیتی وضع ایدن ذات، سنی باشی بوش بیراقسین، سڭا اهمّیت ویرمەسین؟ سنڭ حركاتڭە دقّت ایتمەسین، سڭا متوجّه اولان بتون كائناتی عبث یاپسین؟ خلقت شجرەسنی میوەسی چوروك، بوزوق و اهمّیتسز بر آغاچ یاپسین؟ هم هیچ بر جهتلە شبهە قبول ایتمەین و هیچ بر وجهلە نقصانیتی اولمایان و كونش كبی ظاهر اولان رحمتنی و ضیا كبی كورونن حكمتنی انكار ایتدیرسین؟ حاشا!

ای انسان! بیلكە، او رحمتڭ عرشنە یتیشمك ایچون بر معراج وار. او معراج ایسە بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ در. و بو معراج نە قدر اهمّیتلی اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، قرآن معجز البیانڭ یوز اون درت سورەلرینڭ باشلرینە باق. هم بتون مبارك كتابلرڭ ابتدالرینە باق. هم عموم مبارك ایشلرڭ مبدألرینە باق. هم بسملەنڭ عظمت قدرینە اڭ قطعی بر حجّت شودركە.. امام شافعیؓ كبی چوق بیوك مجتهدلر دیمشلركە: بسملە تك بر آیت اولدیغی حالدە، قرآندە یوز اون درت دفعە نازل اولمشدر.

[دردنجی سرّ] حدسز كثرت ایچندە واحدیت تجلّیسنڭ خطابی اولان 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ〛 دیمكلە، هركسە كافی كلمییور. فكر طاغیلییور. مجموعندەكی وحدت، آرقەسندە ذات احدیّتی ملاحظە ایدوب 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیمەیە كرۀ ارض وسعتندە بر قلب بولونمق لازم كلییور. بو سرّە بناءً، جزئیاتدە ظاهر بر صورتدە سكّۀ احدیّتی كوستردیگی كبی، هر بر نوعدە سكّۀ احدیّتی كوسترمك و ذات احدی ملاحظە ایتدیرمك ایچون خاتم وحدانیت ایچندە بر سكّۀ احدیّتی كوسترییور. تا كلفتسز هركس هر مرتبەدە 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دییوب، طوغریدن طوغری یە ذات اقدسە خطاب ایدرك متوجّه اولسون.

ایشتە قرآن حكیم بو سرّ عظیمی افادە ایچوندركە، كائنات دائرۀ اعظمندە، مثلا سماوات و ارضڭ خلقتندن بحث ایتدیگی وقت، بردن اڭ كوچك بر دائرەدن و اڭ دقیق بر جزئیدن بحث ایدر. تاكە، ظاهر بر صورتدە خاتم احدیتی كوسترسین. مثلا خلقت سماوات و ارضڭ بحثی ایچندە خلقت انساندن و انسانڭ سسندن و سیماسندەكی دقائق نعمت و حكمتدن بحث آچار. تاكە، فكر طاغیلماسین. قلب بوغولماسین. روح، معبودینی طوغریدن طوغری یە بولسون. مثلا 〚 وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ〛 آیتی، مذكور حقیقتی معجزانە بر صورتدە كوسترییور. اوت، حدسز مخلوقاتدە و نهایتسز بر كثرتدە وحدت سكّەلری متداخل دائرەلر كبی اڭ بویوگندن اڭ كوچك سكّەیە قدر انواعی و مرتبەلری واردر. فقط او وحدت نە قدر اولسە، یینە كثرت ایچندە بر وحدتدر. حقیقی خطابی تام تأمین ایدەمییور. اونڭ ایچون، وحدت آرقەسندە احدیت سكّەسی بولونمق لازمدر. تاكە، كثرتی خاطرە كتیرمەسین. طوغریدن طوغری یە ذات اقدسە قارشو قلبە یول آچسین.

هم او سكّۀ احدیّتە نظرلری چویرمك و قلبلری جلب ایتمك ایچون، او سكّۀ احدیّت اوستندە غایت جاذبەدار بر نقش و غایت پارلاق بر نور و غایت شیرین بر حلاوت و غایت سویملی بر جمال و غایت قوّتلی بر حقیقت اولان رحمت سكّەسنی و رحیمیّت خاتمنی قویمشدر. اوت، او رحمتڭ قوّتیدركە، ذی شعورلرڭ نظرلرینی جلب ایدر، كندینە چكر. احدیت سكّەسنە ایصال ایدر و ذات احدیّەیی ملاحظە ایتدیرر. و اوندن 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دەكی حقیقی خطابە مظهر ایدر. ایشتە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 فاتحەنڭ فهرستی و قرآنڭ مجمل بر خلاصەسی اولدیغی جهتلە، بو مذكور سرّ عظیمڭ عنوانی و ترجمانی اولمش. بو عنوانی النە آلان، رحمتڭ طبقاتندە كزەبیلیر.. و بو ترجمانی قونوشدیران، اسرار رحمتی اوگرنیر. و انوار رحیمیّتی و شفقتی كورور.

[بشنجی سرّ] بر حدیث شریفدە وارد اولمشكە: [اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰی صُورَةِ الرَّحْمٰنِ] اَوْ كَمَا قَالَ.. بو حدیثی بر قسم اهل طریقت عقائد ایمانیەیە مناسب دوشمەین عجیب بر طرزدە تفسیر ایتمشلر.

حتّی اونلردن بر قسم اهل عشق، انسانڭ سیمای معنویسنە بر صورت رحمان نظریلە باقمشلر. اهل طریقتڭ اكثریسندە سكر، اهل عشقڭ چوغندە استغراق و التباس اولدیغندن، حقیقتە مخالف تلقّیلرندە بلكە معذوردرلر. فقط عقلی باشندە اولانلر، فكرًا اونلرڭ اساس عقائدە منافی اولان معنالرینی قبول ایدەمز. ایتسە خطا ایدر. اوت، بتون كائناتی بر سرای و بر أو كبی منتظم ادارە ایدن.. و ییلدیزلری ذرّەلر كبی حكمتلی و قولای چویرن و كزدیرن.. و ذرّاتی منتظم مأمورلر كبی استخدام ایدن ذات اقدس الٰهینڭ شریكی، نظیری، ضدّی، نِدّٖی اولمدیغی كبی، 〚 لَیْسَ كَمِثْلِهٖ شَیْءٌ وَهوَ السَّمٖیعُ الْبَصٖیرُ〛 سرّیلە صورتی، مثلی، مثالی، شبیهی دخی اولاماز. فقط 〚 وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ〛 سرّیلە تمثیل ایلە، شئوناتنە و صفات و اسماسنە باقیلیر. دیمك مَثَلْ و تمثیل، شئونات نقطۀ نظرندە واردر.

شو مذكور حدیث شریفڭ چوق مقاصدندن بریسی شودركە: انسان، اسم رحمانی تمامیلە كوستریر بر صورتدەدر. اوت، سابقًا بیان ایتدیگمز كبی، كائناتڭ سیماسندە بیڭ بر اسمڭ شعاعلرندن تظاهر ایدن اسم رحمان كوروندیگی كبی، زمین یوزینڭ سیماسندە دە ربوبیّت مطلقۀ الٰهیەنڭ حدسز جلوەلریلە تظاهر ایدن اسم رحمان كورونویور. و انسانڭ صورت جامعەسندە دە كوچك بر مقیاسدە زمینڭ سیماسی و كائناتڭ سیماسی كبی، یینە او اسم رحمانڭ جلوۀ اتمّی كورونویور، دیمكدر.

هم اشارتدركە، ذات رحمن الرحیمڭ دلیللری و آیینەلری اولان ذی حیاتلرڭ و انسان كبی مظهرلرڭ او قدر او ذات واجب الوجودە دلالتلری قطعی و واضح و ظاهردركە، كونشڭ تمثالنی و عكسنی طوتان پارلاق بر آیینە پارلاقلغنە و دلالتنڭ وضوحنە اشارتًا، او آیینە كونشدر دینیلدیگی كبی.. انساندە صورت رحمان وار، وضوح دلالتنە و كمال مناسبتنە اشارتًا دینیلمش و دینیلیر. و اهل وحدت الوجودڭ معتدل قسمی، (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) بو سرّە بناءً و بو دلالتڭ وضوحنە و بو مناسبتڭ كمالنە بر عنوان اولارق دیمشلر.

(اَللّٰهُمَّ یَا رَحْمٰنُ یَا رَحٖیمُ بِحَقِّ (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ) اِرْحَمْنَا كَمَا یَلٖیقُ بِرَحٖیمِیَّتِكَ وَفَهِّمْنَٓا اَسْرَارَ (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ)كَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَانِیَّتِكَ.. اٰمٖینَ.)

[آلتنجی سرّ] ای حدسز عجز و نهایتسز فقر ایچندە یووارلانان بیچارە انسان! رحمت نە قدر قیمتدار بر وسیلە و نە قدر مقبول بر شفاعتجی اولدیغنی بونڭلە آڭلاكە: او رحمت اویلە بر سلطان ذوالجلالە وصولە وسیلەدركە، ییلدیزلرلە ذرّات برابر اولارق كمال انتظام و اطاعتلە اوردوسندە خدمت ایدییورلر. و او ذات ذوالجلالڭ و او سلطان ازل و ابدڭ استغنای ذاتیسی وار و استغنای مطلق ایچندەدر. و هیچ بر جهتلە كائناتە و موجوداتە احتیاجی اولمایان بر غنیّ علی الاطلاقدر. و بو كائنات، تحت امر و ارادەسندە و هیبت و عظمتی آلتندە نهایت اطاعتدە جلالنە قارشو تذلّلدەدر.

ایشتە رحمت، سنی ای انسان، او مُسْتَغْنِیِّ عَلَی الْاِطْلَاقِڭ و او سلطان سرمدینڭ حضورینە چیقاریر و اوڭا دوست یاپار و اوڭا مخاطب ایدر. و سوكیلی بر عبد وضعیتنی ویرر. ناصل سن كونشە یتیشەمییورسڭ، كونشدن چوق اوزاقسڭ. هیچ بر جهتلە اوڭا یاناشامییورسڭ. فقط كونشڭ ضیاسی، كونشڭ عكسنی و جلوەسنی، سنڭ آیینەڭ واسطەسیلە سنڭ الڭە ویرییور. اویلە دە، او ذات اقدسە و او شمس ازل و ابدە، بز چندان نهایتسز اوزاغز، یاناشاماییز. فقط اونڭ ضیای رحمتی اونی بزە یاقین ایدییور. ایشتە ای انسان! بو رحمتی بولان، ابدی توكنمز بر خزینۀ نور بولویور. او خزینەیی بولمەنڭ چارەسی، رحمتڭ اڭ پارلاق بر مثالی و ممثّلی و او رحمتڭ اڭ بلیغ بر لسانی و دلّالی اولان و 〚 رحمةً للعالمین〛 عنوانیلە قرآندە تسمیە ایدیلن رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سنّتیدر و تبعیّتیدر. و بو رحمةً للعالمین اولان رحمت مجسّمەیە وسیلە ایسە، صلواتدر. اوت، صلواتڭ معناسی رحمتدر. و او ذی حیات مجسّم رحمتە، رحمت دعاسی اولان صلوات ایسە، او رحمةً للعالمینە وصولە وسیلەدر. اویلە ایسە سن، صلواتی كندیڭە او رحمةً للعالمینە اولاشمق ایچون وسیلە یاپ. و او ذاتی دە رحمت رحمانە وسیلە اتّخاذ ایت. عموم امّتڭ او رحمةً للعالمین اولان علیە الصّلاة والسّلام حقّندە حدسز بر كثرتلە رحمت معناسیلە صلوات كتیرمەلری، رحمت نە قدر قیمتدار بر هدیۀ الٰهیە و نە قدر كنیش بر دائرەسی اولدیغنی پارلاق بر صورتدە اثبات ایدر.

[الحاصل] خزینۀ رحمتڭ اڭ قیمتدار پیرلانطەسی و قاپوجیسی ذات احمدیە علیە الصّلاة والسّلام اولدیغی كبی، اڭ برنجی آناختاری دە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در. و اڭ قولای بر آناختاری دە صلواتدر.

(اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ كَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَتِكَ وَبِحُرْمَتِهٖ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنٖینَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ)

〚 سُبْحَانَكَ لَاعِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[اون برنجی سوز]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ وَالشَّمْسِ وَضُحٰیهَا٭ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰیهَا٭ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰیهَا٭ وَالَّیْلِ اِذَا یَغْشٰیهَا٭ وَالسَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰیهَا٭ وَالْاَرْضِ وَمَا طَحٰیهَا٭ وَنَفْسٍ وَمَا سَوّٰیهَا〛٭ الٰی اخرە

ای قرداش، اگر حكمت عالمڭ طلسمنی و خلقت انسانڭ معمّاسنی و حقیقت صلاتڭ رموزینی بر پارچە فهم ایتمك ایسترسەڭ، نفسملە برابر شو تمثیلی حكایەجگە باق.

بر زمان بر سلطان وارمش. ثروتجە اونڭ پك چوق خزینەلری وارمش. هم او خزینەلردە هر چشیت جواهر، الماس، زمرد بولونویورمش. هم كیزلی پك عجائب دفینەلری وارمش. هم كمالاتجە صنایع غریبەدە پك چوق مهارتی وارمش. هم حسابسز فنون عجیبەیە معرفتی و احاطەسی وارمش. هم نهایتسز علوم بدیعەیە علم و اطّلاعی وارمش.

هر جمال و كمال صاحبی، كندی جمال و كمالنی كورمك و كوسترمك ایستەمسی سرّنجە، او سلطان ذیشان دخی ایستەدیكە، بر مشهر آچسین. ایچندە سركیلر دیزسین. تا، ناسڭ انظارندە هم سلطنتنڭ حشمتنی، هم ثروتنڭ شعشعەسنی، هم كندی صنعتنڭ خارقەلرینی، هم كندی معرفتنڭ غریبەلرینی اظهار ایدوب كوسترسین. تا، جمال و كمال معنویسنی ایكی وجهلە مشاهدە ایتسین. بر وجهی، بالذّات نظر دقائق آشناسیلە كورسون.. دیگری، غیرڭ نظریلە باقسین.

بو حكمتە بناءً، جسیم و كنیش و محتشم بر قصری یاپمغە باشلادی. شاهانە بر صورتدە دائرەلرە،

منزللرە تقسیم ایتدی. خزینەلرینڭ تورلی تورلی مرصّعاتیلە سوسلندیردی. كندی دست صنعتنڭ اڭ لطیف، اڭ كوزل اثرلریلە زینتلندیردی. فنون حكمتنڭ اڭ اینجەلكلریلە تنظیم ایتدی، دوزلتدی. و علومنڭ آثار معجزەكارانەلریلە طوناتدی، تكمیل ایتدی.

صوڭرە هر بر طعام و نعمتلرینڭ بتون چشیتلرندن اڭ لذیذلرینی جامع سفرەلری او سرایدە قوردی. هر بر طائفەیە لایق بر سفرە تعیین ایتدی. اویلە سخاوتكارانە و اویلە صنعتپرورانە بر ضیافت عامّە احضار ایتدیكە، كویا هر بر سفرە یوزر صنایع لطیفەنڭ اثرلریلە وجود بولمش كبی، قیمتلی حدسز نعمتلری سردی. صوڭرە اقطار مملكتندەكی اهالی یی و رعیتنی سیرە و تنزّهە و ضیافتە دعوت ایتدی.

صوڭرە بر یاور اكرمنە سرایڭ حكمتلرینی و مشتملاتنڭ معنالرینی بیلدیرەرك، اونی استاد و تعریف ایدیجی تعیین ایتدی. تاكە سرایڭ صانعنی، سرایڭ مشتملاتیلە اهالی یە تعریف ایتسین. و سرایڭ نقشلرینڭ رموزلرینی بیلدیرسین. و ایچندەكی صنعتلرینڭ اشارتلرینی أوگرتسین. و درونندەكی منظوم مرصّعلرلە و غایت نظاملی جواهرلرلە سوسلنمش موزون نقوش نەدر و نە وجهلە سرای صاحبنڭ كمالاتنە و هنرلرینە دلالت ایتدكلرینی، او سرایە كیرنلرە تعریف ایتسین. و كیرمەنڭ آدابنی و سیرڭ مراسمنی بیلدیروب، او كورونمەین سلطانە قارشو رضاسی و مرضیّاتی دائرەسندە تشریفات مراسمنی بیلدیروب تعریف ایتسین.

ایشتە او معرّف استادڭ هر بر دائرەدە برر عونەسی بولونویور. كندیسی اڭ بیوك دائرەدە، شاكردلری ایچندە طورمش، بتون سیرجیلرە شویلە بر تبلیغاتدە بولونویور، دییوركە:

ای اهالی! شو قصرڭ مَلِكی اولان سیّدیمز، بو شیلرڭ اظهاریلە و بو سرایی یاپمەسیلە، كندینی سزلرە طانیتدیرمق ایستەیور. سز دخی اونی طانییڭز و كوزلجە طانیمغە چالیشیڭز. هم شو تزییناتیلە كندینی سزلرە سودیرمك ایستەیور. سز دخی اونڭ صنعتنی تقدیر و ایشلرینی استحسان ایلە كندیڭزی اوڭا سودیریڭز.

هم بو كوردیگڭز احسانات ایلە سزلرە محبّتنی كوسترییور. سز دخی اطاعت ایلە اوڭا محبّت ایدیڭز.

هم شو كورونن انعام و اكرام ایلە سزلرە شفقتنی و مرحمتنی كوسترییور.

سز دخی شكر ایلە اوڭا حرمت ایدیڭز.

هم شو كمالاتڭ آثاری ایلە، معنوی جمالنی سزلرە كوسترمك ایستەیور. سز دخی اونی كورمگە و توجّهنی قزانمغە اشتیاقڭزی كوستریڭز.

هم بتون شو كوردیگڭز مصنوعاتڭ و مزیّناتڭ اوستندە برر مخصوص سكّە، برر خصوصی خاتم، برر تقلید ایدیلمز طرّە قویمقلە، هر شی كندیسنە خاص اولدیغنی و كندی أثر دستی اولدیغنی و كندیسنڭ تك و یكتا، استقلال و انفراد صاحبی اولدیغنی سزلرە كوسترمك ایستەیور. سز دخی اونی تك و یكتا و مثلسز و نظیرسز، بی همتا طانییڭز و قبول ایدیڭز. داها بونڭ كبی، اوڭا و او مقامە مناسب سوزلری سیرجیلرە سویلەدی.

صوڭرە كیرن اهالی (ایكی كروهە)آیریلدیلر. [برنجی كروه] كندینی طانیمش، عقلی باشندە و قلبی یرندە اولدقلری ایچون، او سرایڭ ایچندەكی عجائبلرە باقدیلر و دیدیلركە: بوندە بر ایش وار. هم آڭلادیلركە، بیهودە دگل، عادی بر اویونجاق دگل. اونڭ ایچون مراق ایتدیلر. عجبا طلسمی نەدر؟ ایچندە نە وار؟ دییوب دوشونوركن،

بردن او معرّف استادڭؐ بیان ایتدیگی نطقنی خاطرلادیلر. آڭلادیلركە، بتون اسرارڭ آناختارلری اوندەدر. اوڭا متوجّهًا كیتدیلر و دیدیلر: (اَلسَّلَامُ عَلَیْكَ یَٓا اَیُّهَا الْاُسْتَاذْ) حقّاكە، شویلە محتشم سرایڭ سنڭ كبی صادق و مدقّق بر معرِّفی لازمدر. سیّدیمز سڭا نە بیلدیرمشسە، لطفًا بزە بیلدیریڭز. استادؐ ایسە، اوّل ذكری كچن نطقلری اونلرە دیدی. بونلر كوزلجە دیڭلەدیلر. اییجە قبول ایدوب تام استفادە ایتدیلر. پادشاهڭ مرضیّاتی دائرەسندە عمل ایتدیلر.

اونلرڭ شو ادبلی معاملە و وضعیتلری، او پادشاهڭ خوشنە كیتدیگندن، اونلری خاص و یوكسك و كوزللكلری توصیف ایدیلمز دیگر بر سرایە دعوت ایتدی. احسان ایتدی. هم اویلە بر جوّاد ملكە لایق و اویلە مطیع اهالی یە شایستە و اویلە ادبلی مسافرلرە مناسب و اویلە یوكسك بر قصرە شایان بر صورتدە اكرام ایتدی. دائمی اونلری سعادتلندیردی.

[ایكنجی كروه] ایسە، عقللری بوزولمش، قلبلری سونمش اولدقلرندن، سرایە كیردكلری وقت، نفسلرینە مغلوب اولوب، لذّتلی طعاملردن باشقە هیچ بر شیئە التفات ایتمدیلر. بتون او محاسندن كوزلرینی قپادیلر. و او استادڭؐ ارشاداتندن و شاكردلرینڭ ایقاظاتندن قولاقلرینی طیقادیلر.

حیوان كبی یییەرك اویقویە طالدیلر. ایچیلمەین، فقط بعض شیلر ایچون احضار ایدیلن اكسیرلردن ایچدیلر. سرخوش اولوب باغیردیلر، چاغیردیلر. سیرجی مسافرلری چوق راحتسز ایتدیلر. صانع ذی شانڭ دستورلرینە قارشو ادبسزلكدە بولوندیلر. سرای صاحبنڭ عسكرلری دە اونلری طوتوب، اویلە ادبسزلرە لایق بر حپسە آتدیلر.

ای بنملە برابر بو حكایەیی دیڭلەین آرقداش! البتە آڭلادڭكە، او حاكم ذی شان، بو قصری شو مذكور مقصدلر ایچون بنا ایتمشدر. شو مقصدلرڭ حصولی ایسە، (ایكی شیئە) متوقّفدر.

[بریسی] شو كوردیگمز و نطقنی ایشیتدیگمز استادڭؐ وجودیدر. چونكە او بولونمازسە، بتون مقصدلر بیهودە اولور. چونكە آڭلاشیلماز بر كتاب معلّمسز اولسە، معناسز بر كاغددن عبارت قالیر.

[ایكنجیسی] اهالی او استادڭؐ سوزینی قبول ایدوب دیڭلەمسیدر.

دیمك وجود استادؐ، وجود قصرڭ داعیسیدر. و اهالینڭ استماعی، قصرڭ بقاسنە سببدر. اویلە ایسە دینیلەبیلیركە: شو استادؐ اولماسەیدی، او مَلِك ذیشان شو قصری بنا ایتمزدی. هم یینە دینیلەبیلیركە: او استادڭؐ تعلیماتنی اهالی دیڭلەمدكلری وقت، البتە او قصر تبدیل و تحویل ایدیلەجك.

ای آرقداش! حكایە بورادە بیتدی. اگر شو تمثیلڭ سرّینی آڭلادڭسە، باق. حقیقتڭ یوزینی دە كور.

ایشتە او سرای شو عالمدركە، طاوانی تبسّم ایدن ییلدیزلرلە تنویر ایدیلمش كوك یوزیدر. طبانی ایسە، شرق و غربی كونا كون چیچكلرلە سوسلندیریلمش یر یوزیدر. او مَلِك ذیشان ایسە، ازل و ابد سلطانی اولان بر ذات مقدّسدركە، یدی قات سماوات و ارض و ایچلرندە اولان هر شی كندیلرینە مخصوص لسانلرلە او ذات مقدّسی تقدیس ایدوب، تسبیح ایدییورلر. هم اویلە بر مَلِك قدیركە، سماوات و ارضی آلتی كوندە یاراتارق عرش ربوبیتندە طوروب، كیجە و كوندوزی سیاه و بیاض ایكی خطّ كبی بربری آرقە صیرە دوندیروب، كائنات صحیفەسندە آیاتنی یازان.. و كونش و آی و ییلدیزلر امرینە مسخّر ذی حشمت و ذی قدرت بر ذات مقدّسدر.

او سرایڭ منزللری ایسە، شو اون سكز بیڭ عالمدركە، هر بریسی كندینە لایق بر طرز ایلە تزیین و تنظیم ایدیلمشدر. ایشتە او سرایدە كوردیگڭ صنایع غریبە ایسە، شو عالمدە كورونن قدرت الٰهیّەنڭ

معجزەلریدر. و او سرایدە كوردیگڭ طعاملر ایسە، شو عالمدە، هلە یاز موسمندە، هلە بارلە باغچەلرندە رحمت الٰهیەنڭ ثمرات خارقەلرینە اشارتدر. و اورادەكی اوجاق و مطبخ ایسە، بورادە قلبندە آتش اولان ارض و سطح ارضدر. و اورادە تمثیلدە كوردیگڭ كیزلی دفینەلرڭ جوهرلری ایسە، شو حقیقتدە اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ جلوەلرینە مثالدر. و تمثیلدە كوردیگڭ نقشلر و او نقشلرڭ رمزلری ایسە، شو عالمی سوسلندیرن منتظم مصنوعات و موزون نقوش قلمِ قدرتدركە، قدیر ذوالجلالڭ اسماسنە دلالت ایدرلر. و او استاد ایسە، محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامدر. عونەسی ایسە، انبیا علیهم السلامدر. و شاكردلری ایسە، اولیا و اصفیادر. او سرایدەكی حاكمڭ خدمتكارلری ایسە، شو عالمدە ملائكە علیهم السّلامە اشارتدر. تمثیلدە سیر و ضیافتە دعوت ایدیلن مسافرلر ایسە، شو دنیا مسافرخانەسندە انس و جن ایلە، انسانلرڭ خدمتكارلری اولان حیوانلرە اشارتدر. و او ایكی فرقە ایسە، بورادە بریسی اهل ایماندركە، كتاب كائناتڭ آیاتنڭ مفسّرلری اولان قرآن حكیمڭ شاكردلریدر. دیگر كروه ایسە، اهل كفر و طغیاندركە، نفس و شیطانە تابع اولوب، یالڭز حیات دنیویەیی طانییان، حیوان كبی، بلكە داها آشاغی صاغیر، دیلسز، ضالّین كروهیدر.

[برنجی قافلە] اولان سعدا و ابرار ایسە، ذوالجناحین اولان استادی دیڭلەدیلر. او استاد هم عبددر. عبودیت نقطەسندە ربّنی توصیف و تعریف ایدركە، جناب حقّڭ درگاهندە امّتنڭ ایلچیسی حكمندەدر. هم رسولدر، رسالت نقطەسندە ربّنڭ احكامنی، قرآن واسطەسیلە جن و انسە تبلیغ ایدر.

شو بختیار جماعت او رسولی دیڭلەیوب، قرآنە قولاق ویردیلر. كندیلرینی انواع عباداتڭ فهرستی اولان نماز ایلە، بر چوق مقامات عالیە ایچندە چوق لطیف وظیفەلرلە تلبّس ایتمش كوردیلر.

اوت، نمازڭ متنوّع اذكار و حركاتیلە اشارت ایتدیگی وظائفی، مقاماتی مفصّلاً كوردیلر. شویلەكە:

[اوّلًا] آثارە باقوب غائبانە معاملە صورتندە سلطنت ربوبیّتنڭ محاسننە تماشاكر مقامندە كندیلرینی كوردكلرندن، تكبیر و تسبیح وظیفەسنی ادا ایدوب، اللّٰە اكبر دیدیلر.

[ثانیًا] اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ جلوەلری اولان بدایعنە و پارلاق اثرلرینە دلّاللق مقامندە كورونمكلە سبحان اللّٰە و الحمد للّٰە دییەرك، تقدیس و تحمید وظیفەسنی ایفا ایتدیلر.

[ثالثًا] رحمت الٰهیەنڭ خزینەلرندە ادّخار ایدیلن نعمتلرینی ظاهر و باطن دویغولرلە طادوب آڭلامق مقامندە، شكر و ثنا وظیفەسنی أدایە باشلادیلر.

[رابعًا] اسمای الٰهیەنڭ دفینەلرندەكی جوهرلری معنوی جهازات میزانلریلە طارتوب بیلمك مقامندە تنزیه و مدح وظیفەسنە باشلادیلر.

[خامسًا] مسطر قدر اوستندە قلم قدرتیلە یازیلان مكتوبات ربانیەیی مطالعە مقامندە، تفكّر و استحسان وظیفەسنە باشلادیلر.

[سادسًا] اشیانڭ یاراتیلیشندەكی و مصنوعاتڭ صنعتندەكی لطیف اینجەلكلری و نازنین كوزللكلری تماشا ایلە تنزیه مقامندە، فاطر ذوالجلال و صانع ذوالجماللرینە محبّت و اشتیاق وظیفەسنە كیردیلر.

دیمك كائناتە و آثارە باقوب غائبانە معاملۀ عبودیتلە، مذكور مقاماتدە، مذكور وظائفی ایفا ایتدكدن صوڭرە، صانع حكیمڭ دخی معاملە و افعالنە باقمق درجەسنە چیقدیلركە، حاضرانە بر معاملۀ عبودیّت صورتندە اوّلا خالق ذوالجلالڭ كندی صنعتنڭ معجزەلریلە كندینی ذی شعورە طانیتدیرمەسنە قارشو حیرت ایچندە بر معرفت ایلە مقابلە ایدرك (سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ) دیدیلر. سنڭ تعریف ایدیجیلرڭ بتون مصنوعاتڭدەكی معجزەلرڭدر، دیدیلر.

صوڭرە او رحمانڭ كندی رحمتنڭ كوزل میوەلریلە كندینی سودیرمسنە قارشو محبّت و عشق ایلە مقابلە ایدوب 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیدیلر.

صوڭرە او منعم حقیقینڭ طاتلی نعمتلریلە ترحّم و شفقتنی كوسترمسنە قارشو شكر و حمد ایلە مقابلە ایدوب دیدیلر: (سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ) سنڭ حق شكریڭی ناصل ادا ایدەبیلیرز؟ سن اویلە شكرە لایق بر مشكورسڭكە، بتون كائناتە سریلمش بتون احساناتڭ آچیق لسان حاللری، شكر و ثناڭی اوقویورلر. هم عالَم چارشوسندە دیزیلمش و زمینڭ یوزینە سرپیلمش بتون نعمتلرڭ، سنڭ حمد و مدحڭی اعلان ایدوب بیلدیرییورلر. هم رحمت و نعمتڭ منظوم میوەلری و موزون یمیشلری، سنڭ جود و كرمڭە شهادت ایتمكلە سنڭ شكریڭی انظار مخلوقات اوڭندە ابقا ایدییورلر.