[الحاصل] خزینۀ رحمتڭ اڭ قیمتدار پیرلانطەسی و قاپوجیسی ذات احمدیە علیە الصّلاة والسّلام اولدیغی كبی، اڭ برنجی آناختاری دە 〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 در. و اڭ قولای بر آناختاری دە صلواتدر.

(اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ كَمَا یَلٖیقُ بِرَحْمَتِكَ وَبِحُرْمَتِهٖ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنٖینَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ)

〚 سُبْحَانَكَ لَاعِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[اون برنجی سوز]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ وَالشَّمْسِ وَضُحٰیهَا٭ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰیهَا٭ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰیهَا٭ وَالَّیْلِ اِذَا یَغْشٰیهَا٭ وَالسَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰیهَا٭ وَالْاَرْضِ وَمَا طَحٰیهَا٭ وَنَفْسٍ وَمَا سَوّٰیهَا〛٭ الٰی اخرە

ای قرداش، اگر حكمت عالمڭ طلسمنی و خلقت انسانڭ معمّاسنی و حقیقت صلاتڭ رموزینی بر پارچە فهم ایتمك ایسترسەڭ، نفسملە برابر شو تمثیلی حكایەجگە باق.

بر زمان بر سلطان وارمش. ثروتجە اونڭ پك چوق خزینەلری وارمش. هم او خزینەلردە هر چشیت جواهر، الماس، زمرد بولونویورمش. هم كیزلی پك عجائب دفینەلری وارمش. هم كمالاتجە صنایع غریبەدە پك چوق مهارتی وارمش. هم حسابسز فنون عجیبەیە معرفتی و احاطەسی وارمش. هم نهایتسز علوم بدیعەیە علم و اطّلاعی وارمش.

هر جمال و كمال صاحبی، كندی جمال و كمالنی كورمك و كوسترمك ایستەمسی سرّنجە، او سلطان ذیشان دخی ایستەدیكە، بر مشهر آچسین. ایچندە سركیلر دیزسین. تا، ناسڭ انظارندە هم سلطنتنڭ حشمتنی، هم ثروتنڭ شعشعەسنی، هم كندی صنعتنڭ خارقەلرینی، هم كندی معرفتنڭ غریبەلرینی اظهار ایدوب كوسترسین. تا، جمال و كمال معنویسنی ایكی وجهلە مشاهدە ایتسین. بر وجهی، بالذّات نظر دقائق آشناسیلە كورسون.. دیگری، غیرڭ نظریلە باقسین.

بو حكمتە بناءً، جسیم و كنیش و محتشم بر قصری یاپمغە باشلادی. شاهانە بر صورتدە دائرەلرە،

منزللرە تقسیم ایتدی. خزینەلرینڭ تورلی تورلی مرصّعاتیلە سوسلندیردی. كندی دست صنعتنڭ اڭ لطیف، اڭ كوزل اثرلریلە زینتلندیردی. فنون حكمتنڭ اڭ اینجەلكلریلە تنظیم ایتدی، دوزلتدی. و علومنڭ آثار معجزەكارانەلریلە طوناتدی، تكمیل ایتدی.

صوڭرە هر بر طعام و نعمتلرینڭ بتون چشیتلرندن اڭ لذیذلرینی جامع سفرەلری او سرایدە قوردی. هر بر طائفەیە لایق بر سفرە تعیین ایتدی. اویلە سخاوتكارانە و اویلە صنعتپرورانە بر ضیافت عامّە احضار ایتدیكە، كویا هر بر سفرە یوزر صنایع لطیفەنڭ اثرلریلە وجود بولمش كبی، قیمتلی حدسز نعمتلری سردی. صوڭرە اقطار مملكتندەكی اهالی یی و رعیتنی سیرە و تنزّهە و ضیافتە دعوت ایتدی.

صوڭرە بر یاور اكرمنە سرایڭ حكمتلرینی و مشتملاتنڭ معنالرینی بیلدیرەرك، اونی استاد و تعریف ایدیجی تعیین ایتدی. تاكە سرایڭ صانعنی، سرایڭ مشتملاتیلە اهالی یە تعریف ایتسین. و سرایڭ نقشلرینڭ رموزلرینی بیلدیرسین. و ایچندەكی صنعتلرینڭ اشارتلرینی أوگرتسین. و درونندەكی منظوم مرصّعلرلە و غایت نظاملی جواهرلرلە سوسلنمش موزون نقوش نەدر و نە وجهلە سرای صاحبنڭ كمالاتنە و هنرلرینە دلالت ایتدكلرینی، او سرایە كیرنلرە تعریف ایتسین. و كیرمەنڭ آدابنی و سیرڭ مراسمنی بیلدیروب، او كورونمەین سلطانە قارشو رضاسی و مرضیّاتی دائرەسندە تشریفات مراسمنی بیلدیروب تعریف ایتسین.

ایشتە او معرّف استادڭ هر بر دائرەدە برر عونەسی بولونویور. كندیسی اڭ بیوك دائرەدە، شاكردلری ایچندە طورمش، بتون سیرجیلرە شویلە بر تبلیغاتدە بولونویور، دییوركە:

ای اهالی! شو قصرڭ مَلِكی اولان سیّدیمز، بو شیلرڭ اظهاریلە و بو سرایی یاپمەسیلە، كندینی سزلرە طانیتدیرمق ایستەیور. سز دخی اونی طانییڭز و كوزلجە طانیمغە چالیشیڭز. هم شو تزییناتیلە كندینی سزلرە سودیرمك ایستەیور. سز دخی اونڭ صنعتنی تقدیر و ایشلرینی استحسان ایلە كندیڭزی اوڭا سودیریڭز.

هم بو كوردیگڭز احسانات ایلە سزلرە محبّتنی كوسترییور. سز دخی اطاعت ایلە اوڭا محبّت ایدیڭز.

هم شو كورونن انعام و اكرام ایلە سزلرە شفقتنی و مرحمتنی كوسترییور.

سز دخی شكر ایلە اوڭا حرمت ایدیڭز.

هم شو كمالاتڭ آثاری ایلە، معنوی جمالنی سزلرە كوسترمك ایستەیور. سز دخی اونی كورمگە و توجّهنی قزانمغە اشتیاقڭزی كوستریڭز.

هم بتون شو كوردیگڭز مصنوعاتڭ و مزیّناتڭ اوستندە برر مخصوص سكّە، برر خصوصی خاتم، برر تقلید ایدیلمز طرّە قویمقلە، هر شی كندیسنە خاص اولدیغنی و كندی أثر دستی اولدیغنی و كندیسنڭ تك و یكتا، استقلال و انفراد صاحبی اولدیغنی سزلرە كوسترمك ایستەیور. سز دخی اونی تك و یكتا و مثلسز و نظیرسز، بی همتا طانییڭز و قبول ایدیڭز. داها بونڭ كبی، اوڭا و او مقامە مناسب سوزلری سیرجیلرە سویلەدی.

صوڭرە كیرن اهالی (ایكی كروهە)آیریلدیلر. [برنجی كروه] كندینی طانیمش، عقلی باشندە و قلبی یرندە اولدقلری ایچون، او سرایڭ ایچندەكی عجائبلرە باقدیلر و دیدیلركە: بوندە بر ایش وار. هم آڭلادیلركە، بیهودە دگل، عادی بر اویونجاق دگل. اونڭ ایچون مراق ایتدیلر. عجبا طلسمی نەدر؟ ایچندە نە وار؟ دییوب دوشونوركن،

بردن او معرّف استادڭؐ بیان ایتدیگی نطقنی خاطرلادیلر. آڭلادیلركە، بتون اسرارڭ آناختارلری اوندەدر. اوڭا متوجّهًا كیتدیلر و دیدیلر: (اَلسَّلَامُ عَلَیْكَ یَٓا اَیُّهَا الْاُسْتَاذْ) حقّاكە، شویلە محتشم سرایڭ سنڭ كبی صادق و مدقّق بر معرِّفی لازمدر. سیّدیمز سڭا نە بیلدیرمشسە، لطفًا بزە بیلدیریڭز. استادؐ ایسە، اوّل ذكری كچن نطقلری اونلرە دیدی. بونلر كوزلجە دیڭلەدیلر. اییجە قبول ایدوب تام استفادە ایتدیلر. پادشاهڭ مرضیّاتی دائرەسندە عمل ایتدیلر.

اونلرڭ شو ادبلی معاملە و وضعیتلری، او پادشاهڭ خوشنە كیتدیگندن، اونلری خاص و یوكسك و كوزللكلری توصیف ایدیلمز دیگر بر سرایە دعوت ایتدی. احسان ایتدی. هم اویلە بر جوّاد ملكە لایق و اویلە مطیع اهالی یە شایستە و اویلە ادبلی مسافرلرە مناسب و اویلە یوكسك بر قصرە شایان بر صورتدە اكرام ایتدی. دائمی اونلری سعادتلندیردی.

[ایكنجی كروه] ایسە، عقللری بوزولمش، قلبلری سونمش اولدقلرندن، سرایە كیردكلری وقت، نفسلرینە مغلوب اولوب، لذّتلی طعاملردن باشقە هیچ بر شیئە التفات ایتمدیلر. بتون او محاسندن كوزلرینی قپادیلر. و او استادڭؐ ارشاداتندن و شاكردلرینڭ ایقاظاتندن قولاقلرینی طیقادیلر.

حیوان كبی یییەرك اویقویە طالدیلر. ایچیلمەین، فقط بعض شیلر ایچون احضار ایدیلن اكسیرلردن ایچدیلر. سرخوش اولوب باغیردیلر، چاغیردیلر. سیرجی مسافرلری چوق راحتسز ایتدیلر. صانع ذی شانڭ دستورلرینە قارشو ادبسزلكدە بولوندیلر. سرای صاحبنڭ عسكرلری دە اونلری طوتوب، اویلە ادبسزلرە لایق بر حپسە آتدیلر.

ای بنملە برابر بو حكایەیی دیڭلەین آرقداش! البتە آڭلادڭكە، او حاكم ذی شان، بو قصری شو مذكور مقصدلر ایچون بنا ایتمشدر. شو مقصدلرڭ حصولی ایسە، (ایكی شیئە) متوقّفدر.

[بریسی] شو كوردیگمز و نطقنی ایشیتدیگمز استادڭؐ وجودیدر. چونكە او بولونمازسە، بتون مقصدلر بیهودە اولور. چونكە آڭلاشیلماز بر كتاب معلّمسز اولسە، معناسز بر كاغددن عبارت قالیر.

[ایكنجیسی] اهالی او استادڭؐ سوزینی قبول ایدوب دیڭلەمسیدر.

دیمك وجود استادؐ، وجود قصرڭ داعیسیدر. و اهالینڭ استماعی، قصرڭ بقاسنە سببدر. اویلە ایسە دینیلەبیلیركە: شو استادؐ اولماسەیدی، او مَلِك ذیشان شو قصری بنا ایتمزدی. هم یینە دینیلەبیلیركە: او استادڭؐ تعلیماتنی اهالی دیڭلەمدكلری وقت، البتە او قصر تبدیل و تحویل ایدیلەجك.

ای آرقداش! حكایە بورادە بیتدی. اگر شو تمثیلڭ سرّینی آڭلادڭسە، باق. حقیقتڭ یوزینی دە كور.

ایشتە او سرای شو عالمدركە، طاوانی تبسّم ایدن ییلدیزلرلە تنویر ایدیلمش كوك یوزیدر. طبانی ایسە، شرق و غربی كونا كون چیچكلرلە سوسلندیریلمش یر یوزیدر. او مَلِك ذیشان ایسە، ازل و ابد سلطانی اولان بر ذات مقدّسدركە، یدی قات سماوات و ارض و ایچلرندە اولان هر شی كندیلرینە مخصوص لسانلرلە او ذات مقدّسی تقدیس ایدوب، تسبیح ایدییورلر. هم اویلە بر مَلِك قدیركە، سماوات و ارضی آلتی كوندە یاراتارق عرش ربوبیتندە طوروب، كیجە و كوندوزی سیاه و بیاض ایكی خطّ كبی بربری آرقە صیرە دوندیروب، كائنات صحیفەسندە آیاتنی یازان.. و كونش و آی و ییلدیزلر امرینە مسخّر ذی حشمت و ذی قدرت بر ذات مقدّسدر.

او سرایڭ منزللری ایسە، شو اون سكز بیڭ عالمدركە، هر بریسی كندینە لایق بر طرز ایلە تزیین و تنظیم ایدیلمشدر. ایشتە او سرایدە كوردیگڭ صنایع غریبە ایسە، شو عالمدە كورونن قدرت الٰهیّەنڭ

معجزەلریدر. و او سرایدە كوردیگڭ طعاملر ایسە، شو عالمدە، هلە یاز موسمندە، هلە بارلە باغچەلرندە رحمت الٰهیەنڭ ثمرات خارقەلرینە اشارتدر. و اورادەكی اوجاق و مطبخ ایسە، بورادە قلبندە آتش اولان ارض و سطح ارضدر. و اورادە تمثیلدە كوردیگڭ كیزلی دفینەلرڭ جوهرلری ایسە، شو حقیقتدە اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ جلوەلرینە مثالدر. و تمثیلدە كوردیگڭ نقشلر و او نقشلرڭ رمزلری ایسە، شو عالمی سوسلندیرن منتظم مصنوعات و موزون نقوش قلمِ قدرتدركە، قدیر ذوالجلالڭ اسماسنە دلالت ایدرلر. و او استاد ایسە، محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامدر. عونەسی ایسە، انبیا علیهم السلامدر. و شاكردلری ایسە، اولیا و اصفیادر. او سرایدەكی حاكمڭ خدمتكارلری ایسە، شو عالمدە ملائكە علیهم السّلامە اشارتدر. تمثیلدە سیر و ضیافتە دعوت ایدیلن مسافرلر ایسە، شو دنیا مسافرخانەسندە انس و جن ایلە، انسانلرڭ خدمتكارلری اولان حیوانلرە اشارتدر. و او ایكی فرقە ایسە، بورادە بریسی اهل ایماندركە، كتاب كائناتڭ آیاتنڭ مفسّرلری اولان قرآن حكیمڭ شاكردلریدر. دیگر كروه ایسە، اهل كفر و طغیاندركە، نفس و شیطانە تابع اولوب، یالڭز حیات دنیویەیی طانییان، حیوان كبی، بلكە داها آشاغی صاغیر، دیلسز، ضالّین كروهیدر.

[برنجی قافلە] اولان سعدا و ابرار ایسە، ذوالجناحین اولان استادی دیڭلەدیلر. او استاد هم عبددر. عبودیت نقطەسندە ربّنی توصیف و تعریف ایدركە، جناب حقّڭ درگاهندە امّتنڭ ایلچیسی حكمندەدر. هم رسولدر، رسالت نقطەسندە ربّنڭ احكامنی، قرآن واسطەسیلە جن و انسە تبلیغ ایدر.

شو بختیار جماعت او رسولی دیڭلەیوب، قرآنە قولاق ویردیلر. كندیلرینی انواع عباداتڭ فهرستی اولان نماز ایلە، بر چوق مقامات عالیە ایچندە چوق لطیف وظیفەلرلە تلبّس ایتمش كوردیلر.

اوت، نمازڭ متنوّع اذكار و حركاتیلە اشارت ایتدیگی وظائفی، مقاماتی مفصّلاً كوردیلر. شویلەكە:

[اوّلًا] آثارە باقوب غائبانە معاملە صورتندە سلطنت ربوبیّتنڭ محاسننە تماشاكر مقامندە كندیلرینی كوردكلرندن، تكبیر و تسبیح وظیفەسنی ادا ایدوب، اللّٰە اكبر دیدیلر.

[ثانیًا] اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ جلوەلری اولان بدایعنە و پارلاق اثرلرینە دلّاللق مقامندە كورونمكلە سبحان اللّٰە و الحمد للّٰە دییەرك، تقدیس و تحمید وظیفەسنی ایفا ایتدیلر.

[ثالثًا] رحمت الٰهیەنڭ خزینەلرندە ادّخار ایدیلن نعمتلرینی ظاهر و باطن دویغولرلە طادوب آڭلامق مقامندە، شكر و ثنا وظیفەسنی أدایە باشلادیلر.

[رابعًا] اسمای الٰهیەنڭ دفینەلرندەكی جوهرلری معنوی جهازات میزانلریلە طارتوب بیلمك مقامندە تنزیه و مدح وظیفەسنە باشلادیلر.

[خامسًا] مسطر قدر اوستندە قلم قدرتیلە یازیلان مكتوبات ربانیەیی مطالعە مقامندە، تفكّر و استحسان وظیفەسنە باشلادیلر.

[سادسًا] اشیانڭ یاراتیلیشندەكی و مصنوعاتڭ صنعتندەكی لطیف اینجەلكلری و نازنین كوزللكلری تماشا ایلە تنزیه مقامندە، فاطر ذوالجلال و صانع ذوالجماللرینە محبّت و اشتیاق وظیفەسنە كیردیلر.

دیمك كائناتە و آثارە باقوب غائبانە معاملۀ عبودیتلە، مذكور مقاماتدە، مذكور وظائفی ایفا ایتدكدن صوڭرە، صانع حكیمڭ دخی معاملە و افعالنە باقمق درجەسنە چیقدیلركە، حاضرانە بر معاملۀ عبودیّت صورتندە اوّلا خالق ذوالجلالڭ كندی صنعتنڭ معجزەلریلە كندینی ذی شعورە طانیتدیرمەسنە قارشو حیرت ایچندە بر معرفت ایلە مقابلە ایدرك (سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ) دیدیلر. سنڭ تعریف ایدیجیلرڭ بتون مصنوعاتڭدەكی معجزەلرڭدر، دیدیلر.

صوڭرە او رحمانڭ كندی رحمتنڭ كوزل میوەلریلە كندینی سودیرمسنە قارشو محبّت و عشق ایلە مقابلە ایدوب 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیدیلر.

صوڭرە او منعم حقیقینڭ طاتلی نعمتلریلە ترحّم و شفقتنی كوسترمسنە قارشو شكر و حمد ایلە مقابلە ایدوب دیدیلر: (سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ) سنڭ حق شكریڭی ناصل ادا ایدەبیلیرز؟ سن اویلە شكرە لایق بر مشكورسڭكە، بتون كائناتە سریلمش بتون احساناتڭ آچیق لسان حاللری، شكر و ثناڭی اوقویورلر. هم عالَم چارشوسندە دیزیلمش و زمینڭ یوزینە سرپیلمش بتون نعمتلرڭ، سنڭ حمد و مدحڭی اعلان ایدوب بیلدیرییورلر. هم رحمت و نعمتڭ منظوم میوەلری و موزون یمیشلری، سنڭ جود و كرمڭە شهادت ایتمكلە سنڭ شكریڭی انظار مخلوقات اوڭندە ابقا ایدییورلر.

صوڭرە شو كائنات یوزلرندە دگیشن موجودات آیینەلرندە جمال و جلالنڭ، كمال و كبریاسنڭ اظهارینە قارشو اللّٰە اكبر دییوب تعظیم ایچندە بر عجز ایلە ركوعە كیدوب، محویّت ایچندە محبّت و حیرتلە سجدە ایدوب مقابلە ایتدیلر.

صوڭرە او غنیّ مطلقڭ ثروتنڭ چوقلغنی و رحمتنڭ كنیشلگنی كوسترمسنە قارشو فقر و احتیاجلرینی اظهار ایدوب، دعا ایدوب ایستەمكلە مقابلە ایدوب 〚 وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دیدیلر.

صوڭرە او صانع ذوالجلالڭ كندی صنعتنڭ لطیفلرینی و خارقەلرینی و آنتیقەلرینی سركیلرلە تشهیرگاە انامدە نشرینە قارشو (ما شاء اللّٰە) دییوب تقدیر ایدرك، نە كوزل یاپیلمش دییوب استحسان ایدرك، (بارك اللّٰە) دییوب مشاهدە ایتمك، (آمنّا) دییوب شهادت ایتمكلە، كلیڭز، باقیڭز، حیران اولارق (حَیَّ عَلَی الْفَلَاحِ) دییوب هركسی شاهد طوتمقلە مقابلە ایتدیلر.

هم او سلطان ازل و ابدڭ كائناتڭ اقطارندە كندی ربوبیّتنڭ سلطنتنی اعلان و واحدیتنڭ اظهارینە قارشو توحید و تصدیق ایدوب (سَمِعْنَا وَاَطَعْنَا)دییەرك، اطاعت و انقیاد ایلە مقابلە ایتدیلر.

صوڭرە ربّ العالمینڭ الوهیتنڭ اظهارینە قارشو، ضعف ایچندە عجزلرینی و احتیاج ایچندە فقرلرینی اعلاندن عبارت اولان عبودیتلە و عبودیتڭ خلاصەسی اولان نمازلە مقابلە ایتدیلر.

داها بونلر كبی كونا كون عبودیت وظیفەلریلە شو دار دنیا دینیلن مسجد كبیرندە فریضۀ عمرلرینی و وظیفۀ حیاتلرینی ادا ایدوب احسن تقویم صورتنی آلدیلر. بتون مخلوقات اوستندە اویلە بر مرتبەیە چیقدیلركە، یمن ایمان ایلە، امن امانت ایلە مجهّز امین بر خلیفۀ ارض اولدیلر.

و شو میدان تجربە و شو دستگاە امتحاندن صوڭرە اونلرڭ ربّ كریمی اونلرڭ ایمانلرینە مكافات اولارق سعادت ابدیەیە و اسلامیتلرینە اجرت اولارق دار السلامە دعوت ایدرك اویلە بر اكرام ایتدی و ایدەجككە، هیچ كوزلر كورمەمش و قولاقلر ایشیتمەمش و قلب بشرە خطور ایتمەمش بر صورتدە، غایت پارلاق بر طرزدە رحمتنە مظهر ایتدی. و اونلرە ابدیّت و بقا ویردی.

چونكە ابدی و سرمدی اولان بر جمالڭ سیرجی مشتاقلری و آیینەدار عاشقلری، البتە باقی قالوب ابدە كیدەجكدر. ایشتە قرآن شاكردلرینڭ عاقبتلری بویلەدر. جناب حق بزلری اونلردن أیلەسین. آمین آمین آمین.

(امّا فجّار و اشرار اولان دیگر كروه) ایسە، حدّ بلوغ ایلە شو عالَم سراینە كیردكلری وقت، بتون وحدانیّتڭ دلیللرینە قارشو كفر ایلە مقابلە ایدوب و بتون نعمتلرینە قارشو كفران ایلە مقابلە ایدرك و بتون موجوداتی قیمتسزلك ایلە كافرانە بر اتهام ایلە تحقیر ایتدیلر. و بتون اسمای الٰهیەنڭ تجلّیاتنە قارشو رد و انكار ایلە مقابلە ایتدكلرندن، آز وقتدە نهایتسز بر جنایت ایشلەدیلر. نهایتسز بر عذابە مستحق اولدیلر. اوت، انسانە سرمایۀ عمر و جهازات انسانیە، مذكور وظائف ایچون ویریلمشدر.

ای سرسم نفسم و ای پرهوس آرقداشم! آیا، ظن ایدییورمیسڭزكە، وظیفۀ حیاتڭز یالڭز تربیۀ مدنیە ایلە كوزلجە محافظۀ نفس ایتمكدر؟ عیب اولماسین، بطن و فرجڭ خدمتنەمی منحصردر؟ یاخود ظن ایدییورمیسڭزكە، حیاتڭزڭ ماكینەسندە درج ایدیلن شو نازك لطائف و معنویات و شو حسّاس اعضا و آلات و شو منتظم جوارح و جهازات.. و شو متجسّس حواس و حسّیاتڭ غایۀ یگانەسی، شو حیات فانیەدە نفس رذیلەنڭ هوسات سفلیەسنڭ تطمینی ایچون استعمالنەمی منحصردر؟ حاشا و كلّا! بلكە وجودیڭزدە شونلرڭ یاراتیلمسی و فطرتڭزدە بونلرڭ غایۀ ادخالی (ایكی اساسدر).

[برنجیسی] جناب منعم حقیقینڭ بتون نعمتلرینڭ هر بر چشیتلرینی سزە احساس ایتدیروب، شكر ایتدیرمكدن عبارتدر. سز دە حسّ ایدوب، شكر و عبادتنی ایتملیسڭز.

[ایكنجیسی] عالمە تجلّی ایدن اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ بتون تجلّیاتنڭ اقسامنی برر برر سزە او جهازات واسطەسیلە بیلدیروب، طانیتدیرمقدر. سز دە طاتمقلە طانییارق ایمان كتیرملیسڭز.

ایشتە بو ایكی اساس اوزرینە كمالات انسانیە نشو و نما بولور. بونڭلە انسان، انسان اولور.

انسانیتڭ جهازاتی حیوان كبی حیات دنیویەیی قزانمق ایچون ویریلمەمش اولدیغنە شو تمثیل سرّیلە باق.

مثلا بر ذات، بر خدمتجیسنە یگرمی آلتون ویردی. تا مخصوص قماشدن كندیسنە بر قات لباس آلسین. او خدمتجی كیتدی، او قماشڭ اعلاسندن مكمّل بر لباس آلدی، كییدی. صوڭرە او ذات، دیگر بر خدمتكارینە بیڭ آلتون ویروب، بر كاغد ایچندە بعض شیلر یازیلی اولارق اونڭ جیبنە قویدی، تجارتە كوندردی. شیمدی عقلی باشندە اولان بیلیركە، او سرمایە، بر قات لباس آلمق ایچون دگلدر. چونكە اوّلكی خدمتكار یگرمی آلتون ایلە اڭ اعلا بر قماشدن بر قات لباس آلمش اولدیغندن، البتە بو بیڭ آلتون، بر قات لباسە

صرف ایدیلمز. شاید بو ایكنجی خدمتكار جیبنە قونولان كاغدی اوقومایوب، بلكە اوّلكی خدمتجی یە باقوب، بتون پارەیی بر دكّانجی یە بر قات لباس ایچون ویرسە، هم او قماشڭ اڭ چوروگندن و آرقداشنڭ لباسندن اللی درجە داها آشاغی بر لباس آلسە، البتە او خادم، نهایت درجەدە احمقلق ایتمش اولاجغی ایچون، شدّتلە تعذیب و حدّتلە تأدیب ایدیلەجكدر.

ای نفسم و ای آرقداشم! عقلڭزی باشڭزە طوپلاییڭز. سرمایۀ عمریڭزی و استعداد حیاتڭزی حیوان كبی، بلكە حیواندن چوق آشاغی بر درجەدە شو حیات فانیەیە و لذّت مادّیەیە صرف ایتمەییڭز. یوقسە سرمایەجە اڭ اعلا حیواندن اللی درجە یوكسك اولدیغڭز حالدە، اڭ ادناسندن اللی درجە آشاغی دوشرسڭز.

ای غافل نفسم! سنڭ حیاتڭڭ غایەسنی و حیاتڭڭ ماهیّتنی، هم حیاتڭڭ صورتنی، هم حیاتڭڭ سرّ حقیقتنی، هم حیاتڭڭ كمال سعادتنی بر درجە آڭلامق ایسترسەڭ، باق. سنڭ حیاتڭڭ غایەلرینڭ اجمالی طقوز امردر.

[برنجیسی] سنڭ وجودڭدە قونولان دویغولر ترازولریلە، رحمت الٰهیەنڭ خزینەلرندە ادّخار ایدیلن نعمتلری طارتمقدر و كلّی شكردر.

[ایكنجیسی] سنڭ فطرتڭدە وضع ایدیلن جهازاتڭ آناختارلری ایلە اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ كیزلی دفینەلرینی آچمقدر. ذات اقدس الٰهی یی او اسما ایلە طانیمقدر.

[اوچنجیسی] شو تشهیرگاە دنیادە، مخلوقات نظرندە اسمای الٰهیەنڭ سڭا طاقدقلری غریب صنعتلرینی و لطیف جلوەلرینی بیلەرك حیاتڭلە تشهیر و اظهار ایتمكدر.

[دردنجیسی] لسان حال و لسان قالڭلە خالقڭڭ دركاە ربوبیتنە عبودیتڭی اعلان ایتمكدر.

[بشنجیسی] ناصل بر عسكر، پادشاهندن آلدیغی تورلی تورلی نشانلری رسمی وقتلردە طاقوب پادشاهڭ نظرندە كورونمكلە، پادشاهنڭ التفاتات آثارینی كوستردیگی كبی، سن دخی اسمای الٰهیەنڭ جلوەلرینڭ سڭا ویردكلری لطائف انسانیە مرصّعاتیلە بیلەرك سوسلنوب، او شاهد ازلینڭ نظر شهود و اشهادینە كورونمكدر.

[آلتنجیسی] ذوی الحیات اولانلرڭ تظاهرات حیاتیە دینیلن خالقلرینە تحیّاتلرینی و رموزات حیاتیە دینیلن صانعلرینە تسبیحاتلرینی و ثمرات و غایات حیاتیە دینیلن واهب الحیاتە عرض عبودیتلرینی بیلەرك مشاهدە ایتمك، تفكّرلە كوروب شهادتلە كوسترمكدر.

[یدنجیسی] سنڭ حیاتڭە ویریلن جزئی علم و قدرت و ارادە كبی صفت و حاللرڭدن كوچك نمونەلرینی واحد قیاسی اتّخاذ ایلە، خالق ذوالجلالڭ صفات مطلقەسنی و شئون مقدّسەسنی بو اولچولرلە بیلمكدر. مثلا سن، جزئی اقتدارڭ و جزئی علمڭ و جزئی ارادەڭ ایلە بو خانەیی منتظم یاپدیغڭدن، شو قصر عالمڭ سنڭ خانەڭدن بیوكلگی درجەسندە شو عالمڭ اوستەسنی او نسبتدە قدیر، علیم، حكیم، مدبّر بیلمك لازمدر.

[سكزنجیسی] شو عالمڭ موجوداتنڭ هر بریسنڭ كندیسنە مخصوص بر دیل ایلە خالقنڭ وحدانیتنە و صانعنڭ ربوبیّتنە دائر معنوی سوزلرینی فهم ایتمكدر.

[طوقوزنجیسی] عجز و ضعفڭ، فقر و احتیاجڭ اولچوسیلە قدرت الٰهیّە و غنای ربّانیەنڭ درجات تجلّیاتنی آڭلامقدر. ناصلكە آچلغڭ درجەلری نسبتندە و احتیاجڭ انواعی مقدارنجە، طعامڭ لذّت و درجاتی و چشیتلری آڭلاشیلیر. اونڭ كبی، سن دە نهایتسز عجزڭ و فقرڭ ایلە نهایتسز قدرت و غنای الٰهیەنڭ درجاتنی فهم ایتملیسڭ.

ایشتە سنڭ حیاتڭڭ غایەلری، اجمالًا بونلر كبی امرلردر. شیمدی كندی حیاتڭڭ ماهیّتنە باقكە، او ماهیتڭڭ اجمالی شودر:

[١] اسمای الٰهیەیە عائد غرائبڭ فهرستی. [٢] هم شئون و صفات الٰهیەنڭ بر مقیاسی. [٣] هم كائناتدەكی عالملرڭ بر میزانی. [٤] هم بو عالم كبیرڭ بر لیستەسی. [٥] هم شو كائناتڭ بر خریطەسی. [٦] هم شو كتاب اكبرڭ بر فذلكەسی. [٧] هم قدرتڭ كیزلی دفینەلرینی آچاجق بر آناختار كولچەسی. [٨] هم موجوداتە سرپیلن و أوقاتە طاقیلان كمالاتڭ بر احسن تقویمیدر. ایشتە ماهیت حیاتڭ، بونلر كبی امرلردر.

شیمدی سنڭ حیاتڭڭ صورتی و طرز وظیفەسی شودركە: حیاتڭ بر كلمۀ مكتوبەدر. قلم قدرتلە یازیلمش حكمتنما بر سوزدر. كوروب و ایشیتیلوب اسمای حسنایە دلالت ایدر. ایشتە حیاتڭڭ صورتی بو كبی امرلردر.

شیمدی حیاتڭڭ سرّ حقیقتی شودركە: تجلّئ احدیتە و جلوۀ صمدیتە آیینەلكدر. یعنی بتون عالمە تجلّی ایدن اسمانڭ نقطۀ محراقیەسی حكمندە بر جامعیتلە ذات احد صمدە آیینەلكدر.

شیمدی حیاتڭڭ سعادت ایچندەكی كمالی ایسە، سنڭ حیاتڭڭ آیینەسندە تمثّل ایدن شمس ازلینڭ انوارینی حسّ ایدوب سومكدر. ذی شعور اولارق اوڭا شوق كوسترمكدر. اونڭ محبّتیلە كندڭدن كچمكدر. قلبڭڭ كوز ببگندە عكس نورینی یرلشدیرمكدر.

ایشتە بو سردندركە، سنی اعلای علّیینە چیقاران بر حدیث قدسینڭ مأٓل شریفی اولان [مَنْ نَكُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَاتُ و زَمٖینْ اَزْ عَجَبْ كُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنٖینْ] دینیلمشدر.

ایشتە ای نفسم! حیاتڭ بویلە علوی غایاتە متوجّه اولدیغی و شویلە قیمتلی خزینەلری جامع اولدیغی حالدە، هیچ عقل و انصافە لایقمیدركە، هیچ اندر هیچ اولان موقّت حظوظات نفسانیەیە و كچیجی لذائذ دنیویەیە حیاتڭی صرف ایدوب ضایع ایدرسڭ. اگر ضایع ایتمەمك ایسترسەڭ، كچن تمثیل و حقیقتە رمز ایدن 〚 وَالشَّمْسِ وَضُحٰیهَا٭ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰیهَا٭ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰیهَا٭ وَالَّیْلِ اِذَا یَغْشٰیهَا٭ وَالسَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰیهَا٭ وَالْاَرْضِ وَمَا طَحٰیهَا ٭ وَنَفْسٍ وَمَا سَوّٰیهَا٭ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوٰیهَا٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰیهَا٭ وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰیهَا〛 سورەسندەكی قسم و جواب قَسَمی دوشونوب عمل ایت.

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی شَمْسِ سَمَٓاءِ الرِّسَالَةِ وَقَمَرِ بُرْجِ النُّبُوَّةِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ نُجُومِ الْهِدَایَةِ٭ وَارْحَمْنَا وَارْحَمْ اَخٖی وَ رُفَقَٓائَحُ٭ وَارْحَمْ وَالِدَیْنَا وَوَالِدَیْهِ٭ وَارْحَمِ الْمُؤْمِنٖینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ)

[اون آلتنجی سوز]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ٭ فَسُبْحَانَ الَّذٖی بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ〛 ٭ (صَدَقَ اللّٰهُ الْعَظٖیمُ)

اطمئنان نفسمە مدار اولاجق و ظلمتی طاغیتاجق شو آیتڭ نورندن (درت شعاعی) كوسترمكلە، كور نفسمە بر بصیرت ویرمك ایچون یازیلمشدر.

[برنجی شعاع] ای نفس نادان! دییورسڭكە: (احدیت ذات الٰهیە ایلە كلّیت افعالی ) و (وحدت شخصیەسیلە معینسز عمومیت ربوبیتی ) و (فردانیتلە شریكسز شمول تصرّفاتی [ و ]مكاندن منزّهیتیلە هر یردە حاضر بولونمسی) و (نهایتسز علویتی ایلە هر شیئە یاقین اولمسی) و (برلگیلە برابر هر ایشی بالذّات ألندە طوتمەسی) حقائق قرآنیەدندر. قرآن ایسە، حكیمدر. حكیم ایسە، عقل قبول ایتمەین شیلری، عقلە تحمیل ایتمز. عقل ایسە، ظاهری بر منافاتی كورویور. عقلی تسلیمە سوق ایدەجك بر ایضاح ایسترم.

[الجواب] مادام اویلەدر. اطمئنان ایچون ایسترسەڭ، بز دە قرآنڭ فیضنە استنادًا دییورز: اسم نور، چوق مشكلاتمزی حلّ ایتمش. ان شٓاء اللّٰه بونی دە حلّ ایدر. عقلە واضح، قلبە نورانی اولاجق تمثیل یولنی اختیار ایلە، امام ربّانیؓ كبی دیرز: (نَە شَبَمْ نَە شَبْ پَرَ سْتَمْ مَنْ غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسِ مٖی كُویَمْ خَبَرْ) تمثیل، اعجاز قرآنڭ اڭ پارلاق بر آیینەسی اولدیغندن، بز دخی بر تمثیل ایلە شو سرّە باقاجغز. شویلەكە:

بر تك ذات، مختلف مرایا واسطەسیلە كلّیت كسب ایدر. جزؤی حقیقی ایكن، عمومی شئوناتە مالك بر كلّی حكمنە كچر. مثلا، شمس بر جزؤی مشخّص ایكن، اشیای شفّافە واسطەسیلە اویلە بر كلّی حكمنە كچركە، روی زمینی مثاللریلە، عكسلریلە طولدیرییور. حتّی قطرات و پارلاق ذرّات عددنجە جلوەلری بولونویور. كونشڭ حرارتی و ضیاسی و ضیانڭ ایچندە اولان یدی رنكلی الوان سبعەسی، هر بریسی مقابلندەكی اشیایە محیط و عام و شامل اولدقلری حالدە، هر بر شفّاف شی دخی كونشڭ تمثالیلە

برابر حرارتنی، هم ضیاسنی، هم الوان سبعەسنی كوز ببگندە صاقلایور. و صافی قلبنی اوڭا بر تخت یاپییور.

دیمك شمس، واحدیت حیثیتیلە اوڭا مقابل عموم اشیایە محیط اولدیغی كبی.. احدیت جهتیلە دە هر بر شیدە كونش چوق وصفلریلە برابر بر نوع جلوۀ ذاتیەسیلە بولونور. مادام تمثیلدن تمثّل بحثنە كچدك. تمثّلڭ چوق انواعندن شو مسئلەیە مدار اولاجق (اوچ نوعنە) اشارت ایدرز.

[برنجیسی] كثیف مادّی شیلرڭ عكسلریدر. او عكسلر هم غیردر، عین دگلدر. هم مواتدر، ئولودر. هویت صوریەسندن باشقە هیچ بر خاصیتە مالك دگلدر. مثلا سن آیینەلر مخزننە كیرسەڭ، بر سعید بیڭلر سعید اولور. فقط ذی حیات یالڭز سنسڭ. اوتەكیلر ئولودر. حیات خاصّەلری اونلردە یوقدر.

[ایكنجیسی] مادّی نورانیلرڭ عكسلریدر. شو عكس عین دگلدر، فقط غیر دە دگلدر. ماهیّتی طوتمایور. فقط او نورانینڭ اكثر خاصیتلرینە مالكدر. اونڭ كبی حیّ صاییلیر.

مثلا شمس، دنیایە كیردی. هر بر آیینەدە عكسنی كوستردی. او عكسلرڭ هر برندە كونشڭ خاصّەلری حكمندە اولان حرارت، ضیا و ضیادەكی الوان سبعە بولونور. فرضا، كونش ذی شعور اولسە ایدی، حرارتی عین قدرتی، ضیاسی عین علمی، الوان سبعەسی صفات سبعەسی اولسە ایدی، او وقت او تك و یكتا بر كونش بر آندە هر بر آیینەدە بولونور، هر بریسنی كندیسنە بر عرش و بر چشیت تلەفون یاپابیلیردی. بربرینە مانع اولمازدی. هر بریمزلە آیینەمز واسطەسیلە كوروشەبیلیردی. بز اوندن اوزاق ایكن، او بزە بزدن داها یاقین اولوردی.

[اوچنجیسی] نورانی روحلرڭ عكسلریدر. شو عكس هم حیّدر، هم عیندر. فقط آیینەلرڭ قابلیتی نسبتندە تظاهر ایتدیگندن، او روحڭ ماهیت نفس الامریەسنی تمامًا طوتمایور.

مثلا حضرت جبرائیل علیە السّلام، دِحْیَەؓ صورتندە حضور نبویدە بولوندیغی آندە، حضور الٰهیدە حشمتلی قنادلریلە عرش اعظمڭ اوڭندە سجدەیە كیدر، هم او آندە، حسابسز یرلردە بولونور، أوامر الٰهیّەیی تبلیغ ایدردی. بر ایش، بر ایشە مانع اولمازدی.

ایشتە شو سردندركە: ماهیّتی نور و هویتی نورانیە اولان حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلام، دنیادە بتون امّتنڭ صلواتلرینی بردن ایشیتیر. و قیامتدە بتون اصفیا ایلە بر آندە كوروشور. بربرینە مانع اولماز. حتّی

اولیادن، زیادە نورانیت كسب ایدن و آبدال دینیلن بر قسمی، بر آندە بر چوق یرلردە مشاهدە ایدیلییورمش. عین ذات، آیری آیری چوق ایشلری كورویورمش.

اوت، ناصل جسمانیاتە جام و صو كبی شیلر آیینە اولویور. اویلە دە، روحانیاتە دخی هوا و اثیر و عالم مثالڭ بعض موجوداتی آیینە حكمنە كچرلر. و برق و خیال سرعتندە بر واسطۀ سیر و سیاحت صورتنە كچرلر. و او روحانیلر خیال سرعتیلە او مرایای نظیفەدە، او منازل لطیفەدە كزرلر. بر آندە بیڭلر یرلرە كیررلر.

مادام كونش كبی عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانی كبی مادّە ایلە مقیّد نیم نورانی مصنوعلر، نورانیت سرّیلە بر یردە ایكن، پك چوق یرلردە بولونابیلیرلر. مقیّد بر جزئی ایكن، مطلق بر كلّی حكمنە كچرلر. بر آندە جزئی بر اختیار ایلە پك چوق ایشلری یاپابیلیرلر.

عجبا مادّەدن مجرّد و معلّا.. و تحدید قید و ظلمت كثافتدن منزّه و مبرّا.. و شو عموم انوار و بتون نورانیّات اونڭ انوار قدسیۀ اسماسنڭ بر كثیف ظلالی.. و عموم موجودات و بتون حیات و عالم ارواح و عالم مثال نیم شفّاف بر آیینۀ جمالی و صفاتی محیطە و شئوناتی كلّیە اولان بر ذات اقدسڭ ارادۀ كلیەسی و قدرت مطلقەسی و علم محیطلە تجلّئ صفاتی و جلوۀ افعالی ایچندەكی توجّە احدیتدن هانكی شی صاقلانابیلیر؟ هانكی ایش اوڭا آغیر كلەبیلیر؟ هانكی شی اوندن كیزلنەبیلیر؟ هانكی فرد اوندن اوزاق قالابیلیر؟ هانكی شخصیّت، كلّیت كسب ایتمدن اوڭا یاناشابیلیر؟

اوت، ناصل كونش قیدسز نوری و مادّەسز عكسی واسطەسیلە سڭا، سنڭ كوز ببگڭدن داها یاقین اولدیغی حالدە، سن مقیّد اولدیغڭ ایچون اوندن غایت اوزاقسڭ. اوڭا یاناشمق ایچون، چوق قیدلردن تجرّد ایتمك، چوق مراتب كلّیەدن كچمك لازم كلیر. عادتا معنًا یر قدر بویویوب، قمر قدر یوكسلوب، صوڭرە طوغریدن طوغری یە كونشڭ مرتبۀ اصلیەسنە بر درجە یاناشابیلیرسڭ. و پردەسز كونشلە كوروشەبیلیرسڭ. اویلە دە، جلیل ذوالجمال و جمیل ذوالكمال، سڭا غایت یاقیندر. سن اوندن غایت اوزاقسڭ. قلبڭ قوّتی، عقلڭ علویتی وارسە، تمثیلدەكی نقطەلری حقیقتە تطبیقە چالیش.